36
1
Capitulum primum de prologo cujusdam doctoris in comen-
2
dacione Aristotilis.
3
DEus omnipotens custodiat regem nostrum gloriam
4
credencium, et confirmet regnum suum ad tuendam
5
legem divinam et suam, et perdurare faciat ipsum
6
ad exaltandam honorem et laudem bonorum.
7
Ego suus serviens executus mandatum mihi injunctum
8
dedi operam ad inquirendam librum moralium in regimine
9
dominii qui vocatur Secretum Secretorum, quem edidit
10
princeps philosophorum Aristotiles filius Nichomachi de
11
Macedonia discipulo suo magno imperatori Alexandro filio
12
Philippi regis Grecorum. Qui Alexander dicitur duo
13
cornua habuisse.
14
Hunc quidem librum composuit in sua senectute et
15
virtutum corporalium debilitate, postquam non poterat
16
cotidianos labores et viarum discrimina tollerare, nec regalia
17
negocia excercere. Quia Alexander constituit eum magister
18
et prepositum, quem elegerat et dilexerat multum, eo quod
19
erat vir magni consilii et sani et literature magne, penetra-
20
bilis intellectus, vigilans in legalibus studiis, in gratuitis
21
moribus et spiritualibus scienciis, contemplativus, caritati-
22
vus, discretus, humilis, amator justicie, relator veritatis. Et
23
propter hoc multi |33a| philosophorum reputabant ipsum de
24
numero prophetarum. Invenitur enim in antiquis codicibus
25
Grecorum quod Deus excelsus suum angelum destinavit ad
26
eum dicens: Pocius nominabo te angelum quam hominem.
27
Sane multa habet prodigia et magna miracula et extranea
28
opera que nimis esset longum cuncta per ordinem enarrare,
29
unde de morte sua diverse sunt opiniones. Quedam enim
30
secta que dicitur peripathetica asserit ipsum ascendisse ad
31
empireum celum in columpna ignis.
37
1
Dum igitur viveret, convaluit Alexander in sanitatis
2
observacione per observanciam sui sani consilii et imitacione
3
precepti. Et ideo subjugavit sibi civitates, et triumphans
4
adquisivit sibi cuncta regna, et tocius mundi solus tenuit
5
monarchiam, et in omnem terram exivit fama sua, et per
6
omnia mundi climata omnes gentes et diverse naciones
7
subiciebantur suo imperio et precepto, Arabes atque Perses,
38
1
neque fuit gens aliqua que auderet ei resistere in facto
2
vel dicto.
3
Porro multas morales epistolas composuit Aristotiles
4
propter nimiam delectacionem cordium et finale secretum:
5
una vero de suis epistolis est hec quam direxit Alexandro.
6
Cum enim Alexander subjugavit sibi Perses et captivavit
7
magnates direxit epistolam suam ad Aristotilem sub hac
8
forma.
9
Epistola Alexandri ad Aristotilem consulatoria. O doctor
10
egregie, rector justicie, significo tue prudencie me invenisse
11
in terra Perses quasdam gentes habundantes racione |34a| et
12
intellectu penetrabili, studentes super alios dominari et
13
regnum acquirere. Unde nos proponimus occidere universos.
14
Quicquid super hoc decreveris, nobis significa tuis scripturis.
15
Responsio Aristotilis ad epistolam.
16
Cui Aristotiles ita respondit. Si non potes illius terre
17
mutare aerem et aquam, insuper et disposicionem civitatum,
18
imple tuum propositum. Si potes dominari super eos
19
cum bonitate, exaudies eos cum benignitate. Quod si
20
feceris, fiduciam habeas, cum Dei adjutorio, quod omnes
21
erunt subjecti ad tuum beneplacitum et preceptum. Et
22
per amorem quem habebunt in te dominaberis in eis cum
23
triumpho pacifice.
24
Alexander igitur, accepta epistola, suum adimplevit con-
25
silium diligenter, et erant Perses magis obedientes suo
26
imperio quam omnes alie naciones.
39
1
Capitulum secundum ⟨de prologo⟩ Johannis qui transtulit
2
librum bis, et de libri invencione.
3
JOhannes, qui transtulit librum istum, filius Patricii,
4
linguarum interpretator peritissimus et fidelissimus, in-
5
quit: Non reliqui locum nec templum in quibus philosophi
6
consueverunt componere et reponere sua opera secreta quod
7
non visitavi, nec aliquem peritissimum quem credidi habuere
8
aliquam noticiam de scriptis philosophicis quod non ex-
9
quisivi, quousque veni ad oraculum Solis quod construxerat
10
Esculapides pro se. In quo inveni quemdam virum soli-
11
tarium, abstinentem, studentem in philosophia peritis-
12
simum, ingenio excellentissimum, cui me humiliavi in
13
quantum potui, servivi diligenter et supplicavi devote ut
14
mihi ostenderet secreta scripta illius oraculi. Qui mihi
15
libenter tradidit.
16
Et inter cetera, desideratum opus inveni propter quod ad
17
illum locum iveram, et tempore longissimo laboraveram.
18
Quo habito, cum gaudio ad propria remeavi, inde referens
19
gracias multis modis Creatori. Et ad peticionem regis
20
illustrissimi laboravi studens, et transtulii primo ipsum de
21
lingua Greca in Caldeam, et de hac |35a| in Arabicam. In-
22
primis igitur sicut inveni in isto codice transtuli librum
23
peritissimi Aristotilis, in quo libro respondetur ad peticionem
24
regis Alexandri sub hac forma.
40
1
Capitulum tercium est epistola Aristotilis remissoria ad
2
peticionem Alexandri in qua Alexandro conquerenti de eo
3
incipit satisfacere sub hac forma: et de utilitate libri cogniti,
4
et quid facit fervens desiderium in omni re.
5
O Fili gloriosissime, imperator justissime, confirmet te
6
Deus in via cognoscendi et in semita veritatis et
7
virtutis, et reprimat appetitus bestiales, et tuum regnum
8
corroboret, et illuminet tuum ingenium ad suum servicium
9
et honorem. Tuam quidem epistolam recepi honorifice
10
sicut decet, et plene intelexi quantum habes desiderium de
11
mea persona ut tecum essem, mirans qualiter possum ab-
12
stinere de te, arguens me de tuis operibus parum curare.
13
Porro hac de causa proposui et festinavi facere canonem
14
tue clemencie, qui tibi erit libra ponderans cuncta tua opera,
15
suplens vices meas, et regula certissima ad omnia que volueris,
16
et que ostensurus essem si tecum presens essem. Non
17
deberes siquidem me arguere, cum scias vel scire debeas
18
quod non omitto venire ad tuam clemenciam et gloriam
19
clarissimam propter contemptum, set quia gravitas etatis et
20
debilitas corporis circumvenerunt |35b| et reddiderunt me pon-
21
derosum atque inhabilem ad eundum. Preterea quod inter-
22
rogasti et scire desideras est archanum tale quod humana
23
pectora vix poterunt tollerare; quomodo ergo possunt in
24
mortalibus pellibus depingi? Ad illud itaque quod te decet
25
inquirere et mihi licitum est tractare, me oportet et teneor
26
ex debito respondere, sicut tu teneris ex debito discrecionis
27
non exigere a me amplius ex hoc secreto quod tibi tradidi in
28
hoc libro. Quia si attente et studiose legeris et intellexeris
29
et ad plenum sciveris que in ipso continentur, indubitanter
30
credo quod non erit inter te et illud quod scire desideras
31
aliquod obstaculum: quia tantam graciam Deus contulit tibi
32
in intellectu et velocitate ingenii et literatura scienciarum.
33
Insuper per meam doctrinam precedentem quam tibi tradidi,
34
per teipsum poteris apprehendere et figurative intelligere
41
1
totum illud quod postulas edoceri. Quia desiderium ferventis
2
voluntatis aperiet tibi viam ad tuum propositum optinendum,
3
et perducet te ad finem optatum, Domino concedente.
4
Capitulum de hiis que oportet regem habere ad sustenta-
5
cionem regni sui, et de causis bene regnandi, et de causa
6
occultacionis secretorum per verba enigmatica; et est capi-
7
tulum quartum. |36a|
8
CAusa quidem subest quare tibi figurative revelo secretum
9
meum, loquens tecum exemplis enigmaticis atque
10
signis, quia timeo nimium ne liber presencium ad manus
11
deveniat infidelium et ad potestatem arrogancium, et sic
12
perveniat ad illos ultimum bonum et archanum divinum, ad
13
quod summus Deus illos judicavit immeritos et indignos.
14
Ego sane transgressor essem tunc divine gracie et fractor
15
celestis secreti et occulte revelacionis. Eapropter tibi, sub
16
attestacione divini judicii, istud detego sacramentum eo
17
modo quo mihi est revelatum. Scias igitur quod qui
18
occulta detegit et archana revelat indignis, ipsum in pro-
19
ximo infortunia secuntur, unde securus esse non poterit
20
a contingentibus et malis futuris. Dominus igitur custodiat
21
te a consimili et ab omni opere inhonesto. Post hec autem
22
omnia, ad tuam reduco memoriam illud salutissimum docu-
23
mentum quod tibi semper consuetus sum exponere, et
24
tuam nobilissimam animam informare, et hoc erit tuum
25
propositum solacium et speculum salutare. |36b|
26
Oportet itaque quemlibet regem de necessitate habere duo
27
juvamina sustinencia regnum suum. Unum eorum est forti-
28
tudo virorum quibus tuetur et confortabitur regnum suum,
29
et non habebit hoc, nisi quando rector in rectis et dominator in
30
subditis dominetur, et ipsi subditi uniformiter obediunt domi-
31
nanti, sicut propter inobedienciam subditorum debilitatur et
32
subicitur potencia dominantis et regnantis, et subditi domi-
33
nantur. Et ego ostendam tibi causam propter quam et
34
per quam inducuntur subditi obedire dominanti. Causa
35
quidem duplex est, una est intrinseca, et alia extrinseca.
36
Et ego declarabo tibi nunc extrinsecam videlicet ut rex
42
1
dispenset eis suas divicias sapienter, et circa eos excerceat
2
largitatem, retribuendo singulis secundum merita singulorum.
3
Et cum toto isto, oportet regem habere aliam cautelam, de
4
qua faciam tibi mencionem in sequentibus, scilicet, in capitulo
5
de diviciis et juvaminibus. Secundum juvamen est inducere
6
animos ad operaciones licitas, et istud precedit et est in
7
primo gradu. Et istud secundum juvamen habet duas
8
causas intrinsecam et extrinsecam. Causa extrinseca est ut
9
rex justiciam |37a| excerceat circa possessiones et adquisitas
10
pecunias subditorum parciendo et miserando. Causa vero
11
intrinseca est secretum antiquorum philosophorum et justo-
12
rum consilium quos gloriosus Deus preelegit et eis suam
13
scienciam commendavit. Et ego commendo tibi illud se-
14
cretum cum quibusdam aliis que invenies in diversis capitulis
15
sive titulis hujus libri. In quibus extrinsecus philosophiam
16
maximam invenies et doctrinam, intrinsecus enim causa
17
finalis que intenditur continetur, ibi enim est totum principale
18
propositum et finale. Cum igitur perceperis significaciones
19
secretorum et enigmata exemplorum, tunc plene et perfecte
20
desideratum propositum consequeris. Deus itaque sapien-
21
tissimus et gloriosissimus tuam illuminet racionem et clari-
22
ficet intellectum ad percipiendum istius sciencie sacramen-
23
tum, ut in ea merearis adipisci fructum veritatis, ut meus heres
24
et successor fidelis efficiaris, ipso Deo adjuvante, qui suas
25
divicias influit habundanter in animas sapientum, et studenti-
26
bus tribuit graciam cognoscendi, cui nichil est difficile, nichil
27
impossibile, sine quo nichil est possibile possidere (vel
28
possideri).
29
Capitulum quintum de regibus et eorum viciis circa largi-
30
tate et avaricia, sive de quadruplici regum condicione.
31
REges sunt quatuor: rex largus sibi et largus subditis
32
suis, et rex avarus sibi et avarus subditis suis, |37b| et rex
33
avarus sibi et largus subditis, et rex largus sibi et avarus
34
subditis. Italici itaque dixerunt, non est vicium in rege si
35
est avarus sibi et largus subditis. Indi vero dixerunt, qui
43
1
est avarus sibi et suis subditis est bonus. Perses vero
2
asserentes contrarium et contradicentes Indis et Ytalicis
3
dixerunt, nichil valet rex qui non est largus sibi et subditis
4
suis. Set inter omnes, judicio meo, pejor est ille et merito
5
reprobandus qui est largus sibi et avarus subditis, quia
6
regnum ejus cito destruetur.
7
Oportet itaque nos subtiliter inquirere de istis virtutibus
8
et viciis, et ostendere quid sit largitas et quid avaricia, et
9
ubi est error largitatis, et quod malum sequetur ex absti-
10
nencia largitatis. Palam siquidem est, quod qualitates
11
multum reprobande sunt quando multum discrepant a medio.
12
Et scimus quod observancia largitatis multum difficilis est
13
et ejus transgressio facilis. Et cuilibet facile est avariciam
14
et prodigalitatem excercere, et difficile est retinere largitatem.
15
Si vis largitatis virtutem acquirere, |38a| considera posse tuum,
16
et tempora necessitatis, et merita hominum. Debes igitur
17
largiri bona tua juxta posse tuum cum mensura hominibus
18
indigentibus atque dignis. Qui igitur dat aliter peccat, et
19
regulam transgreditur largitatis: quia qui largitur dona sua
20
non indigentibus, nullam acquirit laudem, et quicquid datur
21
indignis perditur. Et qui fundit ultra modum divicias suas
22
veniet cito ad amara littora paupertatis, et assimilatur illi
23
qui gratis super se dat victoriam inimicis suis.
24
Qui ergo dat de bonis suis tempore necessitatis hominibus
25
indigentibus, talis rex est largus sibi et subditis, et ejus
26
regnum prosperabitur, ejus mandatum observabitur. Talem
27
regem laudaverunt antiqui, et talis dicitur virtuosus, largus,
28
et moderatus. Qui vero fundit regni sui bona immoderate
29
seu inordinate, et indignis dat et non indigentibus, talis est
30
depopulator reipublice, destructor regni, indignus et in-
31
competens regimini. Unde prodigus apellatur, eo quod
32
procul a regno suo est sua providencia.
33
Nomen avaricie dedecet multum regem et discon|38b|venit
34
regie magestati. Si igitur alterutrum istorum viciorum
44
1
habuerit, scilicet, avariciam vel prodigalitatem; si velit sibi
2
consulere, debet cum summa diligencia providere virum unum
3
fidelem, discretum, et electum de multis, cui debet committere
4
res publicas disponendas, et regni divicias gubernandas.
5
Capitulum sextum adhuc de hiis que pertinent largitati et
6
declinacioni prodigalitatis et avaricie.
7
O Alexander, firmiter dico tibi quod quisquis regum
8
superflue continuat donaciones ultra quam regnum
9
suum possit sustinere, talis rex proculdubio destruitur, et
10
destruit. Dico igitur iterum propter illud, quod nunquam
11
cessavi dicere clemencie tue, quod declinacio prodigalitatis
12
et avaricie et acquisicio largitatis est gloria regum et per-
13
hennitas regnorum. Et hoc fit quando rex se abstinet et
14
retrahit manum suam a bonis et possessionibus subditorum.
15
Unde invenitur scriptum in preceptis magni doctoris Hermo-
16
genis quod summa et vera bonitas et claritas intellectus et
17
plenitudo legis ac perfeccionis signum est in rege abstinencia
18
a pecuniis et possessionibus subditorum.
19
Que fuit causa destructionis regni Caldeorum? Nonne quia
20
superfluitas expensarum |39a| superabat redditus civitatum, et
21
sic, deficientibus redditibus et expensis reges extenderunt
22
manus suas ad res et redditus aliorum? Subditi vero propter
23
injuriam clamaverunt ad Deum excelsum et gloriosum, qui
24
mittens ventum validum afflixit eos vehementer. Et in-
25
surrexit populus contra eos, et nomina eorum de terra
26
penitus deleverunt. Et nisi Deus gloriosus eis subvenisset,
27
et immisisset remedium quod immisit, et ventum mitigasset,
28
destructum fuisset penitus regnum illud.
29
Scias itaque quod divicie sunt causa duracionis regni et
30
vite animalis, et sunt pars vite ipsius, et non potest durare
31
anima si talis causa destruatur. Cavendum est itaque
32
nimis a superfluitate et superhabundancia expensarum. Ut
33
igitur temperancia et largitas acquirantur, stulta et superflua
34
donacio est vitanda. Et de substancia largitatis et virtutis
45
1
est dimittere offensas, et non inquirere de occultis secretorum
2
nec reducere ad memoriam donativa.
3
Sicut de genere bonorum est, et de substancia virtutum
4
remunerare emeritos, remittere injuriam, et honorandos
5
honorare, venerari venerandos, subvenire simplicibus, suplere
6
defectus |39b| innocencium, salutantibus respondere, linguam
7
reprimere, injuriam ad tempus dissimulare, et stulticiam
8
stulti fugere et ignorare.
9
Docui ergo te que semper solebam docere et in pectore
10
tuo seminare: gero itaque fiduciam quod documentum illud
11
erit in tuis viis et operibus tuis claritas semper lucens et
12
sufficiens sciencia ad tua regimina toto tempore vite tue.
13
Verumptamen dico tibi sapienciam philosophicam abre-
14
viatam. Et si nunquam dixissem (vel dedissem) aliud nisi
15
sequens documentum tibi. deberet sufficere in omnibus
16
operibus tuis in hoc seculo et futuro.
17
Capitulum .7. de intellectu et bona fama acquirenda, que
18
est finis regni.
19
SCias itaque quod intellectus est capud regiminis, salus
20
anime, servator virtutum, speculator viciorum: in ipso
21
siquidem speculamur fugienda, per ipsum eligimus eligenda:
22
ipse est origovirtutum et radix omnium bonorum laudabilium
23
et honorabilium.
24
Et primum instrumentum intellectus est desiderium bone
25
fame, quia qui vere desiderat bonam famam famosus erit
26
atque gloriosus, et qui ficte desiderat, per infamiam |40a| con-
27
fundetur. Fama ergo est quod principaliter et per seipsum
28
appetitur in regimine, quia regimen non appetitur propter
29
se, set propter bonam famam. Inicium ergo sapiencie et
30
intellectus est desiderium bone fame, que per regimen et
31
dominium adquiritur. Si igitur alia de causa dominium
32
et regimen adquirantur (vel desiderentur), non erit fame
33
adquisicio set invidie.
46
1
Invidia itaque generat mendacium quod est radix repro-
2
babilium et materia viciorum. Mendacium generat de-
3
traccionem: detraccio autem generat odium: odium autem
4
generat injuriam: injuria generat pertinaciam: pertinacia
5
generat iracundiam: iracundia generat repugnanciam:
6
repugnancia generat inimiciciam: inimicicia generat bellum:
7
bellum vero dissolvit legem et destruit civitates; et hoc
8
est contrarium nature. Et quod repugnat nature destruit
9
totum opus reipublice et corpus.
10
Stude igitur et dilige desiderium bone fame, quoniam
11
racio per desiderium bone fame elicit veritatem. Et veritas
12
est radix laudabilium et materia omnium bonorum, quia est
13
contraria mendacio, et desiderium justicie generat. Justicia
14
generat confidenciam: confidencia largitatem: largi|40b|tas
15
facit familiaritatem: familiaritas amiciciam: amicicia gene-
16
rat consilium et juvamen. Per hoc siquidem orbis fuit
17
constitutus et leges hominibus constitute, et hec racioni
18
conveniunt et nature. Patet ergo quod desiderium regiminis
19
propter bonam famam est bonum durabile et laudabile.
20
Capitulum .8. de malis que secuntur ex carnali appetitu.
21
O Alexander declina conatus bestialium voluptatum
22
quia corruptibiles sunt. Carnales enim appetitus in-
23
clinant animum ad corumptibiles voluntates anime bestialis,
24
nulla discrecione prehabita, et inde corpus corruptibile
25
letabitur, et contristabitur intellectus incorruptibilis. Sci-
26
endum igitur quod conatus voluptatis generat carnalem
27
amorem: carnalis autem amor generat avariciam: avaricia
28
generat desiderium diviciarum: desiderium diviciarum gene-
29
rat inverecundiam: inverecundia vero presumpcionem: pre-
30
sumpcio infidelitatem: infidelitas latrocinium: latrocinium
47
1
vituperacionem: ex qua nascitur captivitas que ducit ad
2
detrimentum legis et destruccionem familiaritatis et ad
3
ruinam tocius operis: et hoc est contrarium nature.
4
Capitulum .9. de regis sapiencia et religione, et intencione
5
finali quam debet habere. |41a|
6
PRimo et principaliter convenit regi quantum ad seipsum,
7
ut fama sui nominis divulgetur in laudabili sapiencia, et
8
quod cum suis hominibus raciocinetur sapienter, quia inde
9
laudatur et honoratur, inde timetur ab hominibus, quando
10
vident eum in sua sapiencia eloquentem esse, et in operibus
11
prudenter agentem. Porro de levi potest sciri, et per cetera
12
signa apprehendi, an in rege sapiencia vel insipiencia domi-
13
netur, quia quicunque rex supponit regnum suum divine
14
legi dignus est regnare et honorifice dominari. Qui vero in
15
servitutem redigit Dei legem, subiciens eam suo regno et
16
imperio, transgressor est veritatis et contemptor divine
17
legis. Qui vero contempnit divinam legem, ab hominibus
18
qui sunt in lege contempnetur, quia condempnatus est in
19
lege.
20
De Regis religione.
21
Dico iterum quod sapientes philosophi et divinitus lo-
22
quentes dixerunt quod inprimis deceat regiam majestatem
23
obtemperare se legalibus institutis, non in ficta apparencia
24
set in firma et vera facti evidencia, ut cognoscant omnes
25
ipsum Deum timere excelsum, et esse subjectum divine
26
potencie. Tunc enim solent homines revereri et timere
27
regem quando vident ipsum timere |41b| et revereri Deum. Si
28
itaque tantum in apparencia religiosum se ostendit, et in
29
operibus sit (malidicus vel) malefactor; cum difficile sit
30
nepharia opera celari et apud populum ignorari, a Deo
31
reprobabitur et ab hominibus contempnetur; infamabitur
32
ejus fama et ejus factum, diminuetur ejus imperium, diadema
48
1
glorie sue carebit honore. Quid igitur plura dicam? Non
2
est precium, non est thesaurus qui possit sibi redimere bonam
3
famam.
4
Capitulum .10. de honoracione religiosorum et sapientum,
5
et de providencia et pietate et mansuetudine et discrecione.
6
INsuper condecet regem legiferos honorare, religiosos
7
venerari, sapientes sublimare: et conferre cum eis,
8
dubitabiles movere questiones, honeste interrogare, discrete
9
respondere, sapienciores et nobiliores magis honorare se-
10
cundum quod decet statum uniuscujusque.
11
De regis providencia.
12
Oportet insuper regem futura cogitare et futuris casibus
13
providenter occurere, ut possit adversa levius tollerare.
14
De regis pietate, mansuetudine et discrecione.
15
Decet eciam regem pietatem habere, iram et motum
16
animi retinere, ne improvisa commocio progrediatur in
17
actum sine |42a| deliberacione. Et decet regem errorem suum
18
racionabiliter recognoscere et sapienter revocare, quia summa
19
sapiencia est in rege seipsum regere. Cum ergo rex vidit
20
aliquod bonum vel utile faciendum, faciat cum discrecione,
21
nec nimis tarde nec nimis cito, ne videatur impetuosus vel
22
remissus.
23
Capitulum .11. de ornamento regis et prerogativa et ab-
24
stinencia a multiloquio et consorcio subditorum.
25
MUltum convenit regie dignitati honorifice indui, et
26
semper cum pulcro apparatu, et excellere alios in
27
decore. Uti ergo debet caris pulcris et extraneis orna-
28
mentis. Decens est siquidem regem in quadam prerogativa
29
alios omnes superare, ut per hec dignitas regis decoretur,
30
potencia non ledatur, et debita reverencia tribuatur. Decet
31
eciam regem esse facundum, affabilem, claram vocem habere,
32
que multum prodest tempore preliorum ad exhortandum
33
excercitum et excitandum.
49
1
De regis abstinencia a multiloquio.
2
O Alexander, quam speciosum est et honorificum in rege
3
abstinere se a multiloquio, nisi necessitas hoc deposcat.
4
Melius enim est quod aures hominum sint semper sitibunde
5
ad regis eloquia quam suis affatibus sacientur, quia saturatis
6
auribus anima saturatur, et tunc non multum libenter
7
audiunt |42b| regem saturantem.
8
De abstinencia regis a consorcio subditorum.
9
Decet eciam regem abstinere et non multum frequentare
10
consorcium subditorum, et maxime vilium personarum;
11
quia nimia familiaritas hominum honoris parit contemptum.
12
Capitulum .12. de consuetudine optima regum Indie,
13
scilicet de rara eorum apparicione coram multitudine, et quod
14
tunc debeant facere magnifica.
15
ET propter hoc pulcra est consuetudo Indorum in
16
dispensacione regni et ordinacione regis: qui statuerunt
17
quod rex semel in anno appareat coram hominibus in regali
18
apparatu et armato excercitu, sedens nobilissime in suo
19
dextrario, ornatu armorum pulcherrimo decoratus, et stare
20
faciunt vulgus aliquantulum a remotis, nobiles vero et
21
barones circa ipsum. Tunc solet ardua negocia expedire,
22
varios et preteritos rerum eventus declarare, curam et operam
23
quam circa rempublicam fideliter gessit ostendere. Consuevit
24
illa die dona largiri, et minus reos de carceribus emancipare,
25
et graviora honera relevare, et multa pia opera excercere.
26
Finito sermone sedebit rex, et protinus assurget unus de
27
collateralibus regis principalibus, qui sapiencior et facundior
28
omnibus aliis reputatur, et conabitur ad regis honorem et
29
commendacionem et man|43a|datum, gracias referens glorioso
30
Deo qui ita bene ordinavit regnum Indorum quod de tam
31
sapiente rege patriam decoravit, quod laudabilem populum
32
Indorum convenientem, obedientem, et unanimem con-
33
firmavit. Et post laudes divinas et commendaciones regales
50
1
convertet se ad laudem populi, enumerando bonos mores,
2
captando benevolenciam, inducens eos exemplis et racionibus
3
ad humilitatem et obedienciam et reverenciam et dileccionem
4
regis. Quo facto, totus populus studebit regias laudes
5
extollere, et sua bona opera commendare, pro regis vita
6
Deum exorare, per civitates et per familias regis opera et
7
sapienciam enarrare. Et propter hoc docent parvos suos
8
ab infancia et inducunt ad regis amorem et honorem,
9
obedienciam, et timorem. Hoc igitur modo principaliter
10
publicatur et accrescit fama regis in secreto et in aperto.
11
De justicia regis.
12
Consuevit enim tali tempore malefactores et sceleratos
13
homines punire et de medio tollere, ut presumptoribus via
14
nocendi precludatur et ceteri corrigantur. Solet enim tributa
15
tali tempore alleviare, et cum mercatoribus dispensare, partem
16
eis de redditibus remittere, ipsos cum suis |43b| mercibus dili-
17
genter defendere et custodire. Et hec est causa quare
18
multum est populosa India: illuc enim concurrunt merca-
19
tores undique, ibi bene recipiuntur, et lucrantur optime
20
divites et pauperes, cives et forenses. Inde est quod tributa
21
regalia et redditus augmentantur.
22
Cavendum est itaque ab offensa et injuria mercatorum;
23
ipsi siquidem sunt laudis latores, famam hominum ferentes
24
per universum mundum. Unicuique ergo reddendum est
25
quod suum est, quia et sic muniuntur civitates et multi-
26
plicantur redditus, et sic accrescunt regna regis et honor et
27
gloria, sic contremescunt et compescuntur inimici, sic vivit
28
rex pacifice et secure.
29
Capitulum .13. de appetitu et intencione regis finali, et
30
castitate et coitu vitando.
31
O Alexander noli appetere quod est corruptibile et
32
transitorium et quod oportet te scito reliquere: para
33
divicias incorruptibiles, vitam immutabilem, vitam eternam,
34
durabilitatem gloriosam. Dirige ergo cogitaciones tuas
35
semper in bonum, redde te virilem et gloriosum, vita vias
51
1
bestiales, et leonum et immundicias suis, noli esse |44a|
2
crudelis set flexibilis ad parcendum hiis de quibus victoriam
3
habuisti. Cogita de futuris casibus, quia nescis quid futura
4
dies paritura sit. Noli tua desideria imitari in comescione,
5
potu, coitu, et diuturno sompno.
6
De castitate Regis.
7
Clemens imperator, noli te inclinare ad coitum mulierum,
8
quia coitus est quedam proprietas porcorum. Que gloria
9
est tibi si excerceas vicium irracionabilium bestiarum et
10
actus brutorum? Crede mihi indubitanter quod coitus est
11
destruccio corporis et abreviacio vite et corrupcio virtutum,
12
legis transgressio, femineos mores generat, et ultimo inducit
13
illud malum quod prediximus.
14
Capitulum .14. de regis solacio et modestia vultus et risus,
15
et de instrumentis musicis audiendis, et discreccione ejus,
16
et de cautela optima inquirendi secreta.
17
DEcet imperatoriam magestatem privatos habere fideles
18
cum quibus delectabitur, cum variis instrumentis et
19
generibus organorum quando fuerit tediosus. Anima enim
20
humana naturaliter in talibus delectabitur, sensus requiescunt,
21
solicitudo et curiositas evanescunt, et totum corpus vigo-
22
ratur. Si tu igitur in talibus volueris |44b| delectari; ad plus
23
persevera in tali vita tribus diebus vel quatuor, secundum
24
quod tu videris expedire, et semper melius et honestius, et
25
quod hoc fiat privatim.
26
De cautela optima inquirendi secreta.
27
Cum itaque fueris in ipso solacio, abstine te a potu, et
28
permitte eos ad libitum epotare, et finge te calefactum a vino,
29
quia tunc poteris multa secreta percipere et audire. Set
52
1
hoc non fiat frequenter, set bis vel ter in anno. Et debes
2
habere circa te, de tua familia, speciales qui tibi referant ea
3
que fiunt et dicuntur per regnum.
4
De modo honoracionis procerum.
5
Cum fueris inter barones tuos, honora sapientes et quos tu
6
videris merito honorandos: tene quemlibet in suo statu:
7
invita hodie unum et cras alium: secundum quod decet
8
gradum uniuscujusque honora ipsum. Nullus sit de tuis
9
nobilibus qui tuam non senciat largitatem, pateat omnibus
10
clemencia majestatis et nobilitas animi liberalis.
11
De modestia vultus, et precipue de risu.
12
Decet itaque regem discrecionem et continenciam habere,
13
et a risu multum abstinere, quia frequens risus tollit reve-
14
renciam et generat senectutem.
15
De loco honoracionis regis et procerum suorum.
16
Insuper scire debes quod magis (tenentur homines regem,
17
vel) rex tenetur homines |45a| in sua honorare curia et suo
18
consorcio quam alibi, quia tunc sua interest.
19
Capitulum .15. de punicione injuriancium et de conversa-
20
cione regis ad subditos ut eum ament.
21
SI quis facit aliquam injuriam, puniendus est secundum
22
qualitatem sue persone, ut terreantur alii et discant ab
23
injuriis abstinere; et aliter puniendus est nobilis et excelsus,
24
aliter popularis et abjectus. Bonum ergo est rigorem et
25
continenciam observare, ut sit inter regem et subditos
26
distinccio personarum. Nam scriptum est in libro Esculapii
27
quod ille rex est laudabilis et amandus qui assimilatur aquile
28
dominanti inter aves, et non ille qui assimilatur uni avium
29
subjectarum. Si quis igitur in curia vel in presencia regie
30
magestatis presumat injuriam perpetrare vel offensam inferre,
31
considerandum est quo animo illud facit, aut ludendo ut tibi
32
complaceat et animos ad gaudia provocet, an in contemptum
33
et dedecus tue dignitatis. Si primo modo, leviter corri-
34
gatur; si vero secundo modo, morte moriatur.
53
1
De obediencia subditorum erga regem per conversionem
2
eorum ad ipsum.
3
O Alexander obedienciam dominacionis (vel dominatoris)
4
quatuor modis attendimus, scilicet |45b| in religiositate, dileccione,
5
curialitate, et reverencia. O Alexander, converte ad te
6
animas subditorum, tolle injurias et injusticias ab eis. Noli
7
dare hominibus contra te materiam obloquendi, quia vulgus
8
dicit mala de levi, et quando de jure potest dicere, de facto
9
leviter potest facere. Contine te ergo ita ut nichil contra
10
te possit dicere, et per hoc evitabis eorum facere. Insuper
11
scias quod discrecio maturitatis est gloria dignitatis, et
12
reverencia domini est exaltacio regis et regni. Summa
13
igitur prudencia est et providencia laudabilis, ut tua re-
14
verencia cohabitet in cordibus subditorum magis quam
15
dileccio.
16
Capitulum .16. de comparacione regis ad pluviam et ventos
17
et hyemem et estatem.
18
LEgitur quod rex est in regno sicut pluvia in terra, que
19
est Dei gracia, celi benediccio, terre vita, vivencium
20
juvamentum et munimentum, quia per pluviam paratur
21
iter mercatoribus, auxilium edificantibus et solacium. At-
22
tamen in pluviis sunt aeris tonitrua, et |46a| fulmina cadunt,
23
inundant flumina, torrentes intumescunt, furiunt maria, et
24
multa alia mala eveniunt, per que multa vivencia pereunt.
25
Verumptamen accidencia mala non impediunt quin laudent
26
homines Deum gloriosum in sua magestate, considerantes
27
signa sue gracie dona misericordie, quia per pluviam vivi-
28
ficant nascencia, vegetabilia pullulant, et cunctis virtutibus
29
infunditur benediccio. Et ideo referunt homines laudes
30
Deo, et obliviscuntur mala preterita que supervenerunt.
31
Et exemplum regis convenit exemplo ventorum quos
54
1
Deus excelsus emittit et extendit de thesauro sue miseri-
2
cordie, et per ipsos educit nubem, et crescunt segetes,
3
arborum fructus maturantur et resumunt vires cum aqua
4
desiderata recipitur, via navigantibus aperitur, et multa
5
alia bona secuntur. Ex ventis tamen impedimenta et
6
diversa pericula inferuntur, tam in mari quam in terra,
7
dolores extrinsecos ad interiora cordium inducunt, divicias
8
hominum in procellis dissipant et dispergunt, per eos
9
corup|46b|ciones aeris generantur, venena mortifera nutriuntur
10
et multa alia inconveniencia consecuntur. Et tamen im-
11
plorant inferiores creature clemenciam Creatoris ut tollat ab
12
eis ista mala. Ipse nichilominus ventos deducere sustinet
13
cursum suum retinere et ordinem quem statuit eis, quia
14
cuncta sua sapiencia equali pondere et certo numero et
15
ordine destinavit et statuit servis suis ea ut serviant. Et hoc
16
exivit ex immensa sua misericordia et inenarrabili bonitate.
17
Hec siquidem parabola est in hyeme et estate quoniam
18
frigora et calores summa providencia inevitabiliter et im-
19
mutabiliter stabilivit ad generacionem propagacionem et
20
durabilitatem rerum temporalium et naturalium. Cum
21
tamen multa inconveniencia et pericula mortalia eveniunt
22
ex frigore hyemis et calore estatis, sic et accidit in rege;
23
multa siquidem solent ab ipso comoda provenire et que
24
suis subditis displicent, et moleste feruntur |47a| cum tamen in
25
eis maxima utilitas immineatur.
26
Capitulum .17. de subvencione egenorum et regis provi-
27
dencia contra famem futuram.
28
O Alexander, indaga de inopia et necessitate misera-
29
bilium personarum et debilium; subveni indigentibus
55
1
in sua indigencia de tua clemencia; elige tibi homines
2
scientes eorum linguam et eloquentes, justiciam amantes,
3
qui vicem tuam suplere valeant, et eos misericorditer amare
4
et regere. In hoc est regis observancia, hominum leticia
5
beneplacitum Creatoris.
6
De regis providencia contra famem futuram.
7
O Alexander, thesauriza tibi multum de leguminibus et
8
granis utilibus ad vescendum, ut terre tue sufficiant in
9
tempore famis et indigencie, ut cum venerit, sicut solet
10
accidere in annis famis et inopie, valeat tuis hominibus tua
11
providencia subvenire, et in tempore necessitatis succurere
12
civitatibus. Tunc debes aperire celaria tua et publicare per
13
regnum et civitates frumenta et grana thesaurizata.
14
Hec est magna cautela, maxima providencia, munimen
15
regni, salus populi, custodia civitatum. Tunc enim pene-
16
trabit tuum preceptum, tunc prosperabitur tuum factum et
17
fama, et de tua pulcra providencia gaudebunt et vivent cum
18
fiducia universi. Tunc scient omnes quod oculi tui pro|47b|cul
19
videant. Propter hoc appreciabuntur tuam clemenciam,
20
et timebunt tuam offendere magestatem.
21
Capitulum .18. de regis misericordia, quod rex non sit
22
facilis ad effusionem sanguinis.
23
O Alexander frequenter monui te et adhuc moneo quod
24
meam custodias doctrinam, quam si servaris, tuum pro-
25
positum consequeris et regnum tuum durabile permanebit.
26
Noli igitur sanguinem humani generis per te effundere,
27
quoniam hoc soli Deo convenit, qui novit occulta cordium
28
et secreta hominum. Noli tibi assumere divinum officium,
29
quia non est tibi datum scire archanum divinum. Cave
30
igitur quantum potes effundere sanguinem hominum, quia
31
doctor egregius Hermogines scripsit, dicens: Quando crea-
32
tura interficit creaturam sibi similem, ut homo hominem,
56
1
virtutes celorum clamabunt ad divinam magestatem dicentes
2
Domino: Domine, servus Tuus vult esse Tibi similis. Quia
3
si injuste interficitur, respondet Creator excelsus: Perimite
4
eum qui interficit quia ipse interficietur: Mihi vindictam et
5
Ego retribuam. |48a| Et tociens in suis laudibus virtutes celorum
6
representabunt mortem interfecti donec vindicta sumatur ab
7
interficiente, qui erit unus de perseveratoribus in penis
8
eternis.
9
Capitulum decimum novum de fidelitate servanda secundum
10
exemplum antiquorum, et quod rex debet esse memor pre-
11
teritorum.
12
O Alexander de omnibus penis habes (vel habeas)
13
noticiam: multa genera malorum experimento didicisti,
14
reducas ad memoriam gesta parentum et annales parentum,
15
et actus antiquorum patrum discute. Inde poteris multa
16
bona exempla extrahere. Facta omnia preterita dabunt certa
17
documenta in futuris. Minorem ne contempnas, quia minor
18
et vilis poterit, sicut solet accidere, ad honores et divicias
19
pervenire, et tunc erit valencior et potencior ad nocendum.
20
O clementissime Imperator, cave ne infringas datam fidem
21
et federa confirmata, quoniam hoc convenit infidelibus,
22
juvenibus, et meretricibus. Serva fideliter promissam fidem,
23
quoniam omnem infidelitatem consequitur finis malus. Et
24
si in federa fringendo aliquid boni eveniat, tamen quando ipsa
25
species mala est, exemplum erit reprobum, et de genere
26
malorum.
57
1
Scias itaque quod per fidem fit hominum con|48b|gregacio,
2
civitatum inhabitacio, virorum communio, regis dominacio;
3
per fidem castra tenentur, civitates servantur, reges domi-
4
nantur. Si quidem tollas fidem, cuncti homines ad statum
5
pristinum revertentur, videlicet ad instar brutorum et
6
similitudinem bestiarum.
7
Cave tibi, rex fidelissime, infringere datam fidem et serva
8
firmiter juramenta tua et federa etsi sint gravia. Nescis
9
quod, teste Hermogine, duo sunt spiritus qui te custo-
10
diunt, quorum unus est ad dextram et alius ad sinistram
11
custodientes et scientes opera tua cuncta, et rescribentes
12
Creatori quicquid discreveris faciendum? In veritate solum
13
hoc deberet te et quemlibet retrahere ab omni opere
14
inhonesto.
15
Quis te compulit tam frequenter jurare? Non est hoc
16
faciendum sine magna necessitate. Rex vero nisi multus
17
rogatus et frequenter requisitus non debet jurare; nescis
18
quod non convenit regie dignitati et derogat honori quando
19
juras? Subditorum enim est et servorum jurare. Si quidem
20
queras que fuit causa destruccionis regni Ambasoyorum et
21
Scitarum, responderem tibi, quia reges eorum utebantur
22
juramentis ad fraudem et decepcionem hominum |49a| et proxi-
23
marum civitatum, frangentes federa stabilita ad salutem
24
humani generis et utilitatem. Iniqui illi et infideles abute-
25
bantur juramentis ad subversionem proximorum et ideo
26
equitas justissima Summi Judicis non potuit eos amplius
27
sustinere.
28
O doctissime Alexander, scire te volo quod in ordinacione
29
imperii et regiminis sunt quedam documenta specialissima
30
valde moralia pertinencia tibi quantum ad propriam familiam
31
et quantum ad communem populum regendum, set non
32
habent locum hic. Set tamen tradam tibi ea in certo loco
33
libri hujus et erunt tibi documenta salutaria abreviata et
34
valde utilia, in quorum observancia prosperabis, Domino
35
concedente.
58
1
Capitulum vicesimum quod non est dolendum de adversis
2
preteritis quia mutari non possunt, et de studiis sapiencie
3
ordinandis et de scolis et studiis preparandis.
4
NOli penitere pro re preterita, quoniam hoc est proprium
5
debilium et mulierum. Manifesta probitatem, custodias
6
curialitatem, serva bonitatem et excerce; in hoc est proteccio
7
regni, destruccio inimici. O imperator egregie, prepara
8
gignasia (vel gymnasia), tua statue studia in civitatibus tui
9
regni, permitte et precipe tuis hominibus |49b| ut suos doceant
10
filios sciencias literarum, et faciant eos studere in liberalibus
11
et nobilibus scienciis. Et tua debet esse providencia de
12
necessariis subvenire. Et fac aliquam prerogativam bene
13
studentibus et proficientibus, ut per hoc prestes aliis scolari-
14
bus exemplum et materiam vigilandi. Exaudi peticiones
15
eorum, epistolas recipe et attende, collauda laudandos et
16
remunera remunerandos. In hoc excitabis literatos ad tua
17
preconia extollenda, et gesta tua in scripturis perpetuanda;
18
iste modus est commendabilis et ista prudencia collaudanda.
19
In hoc honoratur imperium, decoratur totum regnum, illu-
20
minatur curia imperatoris, annales et gesta regalia ejus
21
memorie melius commendantur. Quis sublimavit regnum
22
Grecorum? quis corum gesta per totum mundum perpetu-
23
aliter defamavit? hoc certe fecit diligencia studencium et
24
probitas sapientum qui supra modum sciencias dilixerunt,
25
et propter hoc talia meruerunt. Sane puella in domo patris-
26
familias ex nimio studio sciebat cursum |50a| anni et astrorum,
59
1
festa futura, solempnitates mensium, cursum planetarum,
2
causas abreviacionis diei et noctis et revolucionis planetarum
3
Plyades et Boetes, brevitates circulorum dierum, signa
4
stellarum indicancia futurorum, et alia infinita que pertinent
5
ad judicium futurorum et artem superiorum. Quam vile
6
igitur est quod famosi et senes in studio ignorant hec que
7
puelle solebant scire.
8
Capitulum .21. de cavendis mulieribus et venenis et ab
9
omni immundicia.
10
O Alexander, nunquam confidas in operibus et serviciis
11
mulierum ne committas te illis. Et si necessitas exigit,
12
illi te committas que fidelis et dilecta creditur esse tibi,
13
quia dum mulier tractat tuam personam, scias te esse quasi
14
quoddam dispositum et commissum apud eam, quia in suis
15
manibus est vita tua.
16
De cavendis venenis.
17
Cave, cave mortifera venena, non enim incipiunt homines
18
de novo venenare: notum est quoniam multitudo regum
19
vel dominorum aliorum anticipaverunt diem mortis, et
20
occubuerunt pocionibus venenorum.
21
O Alexander, in uno medico non confidas: quoniam
22
unus medicus potens est |50b| ad nocendum et de facili audet
23
nephas presumere et scelus deducere ad effectum. Si
24
itaque potest fieri quod sint decem non sint minus, set fac
25
eos omnes convenire in unum. Et si sumenda fuerit cum
26
medicina, noli sumerenisi de consilio plurimorum. Et
27
res medicinales debeant adquiri, debes habere fidelem
28
virum cognoscentem genera specierum et qualitates, qui
29
debet omnia que sunt necessaria in composicione colligere
60
1
de consilio medicorum cum certo pondere et mensura, et
2
potum conficere sicut decet.
3
O Alexander recole factum regine Indorum, quando tibi
4
mandavit causa amicicie multa xennia et dona venusta,
5
inter que missa fuit illa venustissima puella que ab infancia
6
imbuta et nutrita fuit veneno serpentum, ita quod de sua
7
natura conversa fuit in naturam serpentum. Et nisi ego
8
illa hora diligenter inspexissem in ipsam, et arte judicassem
9
de puella, eo quod ita audacter et horribiliter et incessabiliter
10
et inverecunde suum figebat visum in facie hominum, per-
11
pendi siquidem quod interficeret homines solo morsu vel
12
visu, quod tu experimento post probavisti. Et nisi hoc
13
certissime |51a| tibi ostendissem, mors tua fuisset in ardore
14
coitus illius consecuta.
15
De mundicia anime.
16
O Alexander, serva tuam nobilissimam animam superiorem
17
et angelicam, quia comendata est tibi non ut dehonestetur
18
set ut glorietur. Non sis de condicione et genere im-
19
mundorum set de numero sapientum.
20
Capitulum .22. de regimine vite per astronomiam.
21
O Rex clementissime, si fieri potest, non surgas nec
22
sedeas nec comedas nec bibas et nichil penitus facias
23
sine consilio viri periti in arte astrorum. Scias itaque
24
pro certo quod nichil fecit gloriosus Deus vacuum nec
25
ociosum in naturis, set omnia sunt facta probabili ex causa
26
et certissima racione. Et per istam viam et inquisicionem
27
cognovit peritissimus doctor noster Plato naturam parcium
28
compositarum rerum ex contrariis qualitatibus et coloribus
61
1
in sua generacione per comparacionem ad res compositas,
2
et per hoc habuit scienciam de sideribus comatis.
3
Ne adhibeas fidem dictis insipiencium qui dicunt scienciam
4
planetarum difficilem esse quod nemo poterit ad illam per-
5
venire; isti nesciunt quid dicunt, quia apud potenciam
6
intellectus nichil est difficile et cuncta sunt scibilia in via
7
racionis. Sunt et alii non minus |51b| stulti qui dicunt Deum
8
cuncta previdisse et preordinasse ab eterno: unde dicunt
9
non prodest futura precognoscere ex quo debent necessario
10
evenire; quid igitur valet sciencia stellarum? illi similiter
11
male errant.
12
Dico ergo quod licet quedam sint necessario ventura,
13
tamen si presciantur levius tollerantur, prudencius de-
14
clinantur, et sic quodammodo evitantur, quia eo ipso quod
15
futura sint in mea noticia et previsa, quando accidunt
16
recipiuntur provide et discrete, transeunt sine molestia et
17
sine maxima lesione. Verbi gracia, quando hyemps speratur
18
nimis frigida, homines preparant hospicia calida, provident
19
tegumenta, carbones et ligna adquirunt, et de aliis multis
20
se premuniunt, et propter hoc, veniente hyeme et frigore,
21
non leduntur. Hoc eciam faciunt in estivo calore, quia
22
per frigida cibaria et species rerum evadunt fervorem
23
estatis.
24
Similiter quando prescire possunt annos famis et indi-
25
gencie, per conservacionem frumentorum et rerum aliarum
26
providenciam minus moleste ac levius sustinent tempus
27
famis et indigencie. Confert ergo multum |52a| futura prescire,
28
quia melius declinare mala possunt homines quando ventura
29
precognoscunt; nam et Destinatorem excelsum tunc precibus
30
implorare debent quod per suam clemenciam ab eis futura
31
mala avertat et aliter ordinet. Non enim ita predestinavit
32
quod in aliquo sue potencie derogaret. Possunt siquidem
33
homines divinam clemenciam deprecari oracionibus, de-
34
vocionibus, precibus, jejuniis, serviciis, sacrificiis, elemosinis,
62
1
et multis aliis bonis, de commissis veniam implorantes, de
2
reatibus penitentes, et tunc verissime est quod Deus omni-
3
potens avertet ab eis quod trepidant et formidant. Redeamus
4
ergo ad inceptum sermonem.
5
Sciendum ergo quod astronomia dividitur in tres partes,
6
videlicet, in ordinacionem celorum et sperarum, et in dis-
7
posicionem planetarum et divisionem signorum et eorum
8
elongacionem et de suis motibus, et ista pars Astronomie
9
vocatur Sciencia. Secunda pars est de qualitate et modo
10
cognoscendi motum firmamenti, ortum signorum super
11
rebus empericis antequam fiant sub firmamento Lune, et
12
hec secunda pars dicitur Astronomia sive Sciencia Judi-
13
ciorum. Et dignior pars astronomie est sciencia de tribus
14
rebus, scilicet, |52b| de speris, planetis, et signis. Scias igitur
15
quod fixi planete sunt .1022. de quibus meam tibi in
16
quadam parte libri hujus ad plenum tradam doctrinam.
17
Explicit pars prima hujus libri de regum va-
18
rietate et moribus et regimine.
64
1
Incipit pars secunda hujus libri de regimine
2
sanitatis cujus capitulum primum est de ortu tocius
3
sapiencie.
4
NUnc vero prius tibi tradere volo doctrinam medi-
5
cinalem et quedam secreta que tibi sufficiunt in
6
conservacione sanitatis, ut non indigeas aliquo
7
medico, quia conservacio sanitatis et salutis melior est |53a| et
8
preciosior omni medicina, et valde tibi sunt necessaria ad
9
regimen hujus mundi.
10
Sciendum est itaque quod non est via ad aliquam rem
11
faciendam vel aliquam causam adquirendam nisi per po-
12
tenciam clari intellectus, et non est potencia nisi per
13
sanitatem, et non est sanitas nisi per equalitatem com-
14
plexionum, et non est equalitas complexionis nisi per
15
temperanciam humorum. Et Deus excelsus et gloriosus
16
ordinavit modum et remedium ad temperanciam humorum
17
et conservanciam sanitatis et ad plurima alia adquirenda,
18
et revelavit ea sanctis prophetis servis suis et justis
19
prophetis suis, et quibusdam aliis quos preelegit et illus-
20
travit spiritu divine sapiencie, et dotavit eos dotibus sciencie.
21
Ab istis sequentes viri philosophi philosophie principatum
22
et originem habuerunt: Indi et Perses et Greci et Latini
23
ab istis hauserunt, et scripserunt artium et scienciarum
24
principia et secreta, quia in scripturis eorum nichil falsum,
25
nichil reprobum invenitur, set a sapientibus approbatum.
26
Qui enim sibi ipsi causa perdicionis est, multo forcius
27
aliis causam perdicionis prestabit, quia illud eligimus quod
28
amamus, et illud querimus quod intendimus. Scire tamen
29
debes quod Deus excelsus inter ceteros philosophos Grecos
30
magis inflammavit ad sciencias inquirendas et rerum |53b|
31
naturalium genera cognoscenda. De hoc tibi alias fecimus
65
1
fidem, unde secundum ipsos proposuimus in hoc libro,
2
Domino concedente, procedere et determinare.
3
Capitulum .2. de equalitate servanda in omnibus, scilicet,
4
in cibo et potu et aliis que enumerat.
5
COnvenerunt itaque sapientes philosophi naturales quod
6
homo est compositus ex oppositis elementis et ex
7
contrariis quatuor humoribus, qui semper indiget alimentis
8
et pocionibus: quibus si caret, corrumpetur ejus substancia.
9
et si hiis uteretur superflue vel diminute, incurreret infirmi-
10
tatem, debilitatem, et alia inconveniencia multa. Si vero
11
utatur temperate, inveniet juvamen vite, corporis fortitu-
12
dinem, et tocius sue substancie salutem. Convenerunt
13
igitur unanimiter quod qui transgreditur debitum modum,
14
in pleno et vacuo, et in sompno et vigilia, in motu et quiete,
15
in dissolucione vel retencione ventris, in subtraccione vel
16
detencion esanguinis, non poterit evadere (egritudines seu)
17
egritudinum furores et molestias infirmitatum, de quibus
18
omnibus tractaturus sum, sub congrua brevitate tradendo
19
doctrinam certissimam de generibus egritudinum |54a| et de
20
remediis eorundem.
21
Convenerunt itaque universi quod qui cavet sibi a
22
superfluitate et indigencia conservando equalitatem et
23
temperanciam, iste participat sanitatem salutiferam et
24
longitudinem dierum. Ego siquidem non inveni aliquem
25
philosophorum ab hac sentencia discrepantem (vel discre-
26
pare), videlicet, quod omnia delectabilia hujus mundi, sive
27
sint delicie sive divicie sive honores sive voluptates, universa
28
sunt propter durabilitatem. Qui igitur appetit vivere ac
66
1
durare, studiat adquirere que durabilitati conveniunt et vitam
2
conservant, et renunciet desideriis proprie voluntatis, nec
3
comestionem comestionibus superaddat.
4
Audivi de Ypocrate quod conservabat dietas sibi, pro
5
quibus debilitatem in corpore sustinebat. Cui dixit suus
6
discipulus: Doctor egregie, si velles bene comedere, non
7
sustineres tantam corporis debilitatem. Respondit Ypocras
8
et dixit: Fili, ego volo comedere ut vivam, non vivere ut
9
comedam. Alimentum enim propter durabilitatem queren-
10
dum est, non durabilitas propter alimentum. |54b| Multos sane
11
novi qui dum vixerunt diminuerunt de alimento et come-
12
stione, abstinentes se a suis appetitibus, parcentes gule et
13
viventes temperate per dietas, qui fuerunt propter hoc
14
sanissimi corporis, melioris operacionis, longioris vite, et
15
boni appetitus et levioris motus: et hoc est manifestum in
16
Arabibus et sepe euntibus per deserta et itinera longa. Hoc
17
est manifestum argumentum quod abstinere a nimia come-
18
stione et superfluitatem purgare est summa medicina.
19
Capitulum .3^m^. de conservacione sanitatis secundum com-
| m müsste noch hochgestellt werden|20
plexionis qualitatem et temporis, sive de cibacione et potacione
21
secundum complexionem cujuslibet et secundum tempora.
22
O Alexander, in medicina continetur certissimum et
23
verissimum documentum, quia conservacio sanitatis
24
in duobus principaliter consistit. Primum est quod homo
25
utatur cibis convenientibus sue etati et tempori in quo est
26
et consuetudini sue nature, videlicet, ut utatur cibis et
27
potibus quibus consuevit nutriri, et quibus suam sub-
28
stanciam confirmavit. Secundum est quod purget se ab
29
eo quod generatur ex superfluitate et corruptis humoribus.
30
Sciendum est igitur quod corpora hominum que sunt
67
1
receptibilia cibi et potus diminu|55a|untur et resolvuntur, tam
2
ipsa corpora recipiencia quam ipsa alimenta recepta, ita
3
quod resolvuntur in primis per calorem naturalem qui
4
desiccat humiditatem corporum et nutritur ac pascitur
5
eadem humiditate: resolvuntur eciam per calorem solis et
6
venti qui desiccant humiditatem omnium corporum et
7
pascuntur ex humiditate tam corporum quam fluminum.
8
Quando igitur est corpus calidum vaporabile, valent
9
grossa cibaria, quoniam illud quod resolvitur et emittitur
10
de tali corpore erit nutrimentum multe quantitatis et grosse
11
substancie, propter nimium calorem et vaporem corporis.
12
Quando vero corpus est densum et siccum, valent subtilia
13
et humida cibaria, quoniam quod dissolvitur de tali corpore
14
est parve quantitatis propter suos strictos meatus. Certum
15
itaque est documentum ad conservandam sanitatem ut
16
homo utatur cibis convenientibus sue complexioni in sua
17
sanitate; verbi gracia: Si quis est calide nature, conveniunt
18
sibi calida cibaria temperata; si vero est frigide nature, con-
19
veniunt frigida temperata; idem penitus dico in humido et
20
sicco corpore. Si igitur calor augmentatur et inflammatur
21
nimia inflam|55b|macione, aut propter calida cibaria aut propter
22
calorem extraneum vincentem et dominantem, tunc opposita
23
et contraria juvant, scilicet frigida.
24
Declinancia ultra temperanciam.
25
Et cum stomacus calidus fuerit fortis et bonus, tali
26
stomaco meliora sunt grossa cibaria et forcia, quia talis
27
stomacus est quasi validus ignis potens comburere multa
28
grossa ligna. Quando vero stomacus est frigidus et
29
debilis, tali meliora sunt subtilia et leviora, quia talis
30
stomachus comparatur igni comburenti cannas et subtilia
31
ligna.
32
De signis boni stomachi.
33
Signa itaque boni stomachi sunt hec: levitas corporis,
68
1
claritas intellectus, bonus appetitus. Signa vero mali sto-
2
machi et debilis digestionis sunt hec: gravitas corporis,
3
mollicies, pigricies, inflammacio faciei, oris frequens apercio,
4
gravitas oculorum, turpis et mala cructuacio (quando, scilicet,
5
eructat acre vel acerbum vel amarum vel aquosum insipidum
6
aut fetidum), et propter hoc generantur ventositates et in-
7
flammaciones ventris, et diminuitur appetitus. Si vero res
8
est in majori quantitate, proveniunt ex hoc extensiones |56a| ex-
9
tremitatum, excreaciones, reflexiones membrorum, tremores
10
corporis, aperciones oris, et quedam alia mala que omnino
11
sunt contraria sanitati, destructiva corporis, corruptiva
12
nature. Debes igitur teipsum, clementissime, diligenter
13
conservare ab inconvenientibus supradictis.
14
Capitulum .4. de hiis que pertinent ad regimen sanitatis
15
post sompnum nocturnum ante horam preparacionis ad cibum
16
sumendum.
17
CUm hoc corpus corruptibile sit, eique accidit corrupcio
18
ex opposicione complexionum et humorum qui sunt
19
in eo, visum est mihi in presenti opere tibi scribere quedam
20
utilia et omnino necessaria ex secretis artis medicine, quibus
21
contentus fueris, et maxime, cum sit honestum ut non
22
appareant medico cuncte infirmitates regis. Si autem dili-
23
genter hoc exemplar inspexeris et juxta hunc modum et
24
ordinem preciosum vixeris et conversatus fueris, medico
25
non indigebis exceptis accidentibus plagis et accionibus,
26
bellicis percussionibus, et ceteris hujusmodi que omnino
27
vitari non possunt.
28
Igitur, O Alexander, cum a sompno surrexeris modicum
29
debes ambulare et membra tua equaliter extendere, et
30
tuum |56b| caput pectere, quia ambulacio temperata et mem-
31
brorum extensio corroborant corpus et virtutem spiritualem
32
et naturalem confortant et vapores digestionis expellunt, et
69
1
capitis pectinacio extrahit vapores ad capud ascendentes
2
tempore dormicionis a stomacho, et educit. In estate lavare
3
cum aqua frigida manus et faciem, os, dentes, et capud; in
4
hyeme autem calida, quia hoc constringit et retinet calorem
5
corporis et capitis evaporantem. Hoc erit quasi excitacio
6
desiderii comedendi. Deinde induere vestimenta optima et
7
ornata pulcherrimo apparatu et aspectu, quia animus tuus
8
naturaliter multum delectabitur in hujusmodi pulcritudine
9
et aspectu, et virtus splendide vestis in te confirmabitur et
10
dilatabitur nimis. Deinde confricabis et desiccabis dentes
11
et gingivas cum corticibus aromaticibus arboris calide et
12
sicce et acuti vel amari saporis: hoc quidem multum juvat
13
et valde prodest. Dentes enim mundificat et oris vicium
14
liquefacit et desiccat flegma, desserit linguam, clarificat
15
loquelam, insuper excitat desiderium comedendi. Deinde
16
subfumigabis te subfumigacionibus con|57a|gruis temporibus:
17
hoc enim fumigium valde proficit, quia aperit clausuras
18
cerebri, et grossiora reddit colla, et brachia pinguescere
19
facit, et clarificat faciem atque visum, corroborat sensum,
20
vetat et tardare facit caniciem, et animam ipsam letificat, et
21
ad Deum ex odoris suavitate comendat.
22
Post hoc utere unguentis optimis et odoriferis, tempori-
23
bus tamen congruentibus in quibus fueris, quia non nisi
24
odoratu bono et dulci reficitur anima, et omnis odor suavis
25
est ejus cibus. Et cum refecta et confortata fuerit anima et
26
firmata que delicata est, corpus confirmabitur et conforta-
27
bitur et gaudebit cor, et sanguis undique in venas incipit
28
currere ex leticia anime que delectata est.
29
Post hoc accipias alaccod, id est, ex electuario ligni
70
1
aloes, quod invenitur in libris medicinalibus, et tunc ex
2
raoud, id est, ex reubarbaro pensum quatuor nummorum ar-
3
genteorum, quoniam hoc valde proficit. Et subtrahit flegma
4
ab ore stomachi, et excitat calorem naturalem corporis, fugat
5
ventositatem, et bonum oris reddit saporem et odorem.
6
Deinde cum nobilibus sede, et cum sapientibus |57b| loquere
7
secundum consuetudinem regum et nobilium, et age quod
8
te decet agere.
71
1
Capitulum .5. de motu antequam sumatur cibus, et de
2
cibo et potu, et de modo cibandi et potandi, et consuetudinem
3
servandi.
4
CUm voluntas comedendi tibi affuerit juxta horam con-
5
suetudinis: utere labore corporis modico, scilicet
6
equitando vel deambulando |58a| vel tale aliquid simile faciendo,
7
quia hoc multum bonum est, et mire juvat corpus: fugat et
8
frangit ventositates, corpus aptat, corroborat atque alleviat,
9
et calorem stomachi incendit, constringit compages et lique-
10
facit superfluos humores corporis residuos, et flegma facit
11
descendere super stomacum nimis incensum, id est, calidum
12
et nimis desiccatum.
13
Ponantur postea multi cibi ante te et comedas ex illis
14
quos eligeris juxta desiderium tuum cum pane equaliter
15
levato qui erit perfecte fermentatus, qui sit bene et noviter
16
coctus et a furfure bene mundatus, mediocriter cum sale
17
conditus, et prepone ex illis quos preponere debes. Verbi
18
gratia, si sumpserit homo in uno prandio pulmentum molle
19
molliens ventrem, et aliud retinens secutum fuerit: si
20
molle precesserit, melius et levius facit digestionem. Si
21
vero retinens ante comederit et postea molle, confundetur
22
male et consumetur utrumque. Similiter si sumpserit homo
23
in una comestione plura pulmenta mollia, que digeri cito
24
possunt, oportet ut aliquid aliud pulmentum precedat
25
retinens in fundo stomachi, quia profunditas stomachi
72
1
calidior atque for|58b|cior est ad digerendum et molliendum ea
2
que sunt in ea, eo quod sunt partes carnose in ea que sunt
3
calide, que conjuncta et vicina est epati ex cujus calore
4
cibi decoquntur.
5
Et in comestione debes retrahere tuam manum, id est,
6
cessare a comestione dum adhuc sit comedendi voluntas
7
seu desiderium comedendi. Quia ex superfluitate cibi
8
angustiatur stomacus, et pectus similiter, gravatur corpus et
9
leditur animus, et cibus remanet in fundo stomachi pon-
10
derosus, indigestus et nocivus.
11
Similiter animum tuum a potacione aque retine super
12
cibum, donec in consuetudinem cibi veniat; quia potacio
13
aque frigide super cibum stomachum refrigerat et extinguit
14
ignem et calorem digestionis et cibum confundit et im-
15
pedimentum generat si multum bibatur, quo nichil deterius
16
erit corpori humano. Si ergo necesse fuerit ut aquam sumas,
17
vel propter calorem temporis vel calorem stomachi sive
18
corporis, vel eciam propter calorem ciborum; modica sit
19
et bene frigida.
73
1
Capitulum .6. de modo dormiendi super latera diversa et
2
de dolore stomachi et eructacione.
3
CUm vero tu cibo refectus fueris et a prandio erectus
4
surrexeris, ascende super stramenta mollia, deinde
5
temperate dormi, et requiesce primo una hora super latus
6
dextrum deinde ad sinistrum revertere, et super illud dor-
7
micionem perfice, quia latus sinistrum frigidum est et ideo
8
indiget calefaccione.
9
Si igitur sentis dolorem in stomacho et in ventre vel
10
gravitatem tunc medicina necessaria tibi est amplecti
11
puellam calidam et speciosam, aut ponere super ventrem
12
camisiam calidam ponderosam, vel saccum plenum avena
13
calefacta, vel tegulam calefactam involutam in panno lineo
14
triplicato, vel pulvinar calidum.
15
Si vero sentis eructacionem acerbam, signum est frigidi-
16
tatis stomachi. Hujus rei medicina |59b| est bibere aquam
17
calidam cum sirupo acetoso et evomere. Quia incarceracio
18
cibi corrupti in ventre est valida corporis destruccio.
19
Capitulum .7. de motu post prandium et de dormicione
20
ante prandium et post.
21
ET mocio ante prandium excitat calorem naturalem
22
stomachi, set post prandium est nociva, quia tunc
23
descendit cibus indecoctus ad inferiores partes stomachi et
24
exinde generantur inclusiones et alia mala et incomoda.
74
1
Scito autem quod dormitacio ante prandium reddit
2
corpus macilentum et desiccat humiditatem ejus et con-
3
sumit. Post refeccionem vero mire corpus reficit, replet et
4
corroborat atque nutrit. Quia dum dormit homo quiescit
5
corpus, et tunc trahitur calor naturalis, qui diffusus est per
6
totum corpus, ad stomachum, et ad interiora stomachi, et
7
tunc corroborabitur stomacus super decoccionem cibi, |60a| et
8
tunc querit virtus racionalis suam quietem. Propter hoc
9
dixerunt quidam philosophi quod magis proficit vespertina
10
comestio quam meridiana, quia meridiana comestio recipit
11
calorem diei quando sensus operantur et animus vexatur
12
propter ea que audit homo et raciocinatur, et propter cogi-
13
taciones et propter multa incomoda et plurima incon-
14
veniencia que corpus circumveniunt que veniunt ex calore
15
et motu. Et propter hoc in hora meridiana diffunditur calor
16
naturalis per exteriora corporis et ideo tunc multum debili-
17
tatur stomacus et fit impotens ad coquendum cibum. Ve-
18
rumptamen in cena vespertina fit totum contrarium, quia
19
tunc accidit corpori tranquillitas laboris, et tunc est requies
20
sensibus et anime, et tunc est noctis frigiditas que ducit
21
naturam ad interiora et inferiora stomachi.
75
1
Capitulum .8. de semel comedendo in die vel bis et consuetu-
2
dine servanda, et de modo consuetudinem mutandi, si oportet.
3
ITem ignorare tu non debes quod qui consuevit comedere
4
bis in die, si contineat se ad unam certam horam |60b| et
5
unam tantum comestionem, certum eveniet sibi nocumentum.
6
Et sic eveniet illi qui consuevit semel in die comedere, et
7
incipit bis comedere. Quia ejus stomachus nequit cibum
8
digerere, et ideo indigestum remanebit nutrimentum. Et
9
qui consuevit in una certa hora comedere, et transfert suam
10
comestionem usque ad aliam horam, cito percipiet quod sue
11
nature non proficit multum set officit, quia consuetudo est
12
altera natura.
13
Si igitur aliqua necessitas, que legem non habet, te com-
14
pellit ad hoc, videlicet ut consuetudo comedendi mutetur,
15
hoc debet fieri discrete et sapienter, videlicet ut fiat mutacio
16
consuetudinis paulatim una vice post aliam, et sic, Dei
17
adjutorio, undique bene fiet.
18
Capitulum .9. quod non iteretur comestio ante digestionem
19
perfectam prioris cibi, et quomodo hoc cognoscatur.
20
ET cave ne iterum comedas donec certissime cognoveris
21
stomachum esse vacuum, id est, purgatum a primo
22
cibo. Et hoc cognoscas per desiderium, id est, cum volun-
23
tatem comedendi habere ceperis, et per subtilitatem salive
24
ad os decurrentis. Quia si quis habunde cibum sumpserit
25
absque corporis necessitate, id est, sine voluntate come-
26
dendi, |61a| cibus recens inveniet calorem naturalem quasi
27
gelidum ex habundancia humorum infrigidancium et de-
28
coccionibus eorum intentum et vexatum, et ideo non potest
29
esse calor intentus hiis et aliis, quia pluribus intentus minor
30
est ad singula.
31
Si vero, cum desideraverit cibum, susceperit eum quis et
32
cum magno desiderio, tunc inveniet cibus calorem naturalem
76
1
sicut ignem accensum et quasi jam ad cibos coquendos
2
paratum. Et cum ceperis habere desiderium comedendi,
3
debes statim comedere. Nisi enim cito comederis, statim
4
stomachus replebitur pessimis humoribus quos contrahit ad
5
se de superfluitatibus corporis que conturbant cerebrum
6
vapore pessimo, et cum postea affuerit cibus fit tepidus et
7
non proficit corpori, immo nocet.
8
Capitulum .10. de quatuor temporibus, scilicet, de vere,
9
estate, autumpno, et hyeme. In quo videlicet dat intencionem
10
suam in universali de .4. temporibus anni pro regimine sani-
11
tatis: et primo de vere.
12
DE intencione nostra in hoc loco breviter determinare
13
est de quatuor temporibus anni, de qualitate et quan-
14
titate et proprietate uniuscujusque temporis sive partis, et
15
de varietate eorundem. Debes quoque, Alexander, sollicite
16
custodire quatuor anni tempora |61b| que sic distinguntur.
17
Ver tunc incipit quando Sol ingreditur signum Arietis,
18
tunc est inicium veris, et durat per nonaginta tres dies et
19
.23. horas et quartam partem unius hore, hoc est a .10^a^. die| a müsste noch hochgestellt werden|
20
exeunte Marcio usque ad .23. diem Junii. In hoc tempore
21
dies et noctes adequantur in suis regionibus, dulcescit
22
tempus, mitescit aer, sufflant venti, dissolvuntur nives, cur-
23
runt torrentes inter montes, scaturrizant fontes, extolluntur
24
humiditates ad summitates arborum et capita ramorum,
25
semina surgunt, crescunt segetes, virent prata, pulcrescunt et
26
colorantur flores, induuntur novis foliis et floribus arbores,
27
ornantur terre graminibus, generantur animalia, parantur
28
pascua, cuncta resumunt vires, cantant aves, resonant philo-
29
mene, recipit tellus integre totum ornamentum et pulcritu-
30
dinem suam, et fit sicut sponsa pulcherrima, speciosa
77
1
juvencula parata monilibus, ornata variis coloribus, ut
2
appareat hominibus in festo nupciali. |62a|
3
Ver enim est calidum et humidum et temperatum: aeri
4
simile est, et excitatur in eo sanguis et diffunditur per uni-
5
versa membra corporis. Et proficit in eo omne quod est
6
simile ei et equalis complexionis, id est, temperatum. Dieta
7
igitur in tali tempore sit temperata, et talia in eo come-
8
dantur ut sunt, scilicet, pulli gallinarum, et conturnices, et
9
ova, non superflue set usque ad sex, et lactuce agrestes
10
quas rustici vocant scariolas, et lac caprinum.
11
Nullum enim tempus est melius et utilius ad sanguinis
12
minucionem, et proficit in eo usus veneris et motus corporis
13
et solucio ventris, usus balnei et sudores, et specierum
14
pociones ad digerendum et purgatoria accipienda sunt.
15
Quicquid autem erroris per digestionem sive per minu-
16
cionem et causa medicine acciderit, hoc tempus humiditate
17
sua et habilitate restaurat.
18
Capitulum undecimum de estate et regimine sanitatis in eo.
19
EStas tunc incipit quando Sol ingreditur primum gradum
20
Cancri et continet .92. dies et .23. horas et terciam
21
partem hore unius, hoc est a .23. die Junii usque ad .24.
22
diem Septembris. In hoc enim tempore elongantur |62b| dies,
23
abreviantur noctes. In omnibus regionibus crescunt calores,
24
inflammantur venti, tranquillitas est in mari, nascuntur ser-
25
pentes, funduntur venena, serenitas in aere multiplicatur,
26
desiccantur segetes, corroborantur corporum virtutes, et fit
78
1
mundus quasi sponsa corpore completa, etate perfecta, calore
2
inflammata.
3
Estivum tempus est calidum et siccum, in quo excitatur
4
colera rubea. Et oportet in eo cavere ab omni quod fuerit
5
calide et sicce complexionis plus justo: excitat enim coleram
6
rubeam: ab esu quoque et potu et a nimia saturitate est
7
abstinendum, ne calor naturalis extinguatur.
8
Comedas in eo quicquid est frigide et humide com-
9
plexionis, ut sunt carnes vituline cum aceto et curcubite, et
10
pulli saginati, pulmentum quoque ex farina ordei, fructus
11
quoque acri saporis, et mala acria, et malagranata. Et
12
venus parce petatur aut magis nullo modo; ab omni minu-
13
cione abstineas nisi necesse fuerit valde in organis, et motus
14
corporis sive balnea habeantur parce. Comedantur ergo,
15
ut predictum est, in isto tempore frigida et humida, ut
16
frigiditate ca|63a|liditatis violencia, et humiditate siccitatis
17
malicia reprimatur. Similiter per singula anni tempora
18
oportet quod contraria contrariis curentur.
19
Capitulum .12. de autumpno et regimine sanitatis in eo.
20
AUtumpnus tunc incipit quando Sol intrat primum
21
gradum signi Libre et continet .88. dies et .17. horas
22
et tres quintenas hore, hoc est, a .24. die Septembris
23
usque ad .22. diem Decembris.
79
1
In hoc tempore adequantur dies et nox secunda vice, in
2
hoc eciam nox crescit et tollit de die, et aer frigescit, venti
3
flant septentrionales, mutantur tempora, decrescunt flumina,
4
diminuuntur fontes, marcescunt et arescunt viridia, desinunt
5
fructus, facies terre caret sua pulcritudine, volatilia querunt
6
calidas regiones, animalia suas appetunt cavernas, serpentes
7
foveas ubi colligunt vitam propter hyemem. Mundus com-
8
paratur femine plene etatis, indigenti vestibus, quasi si
9
recesserit ab ea juventus et festinat senectus.
10
Autumpnus est tempus frigidum et siccum in quo colera
11
nigra consurgit. Oportet in eo tempore sumere calida et
12
humida, ut sunt pulli et agni, vinum vetus et subtile et uve
13
dulces. Abstineas ab omnibus coleram nigram generanti-
80
1
bus, motus corporis et usus veneris magis excerce quam in
2
estate, |64a| balnea quoque et purgatoria, si necesse fuerit, in
3
hoc tempore facias et accipias. Si homo indigeat vomitu,
4
fiat hoc modice in meridie et calidiore hora diei, quoniam in
5
talibus horis et maxime calidioribus superfluitates generantur
6
et congregantur in homine. Purgacio ventris debet fieri in
7
hoc tempore per asymon et angariacon, et per omnia que
8
attrahunt nigram coleram et reprimunt humores.
9
Capitulum .13. de hyeme et regimine sanitatis in ea.
10
HYemps vero tunc incipit quando Sol intrat primum
11
gradum signi Capricorni et continet .89. dies et .7.
12
horas cum .49. minutis, hoc est, a .22. die Decembris usque
13
ad .21. diem Marcii.
14
In hoc tempore nox elongatur, dies abbreviatur, con-
15
valescunt frigora et exasperantur venti, cadunt arborum
16
folia, moriuntur pro majori parte virencia et indurantur
17
quasi lapis, major pars animalium in ventre terre et in
18
cavernis montium pro nimio frigore et humiditate latet,
19
obscuratur aer, denigrescunt tempora, contremescunt pecora
20
et jumenta, |64b| debilitantur virtutes camporum et corporum.
21
Et tunc est mundus quasi vetula gravida etate decrepita,
22
indumento nuda, morti propinqua.
23
Hyemps quoque est tempus frigidum et humidum in quo
24
flegma augmentatur, in quo conversaciones oportet flecti, id
25
est, usus vivendi debet mutari, et debes tunc redire ad cibos
26
calidos et materias calidas, ut sunt pulli columbarum, arietina
27
caro, et assature, et universa pulmenta pigmenta et cibaria
81
1
calida, ficus quoque et nuces et vinum rubeum et optimum;
2
et sumantur electuaria calida. Abstineas eciam a solucione
3
ventris et a minucione sanguinis, nisi maxima cogat neces-
4
sitas. Tunc oportet mutare aera, id est, calefacere, neque
5
cibi habundancia utaris neque veneris, ne digestio debilitetur.
6
Unge tuum corpus et frica unguentis optimis calidis, et
7
utere balneis temperatis; non nocet in hoc tempore usus
8
veneris neque nimius motus corporis, nec multa potacio
9
neque multa comestio. Quia in hoc tempore pre frigore
10
naturalis calor colli|65a|gitur et ingreditur interiora corporis, et
11
ideo eciam melior est digestio in hyeme et validior. In vere
12
et estate venter est frigidus quia in hiis temporibus aperi-
13
untur pori propter calorem et diffunditur calor naturalis per
14
omnes partes corporis, et propter parcitatem caloris sto-
15
machi digestio inpeditur, et humores commoventur.
16
Scias ergo hoc, et Dominus te conservet. Vale.
17
Capitulum .14. de custodiendo calore naturali et vita per
18
res convenientes, vitando contrarias.
19
O Alexander, hanc dietam preciosam tibi prefixam cus-
20
todi, naturalem calorem conservando: quia quamdiu
21
calor naturalis temperatus in homine perseveraverit, et
22
humiditas modum sive mensuram non excedens, reficitur ex
23
ea calor naturalis, et tunc salus et vita indubitanter creditur
24
permanere, et sic sanitas longis temporibus custoditur. Nam
25
duobus modis inveteratur homo ac deficit, uno modo scilicet
26
naturali, qui debito modo nature fit in senectute que vincit
27
naturam in corpore, quia destruit naturam et quasi vinculum
28
in corpore siccitate destruit creaturam. Alio modo acci-
29
dentali, scilicet ex infirmitatibus et aliis causis et curis
30
pessimis.
82
1
Inpinguant et humectant corpus hec: quies, securitas, et
2
esus ciborum dulcium et potacio lactis dulcis et calidi,
3
potacio vini dulcis, et dormitacio post commestionem |65b| supra
4
stramenta mollia et odorifera in locis ac temporibus con-
5
venientibus, et ingressus balneorum dulcium aquarum, et in
6
illis sessio modica ut corpus a balneo non balneum a corpore
7
humiditatem accipiat, et ne diuturnitate balnei corpus debili-
8
tetur. Odorem senciant sive odorentur in eo herbe odorifere
9
et quicquid boni odoris fuerit, unum quodque enim tempori
10
et unicuique corpori congruum, ut in hyeme absinthum
11
quod est cujusdam floris species, vel herbe calide nature,
12
rose quidem et viole et quicquid nature frigide fuerit in
13
estate.
14
Excerceatur vomitus semel in unoquoque mense, maxime
15
in estate. Vomitus enim lavat corpus et stomachum, et
16
purgat eum ab humoribus pessimis et putridis. Si pauci
17
fuerint humores in stomacho; confortabitur calor ad dige-
18
rendum cibos, corpus irrigabitur, et implebitur humiditate
19
et pinguedine; et multo melius ac utilius erit, si cum hac
20
disposicione contingat habere gaudium et leticiam et gloriam
21
et risum mediocrem, et de inimicis victoriam, et spem atque
22
fiduciam in plebe sua, et in ludis et in visionibus delectari,
23
et facies pulcras aspicere, et libros delecta|66a|biles legere, cum
24
dilectis ridere, cantus suavissimos et delectabiles audire,
25
vestimentis optimis et colorum varietate tinctis indui, et
26
unguentis optimis ungi temporibus congruis.
27
De maccrantibus corpus et desiccantibus et debilitantibus
28
nimis.
29
E contra autem, hec macerant et desiccant corpus et
30
debilitant: comedere modicum et bibere multum, laborare
31
et frequenter stare ad solem, et extra mensuram ambulare,
32
et dormire ante prandium supra stramenta dura, excedere,
83
1
mente sollicitari, metuere, et balnea aque sulphuree intrare,
2
et in eis multum sedere, et comedere salsos cibos, acidos,
3
siccos, et frigidos, et vinum vetus multum potare, multum
4
quoque egerere, et sanguinem sepe minuere et minuendo
5
mensuram excedere, in venere modum transcendere, et
6
similiter in solucione ventris, cogitaciones pessimas et tristis-
7
simas et metum frequenter habere; hec omnia et plura alia
8
sine dubio desiccant et debilitant.
9
Regula Ypocratis. Si quis repletus vel constipatus bal-
10
neum intraverit ylii dolorem vel intestinorum certissime
11
potest incurrere. Item, si coierit quis |66b| ventre impleto,
12
paralysim incurrit. Nec post cibum quis currat, vel
13
multum equitet. Qui simul lac et pisces comedunt, sepe
14
lepram aut albam maculam incurrunt. Vinum et lac
15
similiter operantur.
16
Curacio enim quarumlibet istarum passionum fit per
17
exibicionem contrarii respectu egritudinis. Observetur
18
eciam regiminis bonitatis in aere, excercicio et ocio, cibo
19
et potu, sompno et vigilia, constriccione et evacuacione,
20
et accidentibus anime.
21
Capitulum .15. de egritudine capitis et ejus remedio in
22
genere et specie.
23
COrpus dividitur in .4. partes: prima pars est capud.
24
Quando ergo in eo congregantur superfluitates, poteris
25
scire per hec signa, que sunt tenebrositas oculorum, gravitas
26
superciliorum, repercussiones timporum, ac tinnitus aurium,
27
inclusio narium. Si quis igitur sentit in se hoc accidere,
28
accipiat medicinalia purgancia capud debita, sive sint cibi
84
1
medicinales sive alia. Unde accipiat esdentim et decoquat
2
ipsum in vino dulci et cum radicibus pullegii donec minuatur
3
medietas, et teneat ipsum in ore quolibet mane donec
4
senciat sibi prodesse. Et utatur in cibo suo granis sina|67a|pis
5
et decoquat in pondere unius denarii cum pulvere confecto
6
ex xii unguentis, et hoc in dormitacione sua utatur.
7
Si ergo omittat hoc et negligat, timere potest periculosas
8
infirmitates inde, videlicet, corupcionem visus, dolorem
9
cerebri, et multas alias egritudines, a quibus omnibus te
10
custodias in omni tempore.
11
Capitulum .16. de egritudine pectoris et signis ejus et ejus
12
remedio.
13
PEctus est secunda pars; si itaque in eo congregentur
14
superfluitates hec signa secuntur: lingua fit ponderosa,
15
os male dispositum et salsum ex flegmate salso, in ore
16
stomachi cibum acerbum sentit homo, et dolorem tussis.
17
Oportet igitur diminuere de comestione et uti vomitu,
18
et post vomitum sumere zucaram rosaceam cum ligno aloes
19
et mastice. Et post comestionem sumere ad magnitudinem
20
unius nucis de electuario magno amissosus, quod est con-
21
fectum ex ligno aloes et transeugam. Qui vero negligit
22
hec facere, de levi potest incurrere infirmitatem lateris,
23
dolorem in renibus, et febrem et multas alias egritudines.
24
Capitulum .17. de malis oculorum et eorum remedia.
25
OCuli sunt tercia pars corporis. Oportet autem ipsum
26
qui laborat in |67b| conservando sanitatem oculorum, ut
27
tueatur eos a pulvere, fumo, aeribus egredientibus ab equa-
85
1
litate in caliditate et frigiditate, et a ventis malis. Non
2
assiduet intueri rem unam a qua non avertat, nec inspiciat
3
multum res subtiles, vitet multitudinem fletus et coitus
4
et multitudinem implecionis potus et cibi, et precipue potuum
5
et ciborum vaporem grossum ad capud emittencium, sicut
6
porrorum caulium et cervisie, nec dormiat super replecionem.
7
Res autem que conferunt oculo sunt [species tuthie et]
8
succus feniculi, verbene, rose, celidonie, sive succus rute, sub-
9
mersio oculorum in aqua clara et aperire oculos in ea et
10
extra aspicere eam. Signa disposicionis oculi tam con-
11
venientis quam disconvenientis cognoscuntur ex .8. canoni-
12
bus. Ex tactu et ex venis ejus, ex figura, ex operacionibus
13
propriis scilicet, ex colore, quantitate, ab eis passionibus que
14
ex eo exeunt, et a rebus exterioribus occurrentibus secundum
15
calidum et frigidum, siccum et humidum. Ex venis sunt
16
signa oculi si sint |68a| apparibiles et plene humoris, multitudo
17
humoris egritudinis causa est. Qui humor cognoscitur per
18
colorem et dolorem ut si sit lenis et continuus, sanguineum
19
significat, pungitivus colericum, extensivus fleumaticum,
20
agravativus melancolicum significat; deambulativus vento-
21
sitatem, et per alia signa. Ex figura quidem sunt signa
22
oculi, quia decet esse rotundam in circuitu, et in superficie
23
planam. Ex operacione sunt signa; qui oculi velociter
24
mobiles sunt, calidi judicantur, tarde frigidi, lacrimantes
25
humidi. Similiter quidam vident rem a longe distantem,
86
1
de prope vero non, quidam vero e converso. De prope
2
enim videntes, spiritum habent visibilem parvum et clarum
3
qui ex sui parvitate non sufficit se extendere ad longinqua.
4
Qui vero de longe vident solum, spiritum habent multum
5
set non subtilem set perturbatum et grossum et humidum,
6
unde longo indigent intervallo ad sui depuracionem, ut
7
grossi vapores ab illo separentur. Ex colore sunt signa
8
oculi; |68b| quoniam color significat humorem dominantem,
9
scilicet rubeus, citrinus, plumbeus, fuscus sive niger.
10
Rubeus coleram significat, citrinus sanguinem, plumbeus
11
flegma, quia multum habet de humore sordido, fuscus sive
12
niger notat obscuritatem que venit ex melancolia que est
13
nigra. Ex quantitate sumitur signa naturalia; quoniam
14
magnitudo oculorum cum proporcione operacionum et
15
virtutum multitudinem substancie et bonam eucrasiam ex
16
qua oculi sunt facti ostendit. Ex bonitate operacionis
17
multam substanciam et eucrasiatam demonstrat; cum
18
vicio vero operacionum, parvam substanciam non eucrasia-
19
tam. A qualitate in operacionibus sumitur signa moralia;
20
quia cujus oculi sunt magni, piger est, prominentes invere-
21
cundus loquax ac stolidus est, cujus in profundo sunt positi
22
callidus est et deceptor. A rebus exterioribus cognoscitur
23
per pacientis indicium.
87
1
Capitulum .18. de malo genitalium et eorum medicina.
2
TEsticuli sunt quarta pars corporis; cum itaque super-
3
fluitates corporis congregantur in eis hec signa secuntur;
4
tepet appetitus, et cetera. Oportet ergo illum qui sentit
5
hec |69a| ut accipiat herbam que dicitur ache et anamag,
6
et ponat radices et herbas in vino albo boni odoris, et
7
sumat ex eo quolibet mane, ita quod sit temperatum cum
8
aqua et melle. Et abstineat a nimia comestione. Et si
9
obmittat hanc medicinam, timere poterit dolorem testi-
10
culorum et pulmonis et periculum lapidis.
11
Capitulum .19. de conservantibus sanitatem potenter, et
12
contra venenum medicina certissima.
13
LEgitur in libris de historiis antiquorum quod quidam rex
14
potens congregavit medicos meliores, Indorum, Medo-
15
rum et Grecorum, et injunxit eis ut quilibet eorum studeret
16
facere talem medicinam, qua si utatur homo proficiat sibi et
17
alia non indigeat.
18
Sane Grecus indicavit et dixit quod sumere quolibet
19
mane aquam calidam pleno ore bis, ita sanum redderet
20
hominem quod non indigebit alia medicina. Medus vero
21
affirmavit quod jejuno stomacho prodest multum sumere de
22
granis milii. Indus dixit quod si quis sumeret .5. grana
23
cimini cotidie jejuno stomacho, alia non indigeret medicina.
24
Ego vero dico quod ille qui tantum dormit quod non habet
25
in ventre ponderositatem cibi, non time|69b|bit febrem neque
26
guttam: et qui comedit quolibet mane .7. dragmas racemi
27
passi bone dulcedinis non timebit aliquo modo de infirmita-
28
tibus flegmaticis, cujus memoria emendatur, intellectus
29
illuminatur, et qui tempore convenienti sue complexioni
30
utitur, securus erit et non timebit febrem quartanam. Et
88
1
qui comedit nuces cum ficubus et paucis foliis rute, ei
2
eadem die non nocebit venenum.
3
Capitulum .20. de custodia caloris naturalis, et de duplici
4
corrupcione corporis.
5
O summe rex, modis omnibus studeas custodire calorem
6
naturalem et retinere, quia quamdiu caliditas temperata
7
est in homine et humiditas, calor naturalis temperatur et
89
1
corroboratur, quia sanitas et durabilitas in hiis modis duobus
2
consistit.
3
De duplici cor rupcione.
4
Sciendum est in hoc loco quod destruccio et corrupcio
5
corporis provenit ex duabus causis, una naturalis, alia contra
6
naturam. Naturalis provenit ex contrariarum qualitatum
7
repugnancia et contradiccione, quando siccitas dominatur
8
in corpore. Corrupcio vero contra naturam provenit ex
9
aliqua causa accidentali, sive ex bello sive ex offensione ad
10
lapidem, sive ex aliis fortuitis casibus, sive ex infirmitate et
11
malo consilio.
12
Capitulum .21. de divisione ciborum et eorum cognicione.
13
CIborum quedam sunt subtilia, quedam grossa, quedam
14
media. Subtilia subtilem generant sanguinem clarum et
15
bonum, ut sunt frumentum, pulli gallinarum bene nutriti, et |70b|
16
ova. Grossa vero cibaria valent calidis hominibus, et
17
laborantibus in jejunio, et dormientibus post prandium.
18
Media autem cibaria non generant inflacionem nec super-
19
fluitatem, ut sunt carnes agnine, arietine, castratine, et
20
omnes carnes que sunt calide et humide. Hujusmodi
21
tamen videntur fallere in hiis carnibus quando assantur,
22
quoniam inde adquirunt duriciem caliditatem et siccitatem.
23
Si itaque tales carnes assantur, cito comedantur, et tunc
24
laudabiliores sunt et precipue quando in eis suaves species
25
apponuntur.
90
1
Quedam vero cibaria sunt que generant melancoliam,
2
sicut caro bubali, vaccina, ovina, et omnes que sunt grosse
3
et sicce et aspere. Aliqua tamen animalia ex hiis habent
4
subtiles carnes que pascuntur in humidis et aquosis locis et
5
umbrosis; eorum carnes sunt meliores et saniores, suaviores
6
et molliores.
7
Idem est dicendum de piscibus. Sciendum quod piscis
8
parve substancie et subtilis pellis et facilis masticacionis qui
9
nutritus sit in aquis salinaticis currentibus, talis est levior
10
et melior |71a| et sanior quam ille qui nascitur in mari vel
11
in dulci aqua. Oportet ergo cavere ab illis piscibus qui
12
sunt magne substancie dure pellis, quia talis solet esse
13
venenosus. Et hoc de piscibus ad presens sufficiat, quia
14
in libro quem composui de pulmentis et medicinis invenies
15
sufficienter de ista materia determinatum.
16
Capitulum .22. de cognicione et naturas aquarum.
17
SCire debes quod aque sunt utiles cuilibet viventi tam
18
animalibus quam vegetabilibus. Et memento quod
19
docui te sufficienter de aquis, et satis ostendi tibi quod aque
20
omnes tam dulces quam amare originem traxerunt a mari;
21
de hac re feci tibi demonstracionem manifestam. Nunc
22
supra sciendum est quod leviores et saniores aque sunt ille
23
que sunt prope civitates et torentes. Quando igitur terra
24
pura est a rupibus non habundans fumositatibus, aqua illius
25
loci est levis optima et laudabilis. Aqua vero nascens in
26
terra lapidosa que habundat fumositatibus est gravis infirma
27
nocibilis: et aqua, in qua sunt rane et serpentes et alia
28
animalia venenosa, est infirma, sicut aque sunt palustres.
29
Signa siquidem bonarum aquarum sunt hec: levitas, claritas,
30
albe|71b|do, bonus odor, quando facile calefiunt et facile friges-
31
cunt, in talibus enim delectatur natura. Aque vero salse et
91
1
amare fumose dicuntur, et ideo desiccant ventrem et dissol-
2
vunt. Aque autem palustres sunt calide graves, quia
3
stant et non moventur, quia Sol diu durat super ipsas; ideo
4
generant coleram et faciunt crescere splenem et pulmonem.
5
Aque que diu scaturizantur in albis terris sunt calide
6
et infirme, quia continent in se particulas terreas. Et
7
potacio aque frigide stomacho jejuno ante prandium nocet
8
corpori et extinguit ignem stomachi. Potacio vero post
9
prandium calefacit corpus et generat flegma, et si multum
10
sumatur corrumpit cibum in stomacho. Debes igitur bibere
11
aquam frigidam in estate et calidam in hyeme, et non
12
e converso, quia potacio aque calefacte in estate mollificat
13
et debilitat stomachum et destruit appetitum, sicut potacio
14
aque frigide in hyeme extinguit calorem et destruit in-
15
strumenta pectoris, et nocet pulmoni, et multa generat
16
nocumenta.
17
Capitulum .23. de cognicione et generibus vini.
18
SCiendum quod vinum cujus racemus est natus in
19
monte |72a| soli opposito est siccioris nature quam illud
20
quod nascitur in plano et in locis madidis et umbrosis.
21
Primum vinum valet senibus et hominibus habundantibus in
22
humiditate et flegmate, nocet vero juvenibus et calidis
23
hominibus. Primum ergo calefacit et liberat a superfluita-
24
tibus frigidis et grossis. Et vinum, quanto rubicundius
25
et spissius tanto magis generat sanguinem, set quando est
26
forte et fortis amaritudinis, tunc dicitur primus sanguis
27
et primum nutrimentum, et habet naturam potacionis et
28
medicine, et sumptum diu valde nocet. Quando vero vinum
29
hujus generis est dulce, nocet stomacho, generat ventositates
92
1
et inflaciones. Laudabilius et suavius omni vino quoad
2
omnes complexiones est illud quod nascitur in terra extensa
3
inter montes et valles, cujus racemus est bone dulcedinis,
4
perfecte maturitatis, subtilis aeris, quod non vindemiatur
5
donec egressa fuerit fortitudo sue substancie et humiditas
6
corticis, insipitudo palmitum et granorum graciliorum;
7
cujus color est aureus, cujus sapor est medius acutus et
8
delectabilis, cujus fex in fundo depressa |72b| est, cujus partes
9
subtiles sunt et arecentes (vel arefacte). Quando itaque
10
tale reperitur, sume de ipso temperate juxta etatem corporis
11
et temporis qualitatem, quia confortat stomachum, calorem
12
corroborat naturalem, juvat digestionem, conservat a cor-
13
rumpcione, ducit cibum, decoquit et perducit ipsum puri-
14
ficatum ad omnia membra que reguntur, et decoquit cibum
15
ipsum in eisdem membris donec convertatur in sanguinem
16
subtilem et substancialem; tunc ascendit ad cervicem cum
17
calore temperato, et reddit capud securum a fortuitis casibus,
18
insuper cor letificat, colorem rubificat, linguam reddit expe-
19
ditam, liberat a curis, et hominem facit audacem, et excitat
20
ad omnia appetitum, et multa alia bona facit.
21
Vinum autem quando sumitur habundanter in magna
22
quantitate, tunc hec mala consequntur: obscurat intellectum,
23
et inpedit sensum, et turbat cerebrum, debilitat virtutem
24
naturalem et animalem, generat oblivionem, ledit omnes .5.
25
sensus quibus regitur et disponitur tota operacio corporalis,
26
fugat appetitum, debilitat cathenas corporis et juncturas,
27
generat tremorem membrorum, et lippitudinem oculorum, |73a|
28
accendit coleram, destruit epar quia reddit ejus sanguinem
29
grossiorem, et cordis cruorem denigrat. Ex inde proveniunt
30
timor et horror, tremor, sompnilocucio, fantastice visiones,
31
corrupcio coloris, debilitacio genitalium, destruccio seminis,
93
1
abhominacio stomachi; distemperat complexionem, generat
2
corporis grossitudinem, et quod deterius est, lepram inducit.
3
et tunc est de genere venenorum. Cavendum est igitur ne
4
vinum ultra modum sumatur, quia vinum imitatur naturam
5
et complexionem reubarbari que est vita epatis, que habet
6
proprias utilitates que continentur in libris medicinalibus, et
7
nichilominus reubarbarum est quandoque venenum morti-
8
ferum, videlicet illis qui ultra modum sumunt ex eo, et
9
transgrediuntur certam mensuram et quantitatem.
10
Vinum etiam comparatur nature serpentum ex quibus
11
antidotum efficitur, et lesiones maxime per eorum medi-
12
cinam expelluntur, verumptamen omnibus notum est quod
13
venena mortifera gerunt in se et generant.
14
Capitulum .24. de commendacione sirupi acetosi et reme-
15
dium contra ebrietatem.
16
O Alexander, nunquam tedeat te sumere mane sirupum
17
acetosum jejuno stomacho, et non jejuno |73b| quando,
18
scilicet, convalescunt humiditates et habundanter flegma
19
dominatur, quia valde sanativum est. Sapiens Aristo
20
multum mirabiliter bonum vinum commendavit ubi dixit:
21
Mirum est de homine qualiter potest infirmari vel mori,
22
cujus cibus est panis optimi frumenti et carnes commenda-
23
biles, cujus potus est vinum bone vitis, et ex hiis utitur
24
temperate, abstinendo se a nimia et mala comestione, potu,
25
coitu, et labore, quomodo huic accideret egritudo.
26
Oportet siquidem illum qui libenter inebriatur vino ultra
27
modum sumpto ut abluat se cum aqua calida, et sedeat
28
super fluenta aquarum currencium et habeat salices atque
29
mirtam, quia confert multum, et ungere debet capud et
94
1
corpus suum cum saldel confecto et fumigare cum incensis
2
frigidis et odoriferis. Hec est siquidem ebrietatis optima
3
medicina.
4
De modo mutandi consuetudinem.
5
Si quis proponit penitus vel ex toto relinquere potum
6
vini, non debet subito ab usu penitus vini abstinere, set
7
paulatim de potu vini ad potum uve passe transire |74a| et
8
exinde adjungere aquam paulatim una vice post aliam donec
9
veniat ad puram aquam, quia per istum ordinem servatur
10
complexio nature a gravibus egritudinibus et futuris.
11
Capitulum .25. de hiis que corroborant corpus et cetera, et
12
est hoc capitulum simile capitulo .14. set quia optima sunt
13
documenta ideo iterat, licet alio modo, et addit quedam et alia
14
minuit.
15
POst hec itaque sciendum est quod quedam alimenta
16
de hiis coroborant et impinguant et quedam macerant,
17
et quedam humectant et quedam desiccant, quedam res
18
dant et reddant corpori vigorem et pulcritudinem, quedam
19
generant pigriciem et tepiditatem. Ea siquidem que ipsum
20
corpus corroborant sunt alimenta suavia levia sue nature
21
conveniencia, quando sumuntur tempore competenti et in
22
hora necessitatis sicut prediximus. Ea vero que ipsum
23
corpus impinguant et humectant sunt hec: requies corporis,
24
leticia mentis, jocunda societas, et cibaria calida et humida,
25
potacio vini dulcis, et sumpcio mellis humidi quod colligitur
26
et nutritur in locis privatis in caule geldel. Et nichil
27
tantum valet ad hoc quantum dormicio post prandium
28
super suavia stramina in locis frigidis, et balne|74b|ari in balneis
29
calidis et parum stare in eisdem ne humiditas corporis
95
1
dissolvatur in magna quantitate, quia melius est ut corpus
2
habeat de humiditate et madefaccione balnei quam e con-
3
verso. Odores odorare jocundantes animam et convenientes
4
tempori in quo est, verbi gracia, odorare racemum in hyeme
5
quia calide sunt nature, rosas vero et violas in estate.
6
Excercere vomitum bis vel ter in mense, et in estate
7
maxime, quia vomitus abluit stomachum et purgat a malis
8
humoribus et corruptis humiditatibus. Nam quando iste
9
corrupte materie expelluntur a stomacho, naturalis calor
10
augmentatur et confortatur ad alimentum digerendum.
11
Rege igitur bene tuum corpus si vis ut crescit, et observa
12
meum consilium, cum hiis quippe magis valet solacium
13
et divicias habere, reverenciam et victoriam super inimicos
14
acquirere, delicate vivere, solaciari in instrumentis musicis,
15
videre et delectari in rebus formosis, legere in libris delecta-
16
bilibus, audire cantica leticie, esse cum amicis delectis,
17
indui fulgentibus et speciosissimis |75a| vestibus et conferre
18
cum sapientibus querendo de rebus preteritis et futuris,
19
confortare virtutes racionales, uti unguentis convenientibus
20
tempori in quo es; hec siquidem sunt que homines
21
inpinguant.
22
Res vero que faciunt contrarium, videlicet, que macerant
23
corpus sunt hec: diminucio cibi et potus, frequentacio
24
excercicii et laboris, stare in calore et sole, longa vigilia,
25
dormicio ante prandium super duros lectos, et, quia caliditas
26
impeditur propter nimiam humiditatem que inest corpori,
27
balneari in aquis sulphureis et salsis et dissolutivis et cali-
28
dissimis, fames, potacio veteris vini puri, frequens purgacio
29
ventris, diminucio sanguinis nimia, nimius usus veneris,
96
1
paupertas, sollicitudo, timor, mala cogitacio et anxietas
2
doloris frequenter accidentes, et mali eventus.
3
Capitulum .26. de balneo, scilicet, de modo ingrediendi et
4
exeundi.
5
BAlneum itaque est unum de miraculis (vel mirabilibus)
6
hujus mundi, quia edificatum est secundum anni quatuor
7
tempora, quia frigidum attribuitur hyemi, tepidum veri,
8
calidum estati, siccum autumpno. |75b| De summa ergo pru-
9
dencia est facere in balneo quatuor mansiones ordinatim ita
10
ut prima sit frigida, secunda tepida, tercia calida, et quarta
11
sicca. Et cum quis ingredi voluerit, debet primo aliquantulum
12
in prima stare, et parum ibi morari, deinde secundam intrare,
13
et parum ibi morari, et post in terciam parvulam moram
14
facere, postmodo vero ingrediendo quartam et similiter
15
facere. Et cum voluerit exire, debet eundem modum
16
servare, faciendo morulam in qualibet mansione camerarum
17
ne exeat ex nimio calore ad nimium frigus, aut de nimio
18
frigore ad nimium calorem.
19
Et sit balneum edificatum in alto et in loco ventoso, et
20
habeat fornaces magnas et latas reddentes flammas latas, et
21
aquam dulcem.
22
Et utendum est in eo odoribus convenientibus tempori
23
presenti, videlicet in vere et estate utendum est temperato
24
odore, scilicet, triplicato et quadruplicato. In autumpno
25
vero et hyeme fruendum est duplicato. Deinde sedendum
26
est super sedilia aquis rosaceis |76a| inbuta, et postea super alia
27
sedilia, et postea faciat se tergere cum linchiamine albo et
28
mundo de lino una vice, et postea de alio alia vice; postquam
29
omnia ita compleverit et delicate ablutus fuerit, exeat ad
30
alias mansiones statim, et utatur sequentibus documentis et
31
unguentis.
97
1
Si ergo vincatur a calore, pectinet se et utatur unguento
2
purificato convenienti tempori. Quia in vere et in estate
3
debet uti unguento scesarino confecto de sandel et emleg:
4
in autumpno et hyeme debet uti unguento confecto de
5
mirra et de succo herbe que dicitur bletes, et proicere
6
super capud artificiales aquas et temperatas. Deinde debet
7
abluere et fricare inde corpus donec fuerit inde lotum bene
8
et mundum. Deinde ungat corpus quibusdam unguentis
9
que conveniunt temporibus suis. Deinde gradatim exeat
10
sicut docuimus in precedentibus. Deinde tergat se donec
11
allevietur.
12
Si itaque scitiat, bibat sirupum rosaceum (vel rosarum), et
13
sumat de electuario cum muscato. Deinde tendat brachia sua |76b|
14
aliquantulum, deinde post modicam horam sumat paucum
15
cibum bene paratum cum tranquillitate. Et bibat de bono
16
vino temperato cum tanto de aqua et secundum quod con-
17
suevit bibere, et non sumat multum set moderate. Deinde
18
subfumigabit se incensis convenientibus illi tempori; deinde
19
requiescat in locis delicatis, et accipiat de sompno bonam
20
partem, et hoc multum juvat; deinde debet continuare
21
residuum diei cum gaudio et quiete. Iste siquidem ordo
22
sanitatis et nutricionis est corporis.
23
Qui vero est senex vel superatur a frigiditate et humiditate,
24
caveat morari in balneis multum. Debet siquidem stare in
25
balneo tantum, donec corpus suum de humiditate balnei
26
madefiat, aquam temperatam proiciat super se multum cito
27
quando (vel quantum) voluerit. Oportet autem fleumaticum
28
non intrare balneum nisi jejuno stomacho, et ungere se
29
unguentis calidis. Qui vero fuerint calide nature, teneant
30
precedentem doctrinam.
98
1
Capitulum .27. de commendacione doctrine precedentis, sive
2
de utilitate sue doctrine.
3
O Alexander, quando cognoveris datum documentum et
4
opere compleveris, faci|77a|et te non indigere medico
5
tempore toto vite tue, cum Dei adjutorio. Sciendum est
6
utique quod graves infirmitates que generantur ex caliditate
7
vel ex periodis, et ex cursu lune cognoscuntur, an sint
8
breves an longeve, et eciam ex signis precedentibus cogno-
9
scitur ad quem finem debeant pervenire. Et ego docui te
10
fideliter, et ostendi breviter divisiones et cogniciones in-
11
firmitatum. Et in aqua similiter est signum probatum in
12
hiis rebus, set precedencia signa sunt meliora et veriora,
13
sicut determinavi in libro de aquis. Et hec signa sufficiunt
14
illi qui tenet bene in memoria doctrinam illius libri, sicut et
15
continetur in libro quem feci de medicinis compositis, et in
16
potacionibus artificialibus, in unguentis confectis et em-
17
plastris, secundum ordinem et artem Grecorum, Ytalicorum,
18
Indorum, et Persarum, in quibus nullum experimentum fuit
19
fallax. Quia igitur secreta ista utilia erant sepulta, eo quod
20
ignorabantur nec inveniebantur usquequaque, ideo indignum
21
esse decrevi si tuam laterent clemenciam.
22
De gloria inestimabili.
23
Dignum utique est ut tu scias magnam medicinam que
24
dicitur 'gloria inestimabilis' |77b| que etiam vocatur 'thesaurus
25
philosophorum'. Ego siquidem nunquam percepi nec
26
veraciter novi quis eam invenerit. Quidam enim asserunt
27
quod Adam fuerit ejus inventor. Alii dicunt quod Escula-
28
pius, et Hermogenes medicus, Hirfos, et Donasties, et
29
Vatildos Hebrei, et Dioris, et Caraus, gloriosi philosophi
30
qui sunt 8, quibus datum est noscere secreta scienciarum
31
que latebant omnes homines. Isti sunt qui inquisierunt et
99
1
disputaverunt de hiis que sunt supra naturam, de pleno, de
2
vacuo, de finito, et de infinito, et concorditer convenerunt
3
in confeccione istius medicine inestimabilis quam diviserunt
4
in .8. partes. Quidam siquidem volunt et affirmant quod
5
Enoch novit hoc secretum per visionem. Volunt enim
6
dicere quod iste Enoch fuit magnus Hermogenes quem
7
Greci multum commendant et laudant, et ei attribuunt
8
omnem scienciam secretam et celestem.
9
Capitulum .28. de arte conficiendi 'gloriam inestimabilem',
10
et primo de arte conficiendi mel, quo conficiuntur medicine
11
posterius dicende, scilicet, .8. que conponunt 'gloriam in-
12
estimabilem'.
13
CUm Dei benediccione sume de succo maligranati dulcis
14
.25. rotulas, de succo maligranati acris |78a| .x. rotulas,
15
et de succo racemi dulcis claro .i. rotulam, et de succo
16
pomorum dulcium .10. rotulas, et de zucaro claro albo et
17
mundo .10. rotulas. Hec omnia ponantur in vase, ita ut sit
18
ad medietatem, et cum discreccione decoquantur cum suavi
19
igne et penitus sine fumo, et tollatur tota spuma, et tantum
20
decoquatur quousque efficiatur sicut mel spissum. Hoc
21
quidem est illud mel optimum quo conficiuntur medicine;
22
debes ergo uti sicut predictum est.
23
Prima medicina que confortat principalia membra, scilicet,
24
cerebrum, cor, et stomachum.
25
Sumatur cum Dei benediccione et ejus adjutorio de rosis
26
rubeis .i. rotulam, et de violis quarta pars rotule, et
27
omnia ponantur in .x. libris aque dulcis, postquam in eo
28
appositum fuerit de aqua eleorongan media pars rotule,
29
et de aqua mente viridis medietas rotule, et de aqua ling⟨u⟩e
100
1
bovis .i. rotula. Colligantur ita omnia ista et decoquatur
2
cum .i. uncia de elegaman et gariophilo. Et hec omnia
3
debent stare super ignem per unam diem et noctem donec
4
egrediatur tota vis eorum. Deinde ponatur supra ignem
5
suavem donec diminuatur tercia pars aque, |78b| deinde de-
6
ponatur et permittatur clarescere. Et postea ponantur in
7
eo de preparato et predicto melle .iij. rotule, et tantum
8
decoquatur quousque spissum fiat. Deinde ponatur in eo
9
una dragma et dimidia de ambra, et .iij. dragme de ligno
10
aloes trito et humido. Et hec est prima medicina (sive pocio)
11
cujus effectus est confortare cerebrum, cor, et stomachum.
12
Confeccio medicine .2. cujus est corroborare stomachum et
13
constringere et purgare putridos humores stomachi sine
14
violencia et abhominacione.
15
Sumatur cum Dei benediccione de mirabolanis et galanga
16
cubebis rotula, ejecto cortice citrini, de medulla caroble
17
de Babilonia quarta pars unius rotule, et de liquiricia sine
18
cortice, que est citrini coloris, due uncie, et de granis maturis
19
de virotis in suo tempore due uncie. Conterantur bene
20
hec omnia et ponantur in .10. rotulis aque dulcis per unam
21
diem et unam noctem. Deinde decoquatur suaviter donec
22
deficiat medietas aque, deinde misceatur et coletur donec
23
fiat clarum. Et tunc ponantur in eo de melle preparato
24
due rotule et tantum decoquatur iterum done⟨c⟩ inspis-
25
setur. Deinde apponatur de pulvere masticis uncia una,
26
et de rabarir quarta pars uncie. Et hec est secunda
27
medicina cujus proprietas est corroborare stomachum et
28
con|79a|fortare et constringere et purgare malos et putridos
29
humores qui congregantur in stomacho sine abhominacione
30
et violencia et sine aliqua lesione. Insuper confortat
31
cathenam corporis et pectus et cerebrum.
101
1
Confeccio medicine .3. cujus est confortare omnia membra
2
occulta et maxime principalia, scilicet, cor, cerebrum, et
3
epar.
4
Sumatur cum Dei benediccione una rotula de emleg et
5
dimidia, et de elileg Indico dimidia pars unius rotule,
6
et de darsan cariole, et de galanga, et de nuce muscata una
7
uncia. Teratur totum non nimis subtiliter et ponatur in
8
aqua dulci .x. rotulis, et maneat in ea per unam diem et
9
unam noctem. Deinde decoquatur cum suavi igne et
10
suaviter donec minuatur medietas, deinde misceatur et cole-
11
tur donec clarum fiat, et postmodum ponatur cum tribus
12
rotulis mellis artificialis; deinde tantum bulliat donec
13
densum fiat. Et hec est siquidem tercia medicina, cujus
14
proprietas est corroborare omnia membra occulta et
15
maxime principalia
16
Confeccio medicine quarte que juvat appetitum et instru-
17
mentum pectoris et pulmonem.
18
Sumatur cum Dei benediccione de aqua palmitum et de
19
rubis ferentibus mora silvestria libra .i., de aqua salsa
20
colata bene .i. libra, |79b| de aqua apii colata media libra, de
21
aqua lactuce agrestis libra .i., de aqua radicum bethales
22
libra .i.: deinde totum colligatur et congregetur in unum et
23
ponatur in eo aceti albi quarta pars 'sub', et effeti quarta
24
pars libre. Colligatur totum et stet per unum diem et
25
unam noctem; deinde coletur, et ponantur in eo de melle
26
libre .iij.; deinde decoquatur cum igne levi et tenui donec
27
inspissetur. Et est quarta medicina; et ejus est proprietas
28
quod juvat appetitum et instrumentum pectoris, et pul-
29
monem.
102
1
Confeccio medicine quinte que expellit melancoliam, subtiliat
2
flegma, et tollit humiditates, stomachum temperat, aperit
3
constipaciones et ventositates expellit.
4
Sumatur estines recens libri ½, et berforthes libri ½, et
5
de ferat viridi .iij. uncie, et de trifera viridis 'sub' .i. et
6
ponantur in .xij. 'sub' aque dulcis, addantur cimini 'sub'
7
.iij., et stet per unum diem et unam noctem. Deinde de-
8
coquatur donec medietas aque diminuatur, et sumantur 'sub'
9
.4. de melle preparato, et iterum tantum decoquatur donec
10
inspissetur. Hec est igitur quinta medicina cujus proprietas
11
est expellere melancoliam, subtiliare flegma, et superfluas
12
humiditates tollere, stomachum temperare, aperire con-
13
stipaciones, |80a| et ventositates expellere.
14
Medicina sexta leniens pectus, conferens respiramento, re-
15
parans stomachum, repellens dolorem dencium et renum.
16
Sumatur cum Dei benediccione de colatura seminum con-
17
trariorum medium 'sub' de qualibet, de gumi arabico
18
uncie .iij. et de granis pini uncia .i. Dissolvantur omnes
19
in aqua rosata et apponantur de melle preparato 'sub' .iij.,
20
et inspissetur bona inspissacione super ignem. Hec est
21
medicina sexta, cujus proprietas est linire pectus, et con-
22
ferre respiramento, reparat stomachum, et repellit dolorem
23
dencium et renum.
24
Medicina .7. reparans stomachum et fugans ventositatem.
25
Sumatur cum Dei benediccione de spica indica dragme .iij.,
26
et de aretim, et tantum de amomo, et de cubebis dragme
27
.iij., equaliter de corawed longo et brevi dragme .iij., et
28
ponantur tres 'sub' aque dulcis, et iterum stet donec exeat
29
virtus ejus. Deinde teratur et coletur, et ponantur de melle
103
1
preparato et clarificato in quantitate 'sub' .iij., et deco-
2
quatur ab igne levi donec inspissetur. Hec est ergo
3
septima medicina, cujus proprium est reparare stomachum
4
et fugare ventositatem.
5
Medicina octava emendans epar, reparans cor, et confortans
6
omnia membra interiora.
7
Sumantur de reubarbaro recenti solido dragme .iij., et de
8
clavini dragma .i., et constringatur totum, et desuper
9
ponatur de |80b| aqua dulci, 'sub' .x., et stet in ea donec virtus
10
ejus exeat. Deinde teratur leniter et diu et coletur, et
11
desuper apponantur de melle preparato 'sub' .iij., et deco-
12
quantur levi igne donec inspissetur et ingrossetur. Hec est
13
medicina octava, cujus proprietas est emendare epar, et
14
reparare cor, et confortare interiora membra universa.
15
Medicina nona et ultima que est finis omnium medici-
16
narum, cujus laudes patent in littera.
17
Deinde sumantur et aggregentur omnes octo medicine
18
precedentes, et sic erit nona et ultima medicina et
19
finalis. Deinde ponantur ad quantitatem omnium dactili
20
Indici recentes mundati a granis suis, quorum interiora
21
sunt tenera ad modum cerebri. Et si non inveniatur tale,
22
dissolvatur in aqua donec egrediatur virtus, sicut factum
23
fuit in predictis. Deinde congregetur totum in uno vase et
24
fundatur desuper aqua rosata odorifera .vi. 'sub', et deco-
25
quatur quiete totum donec videatur condensari. Deinde
26
tollatur ab igne et dimittatur donec tepefiat. Consequenter
27
ponatur in ea de optima ambra dragme .iij., et de musco
28
optimo dragme .iij., et ponantur in dicto electuario de mar-
29
garitis bene tritis medium 'sub', et de pulvere |81a| lapidum
30
preciosorum rubei coloris et celestis et flavi ana dragma .i.
104
1
aut duas dragme de quolibet, et de succo nardi dragme .iij.,
2
et de subtili pulvere auri dragme .ix. Deinde ponatur hoc
3
electuarium totum sic confectum, ut dictum est, cum pre-
4
dictis rebus in vase aureo subfumigato cum ligno aloes.
5
Deinde ponatur sub divo ad serenum, ut descendant virtutes
6
spirituales in ipsum, per octo dies. Et non permittatur
7
ibidem in illa nocte in qua Luna erit malignior et carens
8
cursu superiori in radiis suis.
9
Quando igitur completa est et juxta hunc modum con-
10
summata, erit de thesauris philosophorum hujus mundi.
11
Accipe ergo de ipso post cibum dragma .i. et similiter ante
12
cibum dragma .i., quia est summa omnium medicinalium
13
(vel medicinarum) et finis cujuslibet medicinalis intencionis:
14
et ad fugandum melancoliam et coleram flammeam, et
15
calorem renum, et flegma, et ad fugandum emoroydas, et
16
ad repellendum inflacionem, et salsam coleram, et ad diri-
17
gendum cibum, et |81b| ad temperandum complecciones, et ad
18
subtiliandum musculos, et ad quiescendum timpora (vel
19
tempora), et ad tollendum dolorem capitis, et ad visum
20
clarificandum, et ad senectutem retardandam, et ad subti-
21
liandum vocem, et ad effugandas fumositates, et quiescendas
22
omnes molestias et egritudines apparentes et occultas.
23
Aperit opilaciones, expellit ventositates, et non permittit ali-
24
quem locum apostemari nec colleccionem humorum facere.
25
Et impedit naturales infirmitates et humectare facit corpus,
26
et facit benc urinare et tollit tussim et confortat spinam
27
dorsi, juvat respiracionem; et generat gaudium et letificat,
28
et multa alia bona facit que longum esset enunciare. Set
29
habet specialem proprietatem ad generandum intellectum
30
et ad nutriendum cerebrum. O Alexander, ideo non
105
1
oportet te aliquo tempore aliam medicinam sumere, set hac
2
utaris.
3
Capitulum .29. de preparacione carnis viperarum sive ser-
4
pentum et draconum, et earum proprietate et eleccione, et de
5
tempore sumendi et modo preparandi et faciendi trociscos pro
6
multis egritudinibus. Et loquitur generaliter de serpente
7
colubro et dracone, quia ex quolibet eorum fit magna medicina
8
et nobilis.
9
OUia de serpentibus fit magna medicina, et sunt quidam
10
homines ut Ethiopes et alii qui vescuntur carnibus
11
serpentum et draconum, ut tibi dixi in libro de medicinis |82b|
106
1
et ibi ostendi earum proprietatem mirabilem per quorum
2
usum curantur a diversis langoribus et gravibus, et utilitates
3
consequntur laudabiles tam in anima quam in corpore,
4
quoniam eorum decorantur corpora pulcritudine juvenili et
5
renovantur, intellectus et memoria clarificantur, quia con-
6
fortant virtutes et sensus, et eos debilitatos ex senectute
7
reparant et relevant, ideo hic scribam breviter de tempore
8
capcionis eorum et de signis eligendi bonos, et modo
9
preparacionis et conservacionis, et aliquid de proprietati-
10
bus, quia nolo quod istud te lateat quin scias ad plenum.
11
Accipiantur vipere cum est finis veris et incipit estas, et
12
si fuerit ver hyemale dimittantur usquoque consequatur
13
principium estatis. Et sunt vipere quidam serpentes capita
14
habentes plana, que sunt lata proprie apud propinquitatem
15
colli, minuti, subtiles valde, quorum caude sunt curte strepi-
16
tum facientes et sonitum in incessu. Et istis trociscis non
17
conveniunt omnes vipere, immo flave, et de flavis femine.
18
Et earum signum est quod masculi in omni latere habent
19
unum dentem et femine plures uno. Et oportet ut alie-
20
nentur cornute et varie et aspides declines ad albedinem.
21
Et non capiantur ex piscinis vel litoribus fluviorum et aqua-
22
rum vel marium, vel de petrosis, quoniam in eis sunt quer-
23
cine, facientes |83a| sitim, immo capiantur in loco longinquo ab
24
humorositate. Et non capiantur ille que sunt debilis
25
motus, immo eligantur ille que sunt velocis motus habentes
26
capud elevatum. Et oportet ut non moriantur cum capiun-
27
tur, si possibile est. Et abiciantur a parte capitis ipsius
28
quatuor digiti, et similiter a parte caude ipsius et ani ejus,
107
1
quod si cucererit ex ea sanguis, et fuerit ipsius motus in illa
2
disposicione plurimus, et mors illius tarda, tunc erit electa.
3
Et si fuerit parvi motus et pauci sanguinis, et velocis mortis,
4
tunc est mala. Et de signis ejus iterum est ut sit motus
5
ejus velox, et aspectus ejus aspectus audacie et presumpcio-
6
nis, et sit egressio fecis ex postremo caude ipsius. Cumque
7
mortua est, extrahantur viscera ejus et maxime fel ipsius, et
8
abluatur cum aqua et sale ablucione exquisitissime facta,
9
deinde decoquatur in aqua et sale, et si cum eis fuerit anetum,
10
non est malum. Decoquatur ergo quousque levis fiat colleccio
11
carnis ejus ab osse ipsius; mundificetur ergo caro ab osse et
12
proiciatur in mortario et conteratur bene; et precipiatur
13
illi qui facit illud ut odoret balsamum, id est, oleum balsami,
14
et inungat ipsum super digitos. Cum ergo trita est, mis-
15
ceatur cum tortellis secundum diversas descripciones, et non
16
eligatur secundum descripcionem Andromachi, et deinde
17
fiant trocissi ex ea, minuti, subtiles, et desic|83b|centur in umbra
18
et reponantur in repositorio. Et oportet ut non cadat super
19
eos radius Solis omnino, nec ante exsiccacionem nec post
20
ipsam. Sol naturam destruit et exspoliat eos a virtute
21
appropriata carnibus viperarum, interficiente venena que
22
sunt ex morsione et ebibita.
23
Proprietas ejus carnis est quod ipsa facit penetrare super-
24
fluitates ad cutem, et proprie quando homo non est mundifi-
25
catus. Cuidam enim accidit ex comestione ejus exitura in
26
collo magna, quam aperuit, et exivit caro ejus tota conversa
27
in pediculos. Et caro iterum ejus, cum usu habetur, pro-
28
longat vitam et confortat virtutem et confert lepre magnifice,
29
et cum administratur in allopicia magnum confert juvamen-
30
tum. Ejus melior caro est femine, et melior cutis ipsius est
31
cutis masculi. Exsiccacio in carne est fortis, set calefaccio
32
non est vehemens, et cutis ejus est vehementis exsiccacionis.
33
Jus serpentis et caro ejus confortant visum et multa alia
34
faciunt que nimis longum esset enarrare.
108
1
Capitulum .30. de tempore flebotomie et medicinarum laxa-
2
tivarum accipiendarum, et scarificacionis et ventose.
3
ET ne facias aperire venam nec locum aliquem nisi facias
4
de consilio et volunta|84a|te hominis scientis summam
5
scienciam astrorum, quia virtus nature clarificatur in hoc.
6
Cave igitur, O Alexander, ne assumas medicinam vel venam
7
aperias vel locum scarifices nisi de licencia sciencie astro-
8
rum, quia utilitas sciencie medicinalis exaltatur seu comen-
9
datur in hoc. Si volueris fleobotomari vel sanguinem
10
minuere, non attemptes aliquid horum facere donec novi-
11
lunium tantum crescat quod recedat a Sole per .4. vel .6.
12
gradus. Et cave ne sit Luna in Tauro, in Cancro vel Pisce
13
vel in Geminis. Et precave de aspectu Solis ad Lunam
14
ascendentem. Et similiter cum fuerit Luna in conjunccione
15
existens in signo aquoso.
16
Cave eciam ne fuerit Mercurius in constellacio|84b|ne ascen-
17
dente vel sibi oppositus, et similiter dico de Saturno. Et
18
utilior horarum ad apercionem venarum in ultima medietate
19
mensis lunaris est, ita quod Luna sit lumine diminuta, et
109
1
quod sit in Libra vel in Scorpione, et cum nocive stelle in
2
eam non respiciunt. Et tunc est Luna deterior, cum fuerit
3
in secunda medietate reproba vel nociva.
4
In diminucione vero sanguinis, non per apercionem
5
venarum set per scarificacionem carnium, operandum est cum
6
fuerit Luna decrescens in lumine et non respiciant ad ipsam
7
stelle nocive, set est opposita stelle Mercurio, et quod
8
Luna sit cum Venere, vel respiciat ipsam Venus vel Mer-
9
curius. Cum vero Luna fuerit in constellacione ascendente,
10
tunc habet dominium et potenciam in opere.
11
Cum volueris sumere medicinam laxativam, consistat
12
Luna in Scorpione vel in Libra vel in Pisce, set precave de
13
appropinquacione Lune ad Saturnum, quia tunc facit con-
14
gelare humores et medicinam in corpore. Et quanto magis
15
elongatur Luna a Saturno, tanto melior est, nec est timen-
110
1
dum cum fuerit in Mercurio. Sit itaque principium tui
2
operis secundum bonam constellacionem Lune et ejus ab-
3
senciam a nocivis stellis, et secundum ejus prosperitatem in
4
suo ascensu.
5
Cum volueris dare aliquam medicinam, vide in quo signo
6
sit Sol, quod quidem poteris per presentem mensem cogno-
7
scere, si diligenter inspicias signa et menses in presenti
8
spera descriptos. Si enim sit in colerico signo oportet plus
9
acui medicina, in melancolica plurimum. Si autem in
10
sanguineo fuerit signo, oportet modicum acui medicinam, et
11
si in fleumatico minus. Nam secundum racionem |85b| et quali-
12
tatem signi et racionem quando Sol prolabitur, scilicet, in
13
signo, plus et plus constringitur ventris natura, et laxatur.
14
Preterea diligenter est attendendum utrum Luna sit in
15
colerico signo aut melancolico aut fleumatico. Si enim
16
ambo luminaria in colericis signis se receperint vel re-
17
spexerint, medicina tunc alicui data parum movebit. Si
18
vero in melancolico, aut nichil omnino aut multum parvum
19
accipientem solvet. Quod si in fleumaticis signis Sol et
20
Luna extiterint, facilime medicina sumpta duret, et precipue
21
si fuerit Luna in augmento.
113
1
Cum fuerit Luna in capite vel cauda in uno signo, est dies
2
cavenda in omnibus operibus, et non est capiti vel caude opposicio,
3
neque quartus aspectus neque trinus sive sextilis. Cum fuerit
4
Luna separata a malo, et juncta fuerit fortune, erit dies laudabilis.
5
Cum vero separata fuerit a fortuna et juncta malo, erit e contrario.
6
Et cum separata fuerit a malo et non fuerit juncta fortune, erit dies
7
cavenda. Si vero separata fuerit a fortuna et non fuerit juncta
8
malo, erit dies tota laudabilis. Et cum fuerit Luna cursu vacua,
9
erit dies illa inutilis, nisi tantum ad quietudinem et introitus
10
balneorum et usus annore, quod est genus medicaminis quod
11
aufert pilos; et maxime si fuerit in Scorpione. Item cum fuerit
12
Luna juncta pluribus planetis si fuerint plures earum fortune, erit
13
dies laudabilis. Et si fuerint plures eorum mali, erit dies cavenda;
14
si vero fuerint equales, erit dies mediocris. Si vero fuerit con-
15
junccio Lune cum planetis retrogradis vel combustis aut cadentibus,
16
erit similiter. Item cum fuerit Luna longe a conjunccione
17
malorum, id est, cum |86b| fuerit inter ipsam et malos plures gradus,
18
erit ipsa dies laudabilis in operibus. Et si fuerit longe a con-
19
junccione fortune, erit cavenda in operibus. Et si fuerit Luna in
20
domo vel in exaltacione sua, vel in aliqua domorum Jovis longe a
21
conjunccione, erit dies laudabilis. Si vero fuerit in aliis locis, erit
22
mediocris. Hoc est esse Lune in longitudine ac proximitate sue
23
conjunccionis cum planetis tam in conjunccione quam in opposi-
24
cione et in quarto sive trino aspectu vel sextili. Intellige.
25
Explicit pars secunda de regimine sanitatis regum
26
principum ac dominorum.
114
1
Incipit pars tercia hujus libri de consideracioni-
2
bus et utilibus reipublice et regnorum sive naturali-
3
bus sive moralibus, cujus capitulum primum est de
4
alkimisticis. |87a|
5
DE proprietatibus et qualitatibus et virtutibus qua-
6
rundam herbarum, et de earum utilitatibus, brevi
7
tractatu in sequentibus determinabimus. In aliis
8
siquidem libris nostris plene de proprietatibus lapidum et
9
viribus herbarum et naturis plantarum declaravimus, et ideo
10
que nunc sunt dicenda de plantis et de lapidibus quantum ad
11
presens opus sufficiunt. Set scire debes, O Alexander,
12
quod sicut in plantis divise sunt nature diverseque vires
13
divinitus indite, sic et in lapidibus diverse inveniuntur
14
species et virtutes, quarum pulcritudines et utilitates precio
15
inestimabiles maxime et principaliter conveniunt regie
16
magestati; decorantur regum diademata lapidibus preciosis,
17
quorum pulcritudine visus juvatur, animus delectatur,
18
dignitas ornatur; et eorum virtute gravissime egritudines
19
a corporibus expelluntur, sine quibus parum efficax est
20
medicina; et ideo utuntur medici eis in medicinis ad morbos
21
gravissimos expellendos. Ingens vero virtus et mirabilis
22
tam in plantis quam in lapidibus est collata, set hu|87b|mano
23
generi est occulta. Set nos in libro de lapidibus et in libro
24
de plantis exposuimus eorum proprietates plenius et virtutes.
25
Inprimis, O Alexander, tradere tibi volo secretorum
26
maximum secretum, et divina potencia juvet te ad per-
27
ficiendum propositum, et ad celandum archanum. Accipe
28
ergo lapidem animalem, vegetabilem, et mineralem, qui non
29
est lapis, nec habet naturam lapidis. Et iste lapis assimi-
30
latur quodammodo lapidibus moncium minerarum, et planta-
115
1
rum, et animalium: Et reperitur in quolibet loco et in
2
quolibet tempore et in quolibet homine: Et convertibilis
3
est in quemlibet colorem: Et in se continet omnia ele-
4
menta: Et dicitur minor mundus. Et ego nominabo
5
ipsum nomine suo quo nominat ipsum vulgus, scilicet,
6
terminus ovi, hoc est dicere, ovum philosophorum. Divide
7
ergo ipsum in quatuor partes: quelibet pars habet unam
8
naturam. Deinde compone ipsum equaliter et proporciona-
9
liter, ita quod non sit in eo divisio nec repugnancia, et
10
habebis propositum, Domino concedente. Iste |88a| modus est
11
universalis, set ego dividam tibi ipsum in operaciones
12
speciales. Dividatur itaque in quatuor, et duobus modus
13
fit bene et sine corrupcione. Quando ergo habueris aquam
14
ex aere, et aerem ex igne, et ignem ex terra, tunc habebis
15
plene artem. Dispone ergo substanciam aeream per dis-
16
creccionem, et dispone substanciam terream per humidi-
17
tatem et caliditatem donec conveniant et conjungantur,
18
et non discrepent nec dividantur. Et tunc adjunge eis
19
duas virtutes operativas, aquam et ignem, et tunc comple-
20
bitur opus. Quia si permiseris aquam solam dealbabitur,
21
et si junxeris ignem rubefaciet, Domino concedente.
22
Et pater noster Hermogenes qui triplex est in philo-
23
sophia optime prophetando dixit:
24
Veritas ita se habet et non est dubium, quod inferiora
25
superioribus et superiora inferioribus respondent.
116
1
Operator miraculorum unus solus est Deus, a quo des-
2
cendit omnis operacio mirabilis.
3
Sic omnes res generantur ab una sola substancia, una
4
sua sola disposicione.
5
Quarum pater |88b| est Sol, quarum mater est Luna.
6
Que portavit ipsam naturam per auram in utero, terra
7
impregnata est ab ea.
8
Hinc dicitur Sol causatorum pater, thesaurus miracu-
9
lorum, largitor virtutum.
10
Ex igne facta est terra.
11
Separa terrenum ab igneo, quia subtile dignius est grosso,
12
et rarum spisso. Hoc fit sapienter et discrete. Ascendit
13
enim de terra in celum, et ruit de celo in terram.
117
1
Et inde interficit superiorem et inferiorem virtutem.
2
Sic ergo dominatur inferioribus et superioribus |89a| et tu
3
dominaberis sursum et deorsum, tecum enim est lux lu-
4
ninum, et propter hoc fugient a te omnes tenebre. Virtus
5
superior vincit omnia.
6
Omne enim rarum agit in omne densum. Et secundum
7
disposicionem majoris mundi currit hec operacio, et propter
8
hoc vocatur Hermogenes triplex in philosophia.
118
1
Capitulum secundum de mirabilibus lapidibus.
2
ET de mirabilibus hujus mundi est lapis ille qui pugnat
3
cum aquis et ventis: vides enim assurgere super aquas
4
quando currunt aque cum ventis, et nascitur in mari Medi-
5
terraneo. Cujus proprietas est hec; si arriperis hunc
6
lapidem et posueris ipsum in alio lapide, et tecum portaveris,
7
non est possibile quod aliquis excercitus possit durare contra
8
te vel tibi resistere, set fugiet precipitanter coram te.
9
Sunt et duo alii lapides preciosi mirabilis virtutis qui
10
inveniuntur in locis tenebrosis, quorum unus est albus
11
et alter est rubeus, et reperiuntur in aquis salinaticis.
12
Eorum operaciones sunt hee; albus incipit apparere super
13
aquas in occasu solis et permanet in superficie aquarum
14
usque ad medietatem noctis et tunc incipit descendere
15
deorsum, et in ortu solis proveniet ad profundum: |90a| lapis
16
vero rubeus contrarium operatur, quia incipit apparere
17
in ortu solis usque ad meridianam horam, et incipit occidere
18
usque ad occasum solis. Horum lapidum proprietates sunt
19
hee: si suspenderis de lapide rubeo unum pondus denarii in
20
uno equo tui excercitus, equi excercitus tui non cessabunt
21
hinnire donec auferas ipsum lapidem. Et operacio lapidis
22
albi est per contrarium quod nunquam hinnient donec eum
23
tollas. Valent ergo multum ad insidias excercendas et ad
24
opus excercitus. Proprietas istorum lapidum est hec: si
25
duo litigaverint adinvicem, ponatur albus lapis in ore alte-
26
rius; si ei pertineat justicia, loquetur incontinenti; alioquin
27
obmutescit quamdiu fuerit in ore ejus. Lapis vero rubeus
28
per contrarium operatur.
29
Et ego determinabo tibi proprietates et virtutes lapidum
30
et incantamentorum et de quibusdam plantis in sequenti
31
tractatu.
119
1
Capitulum .3. de generali cognicione sive universali planta-
2
rum mirabilium.
3
TU plene novisti ex precedentibus tractatibus meis in qui-
4
bus trac|90b|tavi tibi de naturalibus et secretis nature, quod
5
gradus et disposicio plantarum est post gradum et disposi-
6
cionem mineralium, secundum essenciam. Et quod quelibet
7
planta recipit formam propriam secundum suam originem et
8
naturam a superioribus naturis vincentem et dominantem
9
in ea. Et vincens in plantis est aquea natura, et in minera-
10
libus lapidibus est terrea natura. Recipit ergo natura
11
plantarum extensionem sicut idem recipit aquam per motum
12
et impulsionem ventorum in suo loco. Et sicut aqua est
13
diversarum figurarum, quia in eo sunt multe figure, sic
14
accidit in plantis, quia omnes figure reperiuntur in plantis.
15
Est itaque vincens in plantis aqua, et non extenditur nisi
16
per diffusionem. Et operator dissolucionis aquarum est
17
perpetuus, incessanter operans in suo celo, Mercurius sci-
18
licet; quoniam universaliter verum est quod unusquisque
19
planeta regit et disponit et convenit et assimilat quedam
20
sue nature. Verbi gracia, Saturnus tenet terram, Mercurius
21
aquam, Jupiter aerem, Sol ignem. Et non reperitur hec |91a|
22
conveniencia in planetarum operibus mutabilibus, set in
23
operacionibus quas semper habent continuas et perpetuas
24
per virtutem superiorem universalem, que est super omnes
25
virtutes, istarum operacionum. Et hic non est locus ad
26
demonstrandum de hiis arduis, set ideo feci mencionem quia
27
necessarium et nimis utile est tibi propter sequentem tracta-
28
tum in quo determinabimus de singularibus et individuis
29
quarundam vegetabilium plantarum. Cognicio igitur pro-
120
1
prietatum istarum rerum spectat ad philosophos, cognicio
2
vero operacionum naturalium spectat ad medicos.
3
Et nolo tuam clemenciam latere (vel prudenciam), quia
4
omne carens lumine de numero vegetabilium a Saturno
5
regitur et ei attribuitur. Et quicquid vegetabilium est
6
foridum luminosum a Mercurio regitur et ei attribuitur.
7
Et quicquid vegetabilium est floridum non ferens fructum,
8
Marti attribuitur et per ipsum regitur. Omne enim vegeta-
9
bile floridum et fructuosum Soli attribuitur et per ipsum
10
regitur. Deinde compone et junge |91b| has divisiones, et
11
dicas omne vegetabile ferens fructum non florens, sicut est
12
palma, attribuitur Saturno et Soli. Et omne floridum non
13
ferens fructum causatur a Mercurio et a Marte.
14
Item quedam vegetabilia sunt per ramos, quedam per
15
semina, quedam nascuntur sine semine et sine plantacione.
16
Patet ergo luce clarius ex predictis quod quelibet species
17
vegetabilium habet disposicionem propriam que complexio-
18
natur, et imitatur virtutem unius planete, et ei assimilatur et
19
attribuitur, et habet aliam proprietatem que associatur et
20
attribuitur virtute duorum planetarum vel plurium, secun-
21
dum quod potest suscipere. Et juvat unamquamque pro-
22
prietatem ejus quod ei attribuitur, scilicet, illa virtus
23
naturalis planete, scilicet, que disponit suam speciem in
24
colore et sapore et odore et figura. Et anima racionalis
25
omnes istas proprietates et virtutes colligit, quoniam
26
occurrunt ei et inmutantur per eam; |92a| et facit eas durare
27
per tantum temporis quantum sibi diffiniunt et designant ex
28
sua virtute, quia non est actus sine motu et non est operacio
29
sine Deo nec sine termino.
30
Et sic invenies quamdam speciem vegetabilium nocivam,
121
1
et quamdam speciem sanativam. Et quedam species
2
generat leticiam, et quedam gaudium, et quedam facit
3
amorem, et quedam odium. Quedam ferentibus ipsam
4
tribuit reverenciam et honorem, et quedam abjeccionem
5
tribuit et contemptum. Et quedam facit videre falsa
6
sompnia, quedam verissimam visionem. Quedam generat
7
probitatem et fortitudinem, et quedam pigriciam et debili-
8
tatem. Quedam sanant corpora et servant a venenis morti-
9
feris, quedam corrumpit corpora et infert mortem. Et ego
10
faciam tibi mencionem de hiis speciebus cum argumentis et
11
probacionibus manifestis.
12
Capitulum .4. de plantis in speciali mirabilibus, scilicet, de
13
qualitate et proprietate quarundam plantarum et virtute.
14
ILla quippe species vegetabilium que generat reverenciam
15
et honorem est quedam arbor habens folia convoluta,
16
forma vero est rotunda, et fructus ejus similis. Virge
17
ipsius arboris sunt humide et odor suavissimus. Qui igitur
18
evellit ipsam in nomine suo et portat secum, pro certo
19
adquirit sibi reverenciam et honorem.
20
Est et alia arbor que surgit in longitudine unius brachii
21
habens folia longa, humida, habencia in se lineas albas.
22
Qui vero portaverit de substancia illius arboris exaltabitur.
23
Est et alia arbor habens folia sua jungencia et ejus
122
1
palmites exceduntur super terram, cujus odor bonus. Qui
2
istam portaverit erit levis, probus, letus, et audax: cum
3
isto vero bonum est pugnare vel litigare, quoniam suus
4
adversarius subcumbit, et ipse in suis operibus triumphabit.
5
Et de speciebus arborum est quedam species que habet |93a|
6
cuspides et plantatur et habet folia oblonga, et amittit folia
7
sua antequam ferat flores, et habet tres flores oblongos,
8
rubeos, suavis odoris. Qui ipsos flores comedit, accidit ei
9
risus atque gaudium. Qui vero evellit eam cum cuspide et
10
foliis, et suggit florem cogitando de aliqua persona feminea,
11
facit eam succendi in amorem ejus.
12
Est et alia arbor que vocatur androsmon que nascitur in
13
terra Sin, et est complexa habens folia sicca et parva nimis,
14
et semina nimis parva, rotunda, intrinsecus alba. Si tu
15
ergo sumpseris septem grana de seminibus in nomine ali-
16
cujus persone, et triveris ea in nomine ipsius in ortu
17
Luciferi et Veneris, ita ut radiis ipsorum tangant ipsa, si
18
dederis ei bibere, scilicet, illa septem grana trita, aut
19
comedere, permanebit timor tuus et amor in corde suo et
20
semper obediet tibi toto tempore vite sue.
21
Et de speciebus plantarum est quedam planta que generat
22
langorem, cujus cuspis plantatur, cujus palmites extenduntur
23
per unum bra|93b|chium, cujus flores sunt albi precedentes folia,
24
non ferens fructum. Proprietas ipsius est Martis et Mercurii;
25
ejus natura est ignea et aerea. Qui portat hanc herbam secum
26
nunquam illo tempore erit sine langore donec reiciat ipsam.
27
Est eciam de genere plantarum quedam herba sanativa,
28
cujus semina seminantur, cujus racemi sunt quadrati, cujus
29
folia sunt rotunda, cujus flores sunt celestis coloris, cujus
30
semina sunt rubea, cujus odor suavis, boni effectus. Qui
31
biberit ex ea vel odoraverit ejus odorem sanabitur de cattarro
32
vel de melancolia et de sollicitudine et de timore et de
33
frenesi et frigore, et de multis aliis infirmitatibus.
34
Est ⟨eciam alia planta que dicitur fertilidon, cujus pro-
35
prietas est generare odium et contemptum.⟩
123
1
Et alia planta que dicitur macrafon, et hec est validissima
2
ad amorem et reverenciam.
3
O Alexander, perfeci tibi quod promisi tibi recitare, et
4
solvi plena solucione, esto ergo semper virtuosus triumphator,
5
et Deus gloriosus te regat et dirigat et custodiat; cujus |94a|
6
bonitatem omnis percepit creatura.
7
Capitulum .5. de mirabilibus justicie et de bonis que
8
nascuntur ex ipsa.
9
IUsticia est commendacio (sive condicio) laudabilis de
10
proprietatibus Altissimi simplicis et gloriosi. Unde et
11
regnum debet esse ejus quem Deus elegit et constituit
12
super servos suos, cui committenda sunt negocia et regimina
13
subditorum, qui debet speculari et defendere possessiones et
14
divicias ac sanguinem subditorum et omnia opera eorundem,
15
sicut deus eorum. Ergo in hoc assimilandus est Deo, et ideo
16
oportet regem assimilari et imitari Altissimum in omnibus
17
suis operibus. Deus vero sapiens est atque sciens, et ejus
18
preconium et ejus nomina gloriosa sunt in ipso, et magni-
19
tudo ejus dominii major est omnibus et supra comendacio-
20
nem, ergo et sapiencia ejus est supra omnem comendacionem:
21
contrarium ejus injuria et ejus oppositum est injusticia.
22
In justicia extiterunt celi creati et constituti sunt super
23
terram: in justicia eciam missi fuerunt prophete sanctissimi.
24
Justicia autem est forma intellectus quam creavit Deus glorio-
25
sus, et perduxit cre|94b|aturam suam ad ipsum, et per justiciam
26
edificata est terra et constituti sunt reges, et obediunt et
27
domesticantur subditi; per ipsam domesticat terribile et
28
appropinquat remotum, et salvantur anime et liberantur
29
ab omni vicio, et erga reges suos ab omni corupcione.
124
1
Et propter hoc dixerunt Indi, Justicia regnantis utilior
2
est subditis quam fertilitas temporis. Et adhuc dixerunt:
3
dominator justus melior est quam plurima fortuna. Inventum
4
eciam est (scriptum vel) sculptum in uno lapide, lingua Caldea:
5
Rex et intellectus sunt fratres alter altero indigens, nec suf-
6
ficit unus sine reliquo. Et omnes res in universo creantur
7
a justicia, et ipsa est causa intellectus qui ponit ejus
8
esse et (essenciam vel) operacionem. Ipsa est actus ejus.
9
Ipse est judex justus, ergo et essencia justicie et radix
10
ejus ab intellectu, et ipse est operans et deducens eam
11
ad hoc ut sit, ipsa est ejus potencia et operacio, |95a| ipsa est
12
ejus intencio et ipsa est speculacio sciencie. Ipse, id est,
13
finis intellectus est judex operans et recipiens id quod per-
14
venit ex actu, et in eo quod recipit est ipsa justicia.
15
Apparet autem quod justicia est duplex, manifesta et oc-
16
culta. Manifesta, quando manifestatur ex actu operante justa
17
opera; in condicionibus justicia est recta ponderata et men-
18
surata per ipsum intellectum, et judicium ex ipsa sortitur
19
nomen. Occulta, vero, est fidelis credulitas judicis operantis
20
opera sua et certitudo ac conformacio suorum dictorum.
21
Apparet ergo, ut prediximus, quod rex assimilatur in
22
justicia simplici Altissimo, et propter hoc convenit ei ut sit
23
firmus et summus in omnibus operibus suis, propriis et
24
communibus. Qui ergo declinat a propria vel communi
25
justicia, non est justicia Dei in eo; set ille justiciam Dei
125
1
habet qui considerat quid possit justicia Altissimi, et
2
quod voluntas ejus sit in hiis que vult Altissimus. Et qui
3
credit totaliter in hoc, quia per ejus fidem consequitur legem
4
que est perfeccio dominii. |95b| Et prout apparebit justicia in
5
operibus suis, complectitur corda subditorum, qui prout
6
apparebunt opera sua, sic fient et sencie⟨n⟩t opera sub-
7
ditorum de ipso, et judicabunt subditi de ipso.
8
Et proprietas justicie et communitas sunt in diversis
9
gradibus, et transgressiones justicie inde differunt. Et
10
justicia est nomen relatum ad aliquid dictum, et justicia
11
est correccio injurie et rectitudo statere et fortitudo status
12
rerum et forma mensure, et est collectivum nomen spectans
13
ad curialitatem et ad modos largitatis et ad operacionem
14
bonitatis. Et justicia dividitur in divisiones, quia est justicia
15
que spectat ad judicium apud judices, et est justicia pertinens
16
ad hominem in raciocinio sui ipsius, et in hiis que sunt
17
inter se et Creatorem suum. Statue ergo justiciam in hiis
18
que sunt inter te et populos, scilicet, commensuraciones
19
morum et federa signata ac firmata per justiciam. Et ego
20
exem|96a|plificabo tibi formam laudabilem sapienciam philoso-
21
phicam valde caram, que monstrabit tibi quicquid est in
22
hominibus universaliter, que complectitur regnum subdi-
23
torum et demonstrat gradus eorum, et qualitates et radices
24
ejus, quod oportet habere de justicia in quolibet gradu.
25
Dividitur ergo in duas divisiones circulares spericas, et
26
in ea que continentur cum eis, et quelibet divisio est unus
27
gradus. Incipe ergo a quavis divisione et dabit tibi illud
126
1
quo nichil est preciosius, videlicet, circulum firmamenti cum
2
aliis circulis celestibus et angelicis spiritibus qui sunt in celis.
3
Et quando fuerunt ordinaciones sive regimina tam in
4
inferioribus quam in superioribus ad conservanciam hujus
5
mundi, visum est mihi debere incipere tali modo in mundo,
6
et hec est utilitas hujus libri et hec est ejus figura.
7
De creacione primordialis materie.
8
Mundus est ortus seu viridarium, ejus materia (vel sub-
9
stancia vel sepes ejus) est judicium (scilicet Dei angelorum et
10
hominum): Judicium est dominator |96b| vallatus (vel dominacio
11
vallata) lege: Lex est qua rex regit regnum: Et rex est
12
pastor qui defenditur a proceribus: Proceres sunt stipendiarii
13
sustentati pecunia: Pecunia vero est fortuna que colligitur a
14
subditis: Subditi autem sunt servi quos subjecit justicia: Ju-
15
sticia vero est que intenditur per se, in qua est salus subditorum.
127
1
Capitulum sextum de creatis, in quibus attenditur justicia
2
naturalis et quot sunt celi.
3
SCias quod illud primum quod creavit Altissimus gloriosus
4
est simplex spiritualis substancia in fine perfeccionis et
5
complementi bonitatis, in qua sunt forme rerum omnium, et
6
vocatur intelligencia; et deinde ex alia substancia exivit
7
alia substancia minor gradu suo |97a| que vocatur universaliter
8
anima.
9
Et alia substancia est que vocatur hyle (aliter, et pro-
10
gressa fuit ex illa anima alia substancia que vocatur hyle),
128
1
ante commensuracionem, que extenditur in longitudinem
2
et latitudinem et profunditatem, in quo factum est corpus
3
simpliciter.
4
Deinde corpus habens figuram nobilissimam que superat
5
omnes figuras et est verior comparative et antiquior et
6
remansit in loco uno sperarum et planetarum id quod
7
fuit purius ex eo et quod fuit simplicius.
8
Prior ergo sperarum est spera circumdans usque ad
9
terminum spere Lune. Et sunt decem celi, unum intra
10
aliud infra se invicem. Prima ergo et superior sperarum |97b|
11
est spera circumdans: deinde infra ipsam spera siderum.
12
Post quam est spera Saturni, et sic usque ad speram Lune,
129
1
scilicet, post quam est spera Jovis, et post spera Martis, et
2
post spera Solis, et post spera Veneris, et post spera
3
Mercurii, et post spera Lune, infra quam est spera elemento-
4
rum que sunt ignis, aer, aqua, terra. Ergo terra est in medio
5
elementorum omnium, et est densior substancia inter corpora
6
et spissior essencialiter.
7
Et postquam ordinate fuerunt hec spere, quedam in
8
quibusdam in se ipsis, sicut dictum est, juxta sapienciam
9
et disposicionem simplicis Gloriosissimi in disposicione
10
mirabili et pulcritudine ordinatissima, mote sunt spere
11
circulariter |98a| in suis partibus, et planetis super elementa .4.
12
et viciscitudinaliter super ea, et facta sunt nox et dies, et
13
hyemps et estas, et estus et frigus, et commixta sunt
14
quedam in quibusdam, et contemperatum est rarum cum
15
denso, et quod in eis erat ponderosum cum eo quod est
16
leve, et calidum cum frigido, et humidum cum sicco. Et
17
tunc composite sunt ex eis ex longitudine temporum
18
universe species compositorum corporum et contem-
19
p⟨er⟩ate, que sunt originalia sive minere, et vegetabilia, et
20
animalia.
21
Sunt ergo originalia quecunque congelantur in visceribus
22
terre, et in profundis marium, et in concavitatibus moncium,
23
et tumorositatibus inclusis, et ex vaporibus ascendentibus,
24
et ex humiditatibus congelatis in concavitatibus cavernarum,
25
in quibus aqueitas et terrestritas magis dominatur, sicut
26
aurum, argentum, es, ferrum, plumbum, et stagnum, lapides
27
margarite, corallus, vitreolum, alumen et hujusmodi similia,
28
que |98b| videntur et cognoscuntur. Animal vero est omne
29
genus quod movetur et sentit et transit de loco in locum
30
per seipsum, et aeritas in ipso magis dominatur. Vege-
130
1
tabilis vero composicio nobilior est originali: animal vero
2
nobilius est in composicione quam sit vegetabile.
3
Homo vero nobilior est in composicione universorum
4
animalium et igneitas in eo magis dominatur, et con-
5
venierunt in ejus composicione omnia universe res que
6
pariuntur et inveniuntur in entibus simplicibus et com-
7
positis, quia homo est ex corpore denso commensurato et
8
ex anima que est simplex substancia spiritualis.
9
Capitulum .7. quod anima propria cujuslibet primo debet
10
sciri a quolibet, et de divisione virtutum anime et de regi-
11
minibus et statibus anime in hac vita et futura.
12
TE vero oportet si tu es sciens supra sciencias et veritates
13
encium et existencium, quod tu incipias inprimis a
14
cognicione tue anime que propinquior est tibi ceteris aliis,
15
deinde post hanc habere scienciam ceterorum.
16
Scias ergo quod anima universalis est vis spiritualis orta
17
post intelligenciam voluntate divina, et habet tres vires
18
currentes in corporibus sicut lumen solis in partibus aeris, |99a|
19
una virium est intellectiva, secunda est sensitiva, tercia est
20
vegetativa, quam illustravit gloriosus Deus septem viribus,
21
que sunt attractiva, retentiva, digestiva, expulsi⟨v⟩a, nutritiva,
22
generativa, informativa. Operacio ergo hujus vis generative
23
in comparacione corporis humani est in recepcione sperma-
24
tis in vulva, et in ejus disposicione durat per septem menses,
25
et postquam perfecerit hoc tempus quod premensuratum
26
est ab altissimo Deo glorioso et sublimi, tunc transmittit
131
1
ipsam animam animalis sensibilis de illo loco usque ad
2
egressionem ad habitaculum, scilicet, hominum, et adquirit
3
aliud regimen usque ad complementum .4. annorum.
4
Deinde reddit ipsum puerum virtuti racionabili, que inmu-
5
tat nomen vel naturam sensibilium, et tunc adquirit aliud
6
regimen usque ad complementum .14. annos, quia in
7
.15^mo^. anno potest generare. Et tunc adest vis intel-[*]#P mo müsste noch hochgestellt werden
8
lectiva denunciativa figurarum seu similitudinum, et inter-
9
pretaciones sensibilium, et adquirit aliud regimen usque
10
ad comple|99b|mentum .30. annorum. Tunc advenit vis judi-
11
cialis, seu philosophica que speculatur formas intellectuales,
12
et tunc adquirit aliud regimen usque ad complementum .50.
13
annorum. Tunc accidit vel adest ei virtus regitiva volun-
14
taria, et tunc habet aliud regimen usque ad complemen-
15
tum .70. annorum. Tunc venit virtus legalis plantativa
16
originalium, et adquirit inde aliud regimen usque ad finem
17
vite.
18
Si ergo anima sit perfecta et completa ante separacionem
19
ejus a corpore, perficietur a virtute universali, que subli-
20
matur per ipsam et deducitur usque ad supernam per-
132
1
feccionem, et tunc adquirit aliud regimen donec perveniat
2
ad circulum seu firmamentum intelligencie cui bene
3
complacuit.
4
Si vero non, anima dilabitur |100a| usque ad abyssum inferio-
5
rum: deinde recipit eam regimen sine spe placendi Deo.
6
Capitulum .8. de .5. sensibus corporis servientibus intel-
7
lectui, sive de homine et ejus .5. sensibus quasi de rege et ejus
8
.5. bajulis vel consiliariis.
9
QUando ergo creavit Deus altissimus hominem et fecit
10
eum nobilissimum animalium, ei precepit, prohibuit,
11
punit, remunerat eum, et constituit corpus suum civitatem
12
quandam, et ejus intellectum regem in ipsa, et collocavit
13
eum in nobiliori loco ipsius hominis et superiori, quod est
14
capud. Constituit ei .5. bajulos regentes ipsum, presentantes
15
ei quecunque sibi sunt necessaria et ea quibus juvatur, custo-
16
dientes nichilominus ipsum ab omni eo quod est ei nocibile.
17
Et non habet existenciam nec perfeccionem nisi per ipsos,
18
et constituit cuilibet istorum .5. bajulorum seu sensuum
19
suum judicium proprium quo differt et separatur ab aliis
20
compaginibus, et habent modum communem quo commu-
21
nicat aliquis cum aliis. Et generatur ex colleccione et con-
22
veniencia judiciorum essencia et perfeccio suorum operum.
23
Ergo .5. bajuli predicti sunt .5. sensus qui sunt in oculo,
24
in aure, in naso, in |100b| lingua, in manu.
133
1
Sensata ergo oculi sunt visibilia que sunt .22. species,
2
que sunt lux et tenebre, color, remocio, situs et propinquitas,
3
corporeitas, figura, magnitudo, continuacio, discrecio vel
4
separacio, numerus, motus, quies, asperitas, levitas, diapho-
5
neitas, spissitudo, umbra, obscuritas, pulcritudo, turpitudo,
6
similitudo et diversitas. Multa tamen collocantur et com-
7
prehenduntur sub hiis.
8
Sensata vero auris sunt auditus sonorum, et sunt due
9
species soni, scilicet, animalis sonus et non animalis. Sonus
10
vero animalis est duplex, scilicet, racionalis et irracionalis.
11
Racionalis pertinens ad loquelam humanam, irracionalis
12
sonus sunt hinitus equi, garritus avis, et hiis similia.
13
Sonus vero non animalis, ut fragor arborum et collisio
14
lapidum et hiis similia quibus non inest vita, sicut tonitruum,
15
timpanum, fistula. Scias eciam quod quelibet vox in ordine
16
suo universo, quando movetur aer deferens ipsam, movetur
17
cum ipso ipsa spiritualitas nobilis, ita ut non commisceatur
18
pars cum parte donec perveniant usque ad ultimum apud
19
sensum scilicet, auditum, |101a| tunc enim defertur per ipsum ad
20
virtutem ymaginativam.
21
Sensatum vero lingue fit per viam gustus, et saporis .9.
22
sunt species, scilicet, dulcedo, amaritudo, salsedo et unctuo-
23
sitas, acetositas, insipiditas, ponticitas, stipticitas, et acuitas.
24
Et sensus qui est in manum est in vi tactiva seu palpa-
25
tiva, et cursus ejus in calido et frigido, aspero et leni, et in
26
omnibus predictis de visu preter lucem et colorem. Et vis
27
tactiva est insita et contenta inter duas pelles, quarum una
134
1
est in superficie corporis et alia manet in eo quod spectat
2
ad carnem.
3
Sensatum naris sive olfactus qui est quintus sensus est
4
odor, cujus species secundum naturam sunt tot quot sunt
5
saporis, set quia homo inter omnia animalia habet pejorem
6
odorem, ideo non distinguit discrete species odoris omnes
7
set extremos quia maxime differunt, ut odor suavis et
8
fetidus sive horribilis.
9
Quando ergo adquisitus est quilibet istorum sensuum
10
quos Deus contulit huic regi, scilicet intellectui, oriuntur ex
11
radice cerebri pelles subtiles lenes, sicut tele aranearum, et
12
sunt quasi velamen |101b| et cortina huic regi. Quando ergo
13
presentatur id quod habet quilibet sensus et provenit illud
14
usque ad illas pelles que sunt in ipsa substancia cerebri,
15
tunc congregantur vestigia sensatorum apud virtutem yma-
16
ginativam, que representat ea virtuti cognitive que est in
17
medio cerebri ut speculetur ea et colligat et studeat in
18
earum figuris, et exemplis, et cognoscat in eis juvativa et
19
nociva, et ut operetur juxta mensuram que provenit ei ex
20
illis.
21
Constitucio ergo et existencia corporis existit in istis
22
quinque sensibus prenominatis. Perfeccio ergo cujuslibet
23
rei est in .5. rebus. Planete namque quorum moventur
24
spere circulariter sunt .5. ut Saturnus, Jupiter, Mars, Venus,
25
Mercurius. Et genera animalium sunt .5., scilicet homo,
26
volatile, et aquaticum, et gressibile , et quod serpit supra
27
ventrem. Et quinque sunt sine quibus non perficitur aliqua
28
planta que nascitur ex terra nisi concurrant et conveniant
29
in ea, et sunt stirpes et rami et folia et fructus et radices.
135
1
Et .5. sunt toni musicales |102a| qui si non essent non perficeretur
2
aliquis cantus et sonans. Et quinque sunt dies nobiles de
3
universis diebus anni, in ultima parte Maii. Et quinque
4
sunt porte maris.
5
Capitulum nonum de consiliariis regis et de modo consilii.
6
SInt ergo bajuli tui .5. et consiliarii tui quinque in com-
7
prehensione operum tuorum, et quilibet eorum sit
8
separatus, quia tunc utilior est tuis operibus. Reserva ergo
9
tuum secretum, et ne incipias eis dicere quod habes in corde,
10
et non ostendas alicui eorum eleccionem consilii quod apud
11
te est, et non indica eis quod velis ab eis mendicare con-
12
silium quia tunc contempnerent te, nec eis consilium tuum
13
indicas. Tempta ergo in anima tua eorum voluntates, sicut
14
facit cerebrum ex hiis quo proveniunt ei ex sensibus, et de-
15
clina ab eorum consiliis in eo quod contrariantur voluntati tue.
16
Et propter hoc dixit Hermes quando fuit interrogatus
17
quare judicium ejus qui dat consilium melius est judicio
18
querentis consilium, respondit: Quoniam judicium querentis
19
querentis consilium exploratum est a voluntate. Et hoc |102b|
20
verbum est verum. Quando ergo congregas eos pro aliquo
21
consilio dando in tua presencia, non immisceas aliud con-
22
silium cum eis, audias ergo in quo conveniunt. Si ergo
23
festinanter respondent et concordant cito, resiste eis tunc in
24
hoc et ostende eis contrarium ut prolongetur eorum cogitacio
25
et retardentur ad ultimum cogitantes sive in consilio medi-
26
tantes donec per multam meditacionem perveniant ad
27
ultimum et finem consilii.
28
Quando ergo perceperis rectitudinem consilii in verbis
29
eorum, vel in verbis alicujus eorum, fac eos conquiescere, et
30
non manifestes eis vel ostendas in quo voluntas tua quiescat
136
1
donec egrediatur in actum et experienciam. Et considera sub-
2
tiliter et diligenter quis magis ducit ad rectitudinem consilii,
3
et juxta mensuram amoris quam habet erga te et desiderium
4
et in prosperitate tui regiminis recipias ejus consilium.
5
Et cave ne preponas alterum alteri set adequa eos in
6
donis et gradibus et in omnibus operibus suis. Quid ergo
7
magis est causa destruccionis regni et operum regis in pro-
8
lixitate dierum ac temporum quam exhibere |103a| majorem
9
honorificenciam quibusdam bajulorum supra quosdam, set
10
ipsi debent esse pares. Et quia non est inconveniens homini
11
quando salubre habet consilium sectari illud et operari, ideo
12
nichil sine consilio faciendum est.
13
Capitulum decimum de varietate complexionis et morum
14
per constellacionem nativitatis, sive de varietate judicii et con-
15
silii et consulencium, et eorum eleccione per constellaciones in
16
nativitatibus suis que confirmantur per pulcra exempla.
17
ET ego dico tibi quod judicium imitatur corpus; quando
18
ergo debilitatur corpus debilitatur judicium.
19
Et est consideranda genesis in quibusdam, quia gene-
20
ratus sepe disponitur juxta naturam planetarum et vim que
21
sunt in regione sue geneseos sive generacionis. Et si forte
22
contingat quod genitores genitum doceant aliquam arcium,
23
natura superior trahet (vel attrahet) eum multociens ad
24
artem sideris sibi convenientem.
25
Nam simile huic accidit quibusdam hominibus qui con-
26
venerunt in quadam villa et hospitati fuerunt apud quendam
137
1
textorem cui natus est in illa nocte filius, cujus genesim
2
hospites accepe|103b|runt et ordinaverunt ejus planetas. Fuit
3
ergo ejus genesis in Venere et Marte, gradu suo existente
4
Geminis cum Libra, sidera vero contraria et pessima non-
5
dum fuerunt orta. Ostendit ergo eis genesis quod puer
6
erat futurus sapiens, curialis, velocis manus, boni et ydonei
7
consilii, et diligendus a regibus. Occultaverunt ergo hoc,
8
celantes a patre. Crevit ergo natus in prosperitate, et cre-
9
diderunt ac nisi sunt genitores ejus instruere eum aliquam
10
artem de operibus suis. Set ex toto nichil potuit ex hiis
11
addiscere. Verberantes autem ipsum et flagellantes gra-
12
vissime, exposuerunt ipsum voluntati sue. Inclinavit ergo
13
se juvenis ad homines possidentes disciplinam et adquisivit
14
sciencias et scivit cursus et tempora supercelestia et mores
15
ac regimina regum, et ecce! factus est bajulus regis et
16
dominator magnus potens valde.
17
Contrarium huic accidit ex mirabilibus operibus et dis-
18
posicionibus planetarum et naturis eorum id quod evenit |104a| in
19
duobus natis regis Indie, facta comparacione ad genesim,
20
set occultum fuit regi. Quando ergo crevit unus puerorum
21
credidit rex eum instruere scienciis; misit ergo eum per
22
Indiam et per alias provincias honorifice, sicut decuit filium
23
tanti regis, set nichil profuit diligencia patris, quia non
24
potuit inclinare animum suum et naturam, nisi ad artificium
25
fabrile. Propter quod turbatus est rex valde convocavitque
26
sapientes omnes sui regni, qui requisiti omnes conveniunt
27
in hoc quod relinqueretur hiis ad que natura pueri reducebat
28
eum. Factum est ergo ita, et multociens accidit huic simile
29
sicut est satis cognitum.
30
Capitulum .11. adhuc de leccione consulencium, et de variis
31
articulis eorum et consiliorum, sive de consiliario eligendo et
32
de consilio in omnibus agendo et perquirendo.
33
O Alexander, noli contempnere parvam staturam in
34
hominibus, et quem videris diligere scienciam et
138
1
habundare in via sapiencie et morum et declinare ac fugere
2
semitam viciorum: talem ergo dilige et habeas juxta te, et
3
precipue tunc quando videris ipsum excercitantem animum
4
suum in hiis virtutibus. Talis enim consuevit esse bone
5
eloquencie, et bene morigeratus, curialis et sciens historias
6
eorum qui nos precesserunt |104b| de gentibus. Non preponas
7
ergo aliquid faciendum vel postponas absque ejus consilio.
8
Dilige ejus societatem, quia talis diligit veritatem et quod
9
decet regiam magestatem consulit et removet contrarium.
10
Firmus est in animo, constans in corde, fidelis et justus sive
11
rectus suis subditis. Scias ergo hoc. Tale enim consilium
12
rectificat bajulos et ordinat et augmentat regnum regum.
13
Nec facias aliquid prepostere, preponendo postponenda et
14
postponendo preponenda. Nichil penitus agas sine consilio
15
philosophico. Philosophi enim dixerunt quod consilium
16
est oculus futurorum.
17
Et in libris Persarum legitur quod quidam rex eorum
18
consuluit barones suos et quesivit consilium a bajulis suis
19
super quodam secreto valde quod fuit revelatum regine
20
cuidam dilecte ab eo. Respondit ergo unus eorum: Non
21
oportet quod rex querat aliquod consilium a nobis super
22
aliquo suo facto vel secreto, set separatim querat a quolibet
23
secretum suum. Quia in secretis consiliis talia revelantur
24
uni que non communiter coram pluribus vel multis dicuntur,
25
nec debent revelari multis: sic ergo perfice. Profecto ergo
26
dico |105a| quod non oportet hoc fieri in omnibus operibus, immo
27
convenit ut hoc fiat cum consideracione. Convenit eciam
28
quod vocentur ad presenciam tuam in prosperitatibus suis
29
in ligando et solvendo secundum proprietates arguendo
30
atque solvendo sicut premisimus: quoniam quidam philoso-
31
phorum dixit quod regis sapientis sapiencia augmentabitur
32
per consilium bajulorum bonorum, sicut augmentatur equor
139
1
per recepcionem fluminum et aquarum. Et poterit multa
2
adquirere per prudenciam et per consilium que non poterit
3
habere per potenciam bellatorum.
4
Et in libro cujusdam Medorum mandatum est filio suo:
5
Fili, necessarium est tibi habere consilium, quoniam unus
6
es in hominibus. Consule ergo illum qui poterit liberare
7
a potente. Et noli parcere inimico set in quantum et
8
quantumcunque et quocunque modo honesto poteris tuam
9
in ipso victoriam manifesta, et in quolibet tempore.
10
Cave tibi a potencia inimici, nec habundancia tui sensus
11
in tua credulitate, nec altitudo tui status in temetipso im-
12
pediat quin semper agreges tuo consilio consili|105b|um alienum,
13
quoniam alienum si placet et sit tibi utile amplectendum
14
est et implendum, et tuum semper remaneat penes te. Si
15
vero discrepent a tuo arbitrio, tunc est tuum examinare
16
et considerare, et si est juvamentum et utile super eo quod
17
considerasti, amplectere ipsum, et si est inutile, abstine ab
18
eodem.
19
Capitulum .12. de numero bajulorum, et quod non consti-
20
tuatur unus solus bajulus in regimine, set .7. si poterit fieri,
21
vel tres ad minus, et de bajulis experiendis temptandis et
22
probandis, et de signis quibus cognoscitur an boni an mali
23
sint consiliarii.
24
SOllicite et diligenter moneo te et do tibi optimum con-
25
silium quod nunquam constituas unum bajulum solum
26
in regimine loco tui, quoniam ejus consilium posset destruere
27
et corrumpere regnum tuum et convertere subditos et pro-
28
ceres ad se et intendere propriis utilitatibus et excogitare
29
declinacionem tuam, et multa alia que longum esset
30
enarrare. Si forte non occurrant tibi quinque bajuli qui
31
tibi placeant sint saltem tres et non minus, quia maximum
140
1
bonum proveniet ex hoc, scilicet, ex tribus, quia nisi tertius |106a|
2
esset nichil penitus nosceretur. Quia primum super quod
3
fundate sunt omnes res est trinitas, et per quinarium medi-
4
antur, et per septenarium perficiuntur. Quia .7. sunt celi,
5
et .7. planete et .7. sunt dies, et circuitus Lune septenarius,
6
et dies pocionis seu medicine sunt septem, et dies peryodi
7
sunt .7. et multa alia spectant ad septenarium numerum
8
quorum enumeracio esset longa.
9
De temptacione bajulorum.
10
Et unum ex hiis quibus temptare poteris bajulum quem-
11
libet tuum est quod ostendas ei te indigere pecuniam. Si
12
ergo ducat te ad distraccionem eorum que sunt in thesauro
13
tuo, et ostendat hoc esse expediens, scias quod nullum capud
14
precii ponit in te. Et si inducat te ad recipiendum pecu-
15
niam subditorum, erit corrupcio regiminis, et odient te ultra
16
modum. Si ergo exponat tibi quod habet, et dicat: Hoc
17
est quod de tua gracia et dominio tuo adquisivi: offerens
18
ipsum tibi, iste est merito comendandus et omni laude
19
dignus, utpote eligens et volens confusionem sui ipsius pro
20
tua gloria.
21
Temptabis eciam bajulos |106b| tuos in donis et muneribus
22
faciendis. Quem ergo illorum videris conari et intendere
23
super hiis ultra modum, nullum bonum speres in eo. Et
24
ille bajulus qui anelat pecunie acquirende, et ad thesauros
25
observandos, non confidas in eo, quia ejus servicium est
26
propter aurum, et dimittit pecuniam currere cum sensibus
27
hominum, et est profunditas sine fundo, et non est in
141
1
eo terminus sive finis, quia quanto magis crescit pecunia
2
crescit intencio acquirendi et sollicitudo. Et hoc in bajulo
3
est causa corrupcionis regni multis de causis, quia forte
4
amor pecunie et ardor inducet eum ad tuam mortem vel ad
5
illum qui ad hoc intendit.
6
Et ideo conveniens esset quod tuus bajulus non elonga-
7
retur a tua presencia, et precipias ei quod non habeat
8
tractatum vel frequenciam cum aliquo regum ex regibus,
9
et non legat eis epistolam nec mittat eis nova. Et cum
10
perceperis talia, muta eos sine mora, quoniam animi veloces
11
sunt et facile declinant ad promissiones et contrarias volun-
12
tates. Et utilior ex bajulis tuis est qui magis diligit vitam
13
tuam et obedienciam, et qui magis inducit subditos ad tuum
14
honorem et amorem, et qui exponit tibi res suas et |107a| per-
15
sonam ad placitum, et qui habet has virtutes et mores quos
16
enumerabo.
17
Capitulum .13. de specialibus condicionibus, sive de bonis
18
moribus et virtutibus optimi bajuli.
19
INprimis oportet quod habeat perfeccionem membrorum
20
que conveniunt operacionibus pro quibus eligitur et
21
propter que.
22
Secunda bonitate apprehensionis et voluntatem ad intelli-
23
gendum id quod dicitur.
24
Tercio quod sit bone memorie ejus quod audit et appre-
25
hendit, ita quod nichil tradat oblivioni.
26
Quarto quod sit considerans et percipiens quando in-
27
greditur difficultas, sicut predixi.
28
Quinto quod sit curialis, affabilis, dulcis lingue, ita quod
29
lingua cordis concordet et respondeat cogitacioni, sit eciam
30
expedite lingue seu eloquencie.
142
1
Sexto quod sit penetrabilis in omni sciencia, et precipue
2
in arte arithmetica que est ars verissima demonstrativa qua
3
attrahitur natura.
4
Septimo quod sit verax in verbis, diligens veritatem,
5
fugiens mendacium, bone composicionis in moribus et bone
6
complexionis, suavis mansuetus et tractabilis.
7
Octavo quod sit sine nota crapule et ebrietatis in cibo et
8
potu, et sine nota coitus, declinans ludos et delectacionem.
9
Nonum est quod sit magnanimus in proposito et diligens
10
honorificenciam. |107b|
11
Decimum quod aurum et argentum et cetera accidentalia
12
hujus mundi sint contemptibilia apud ipsum, et non sit ejus
13
propositum nec intencio nisi in hiis que conveniunt dignitati
14
et regimini, et quod diligat proximum et remotum.
15
Undecimum quod diligat et amplectetur justos atque
16
justiciam, odio habens injuriam et offensam, reddens uni-
17
cuique quod suum est, subveniens oppressis et hiis qui
18
injuriam paciuntur, removens penitus omnem injusticiam,
19
nullam penitus faciens differenciam in personis et gradibus
20
hominum quos Deus creavit equales.
21
Duodecimum est quod sit fortis et perseverantis propositi
22
in hiis que sibi videntur agenda, audax sine timore vel
23
pusillaminitate.
24
Tercium decimum est quod sciat omnes exitus expensa-
25
rum, et non lateat eum aliqua utilitas que ad ipsum regnum
26
spectat, et non conquerantur subditi sui aliquo modo
27
querimonie nisi in permissis casibus, in quibus prodesse
28
poterit.
29
Quartum decimum est quod non sit verbosus vel emittens
30
multos risus, quia temperancia multum placet hominibus, |108a|
31
exhibens se curialiter hominibus et benigne tractans.
143
1
Quintumdecimum quod sit de numero non utencium
2
vinum et alia xennia, et sit curia sua patens omnibus ad-
3
venientibus, et quod sit intendens ad explorandum et in-
4
quirendum nova de omnibus, confortans subditos et corrigens
5
opera ipsorum, consolando eos in adversitatibus, deferens
6
quandoque et tollerans illorum simplicitatem.
7
De naturis et condicionibus hominis.
8
Scias ergo quod non creavit Deus gloriosus creaturam
9
sapientiorem homine, et non colligit in aliquo animali quod
10
in eo collegit. Et non potes reperire in aliquo animalium
11
consuetudinem vel morem quem non invenies in homine.
12
Quoniam audax est ut leo, timidus ut lepus, largus ut gallus,
13
avarus ut lupus, iracundus ut canis, durus et hastutus ut
14
corvus, durus et austerus ut cervus, pius ut turtur, maliciosus
15
ut leena, privatus et domesticus ut columba, versipellis et
16
dolosus ut vulpis, simplex et mitis ut agnus, velox et agilis
17
ut capriolus vel hinniculus, tardus et piger ut ursus, pre-
18
ciosus et carus ut elephas, vilis et stolidus ut asinus, rebellis
19
et parvus ut |108b| rex vel regulus, obediens et humilis ut pavo,
20
fatuus ut strucio, utilis ut apis, dissolutus et vagabundus
21
ut caper (vel aper), indomitus sicut taurus, mutus ut piscis,
22
racionabilis ut angelus, luxuriosus ut porcus, maliciosus ut
23
bubo, utilis sicut equus, nocivus ut mus. Et universaliter
24
non reperitur animal aliquod seu vegetabile seu originale
25
vel minerale, nec celum sive planeta nec signum, nec aliquod
26
ens de omnibus entibus, habens aliquid proprium, quin illud
27
proprium inveniatur in homine: et propter hoc vocatus est
28
minor mundus.
144
1
Capitulum .14. quod non est confidendum in homine alterius
2
legis, vel de confidencia in homine non habenda nisi sit tue
3
legis et professionis.
4
ET nunquam speres in homine qui non credit legem
5
tuam. Et cave ne accidat tibi quod accidit duobus
6
hominibus qui dicuntur associati fuisse in uno itinere, quorum
7
unus erat Magus orientalis, reliquus vero Judeus. Magus
8
equitavit mulam quam nutrivit ad placitum suum, que
9
portabat universa necessaria sua quibus indigebat viator.
10
Judeus vero incedebat pedes non habens |109a| cibum nec alia
11
necessaria. Dum ergo confabularentur adinvicem in via,
12
dixit Magus Judeo: Que est lex tua, et que est fides tua?
13
Respondit Judeus: Credo quod in celo unus est Deus quem
14
adoro, et expecto ab eo bonum anime mee et remunera-
15
cionem, et illis qui conveniunt mecum in lege mea. Et
16
fides mea et credulitas mea est quod qui discrepat mecum
17
in fide mea et lege mea licitum est mihi tollere sanguinem
18
suum, pecuniam suam et accidens suum, id est, uxorem,
19
parentes et genitores. Insuper maledictum est mihi si
20
servo ei fidem vel juvo ipsum in aliquo vel facio secum
21
justiciam vel parco ei. Consequenter, inquit Mago, de-
22
monstravi in quid tibi legem meam et fidem meam, redde
23
ergo me certum de lege et fide tua.
24
Cui respondit Magus: Fides et credulitas et lex mea
25
hee sunt. Inprimis, volo mihi ipsi bonum et filiis generis
26
mei, et nolo alicui creature Dei malum, neque sequentibus
27
legem meam neque discrepitantibus mecum in eadem. Et
28
credo equitatem et misericordiam servandam cuilibet viventi,
29
et nulla injuria placet mihi. Videtur eciam mihi si quid mali
30
accidat alicui vivencium, quod illud malum me contingat et
31
me conturbet. Affecto eciam |109b| prosperitatem et sanitatem
32
et incolumitatem et felicitatem accidere omnibus hominibus
33
universaliter.
145
1
Tunc, dixit ei Judeus: Quid si injuria vel offensa fiat tibi?
2
Cui Magus: Scio quod in celo est Deus justus, bonus,
3
et sapiens, cui nichil est occultum, nichil secretum, nichil
4
penitus celatum de hiis que latent in suis creaturis, qui
5
remunerat bonos juxta bonitates suas, malos vero et
6
transgressores punit juxta transgressiones suas.
7
Cui Judeus: Quare ergo non servas legem tuam, ut quid
8
non confirmas operibus tuis fidem tuam? Magus inquid:
9
Quomodo fiet hoc? Cui Judeus: Ecce ego sum de filiis tui
10
generis, et tu vides me ambulare pedes fatigatum famelicum,
11
et tu es eques saturatus et quietus. Cui Magus: Veritas
12
est hec: et descendens de mula aperuit manticam suam, et
13
cibavit eum ac potavit, deinde fecit eum equitare equitaturam.
14
Postquam vero Judeus bene firmavit se in equitando, et
15
junxerit calcaria festinando, relinquendo Magum. Tunc
16
cepit vociferare et dicere: Expecta me, quia confusus sum
17
valde. Judeus vero di|110a|cebat: Nonne indicavi tibi legem
18
meam et ejus condicionem, et ego volo similiter confirmare
19
eam. Tunc festinabat Judeus mulam, et Magus sequens
20
vestigia ejus inquid: O Judee, noli me derelinquere in hoc
21
deserto ne forte interficiar a leonibus, et moriar male fame
22
et dolorosa siti. Age ergo misericorditer mecum sicut ego
23
tecum. Judeus vero non respiciebat retro nec intendebat
24
dictis suis, nec cessavit donec latuit visum ejus.
25
Quando ergo Magus desperatus fuit de succursu, re-
26
cordatus est perfeccionis sue legis et fidei sue, et ejus quod
27
dixerat Judeo, videlicet quod in celo est Deus justus judex,
28
cui nichil est occultum, et nichil secretum in creaturis suis
29
latet. Dirigens ergo capud suum ad celum dixit: Deus
30
meus, tu nosti quia credidi in te, in tua lege, in tuis man-
31
datis, sanctificavi te sicut perpendisti: confirma ergo apud
32
Judeum laudem meam in te. Hiis dictis, non multum ierat
33
Magus, et ecce invenit Judeum prostratum et dejectum de
146
1
mula, confrac|110b|ta tibia et leso collo. Mula vero stabat ex
2
opposito a remotis, que videns Magum novit dominum
3
suum et accessit ad ipsum propter nutrituram suam. Equi-
4
tans ergo Magus mulam ipsam et derelinquens Judeum in
5
periculo mortis et doloribus, recedebat. Judeus vero clama-
6
bat: Bone frater, pro Deo habe misericordiam de me, quia
7
confractus sum et morior, et indigeo pietate; miserere et
8
observa legem tuam, quia contulit tibi victoriam qua super-
9
asti me. Tunc cepit ipsum Magus increpare: Tu male
10
peccasti in me, derelinquisti me sine misericordia. Cui
11
Judeus: Noli me reprehendere de re preterita, quia tibi
12
ostendi quod hec est lex mea et fides mea in quibus nutritus
13
sum, et inveni parentes meos et senes antiquos in hac lege
14
perseverantes.
15
Tunc misertus est ejus Magus, et portavit eum post se
16
donec perveniret ad locum destitutum, et ipsum tradidit
17
genti sue, qui post dies aliquos exspiravit. Audiens ergo
18
rex illius civitatis opera illius Magi, fecit eum vocari ad se,
19
et constituit eum bajulum |111a| suum propter opera pia et
20
bonitatem legis sue.
21
Laudes Deo, et finis hujus est.
22
Capitulum .15. de eleccione hominum prudencium et fide-
23
lium ad scribenda gesta et dicta regis, sive de scriptore
24
secretorum eligendo.
25
OPortet te eligere ad scribenda secreta tua opera viros pru-
26
dentes qui sunt forcius signum et validius argumentum
27
ad ostendendum quantitatem tui intellectus et subtilitatem
28
tue cogitacionis, quoniam significacio sive interpretacio
29
sermonis est spiritus ejus et dicciones sunt corpus, scriptura
30
vero sermonis vestimentum. Sicut ergo oportet te esse
31
virum spiritualem pulcri aspectus et ornatum, ita decet quod
147
1
tu eligas de scribis seu scriptoribus qui habeant hanc per-
2
feccionem in eloquencia ornata et in recordacione subtili, et
3
sicut tuam ipse interpretatur voluntatem, et constituitur
4
super tuis secretis et occultis, ita oportet quod sit bone
5
fidei fidelis cognicionis in tua voluntate et in universis
6
operibus tuis, et quod intendat tuo comodo et honori sicut
7
oportet. Quod si non est talis, corrumpet honorem et
8
veritatem et voluntatem tuorum factorum et dictorum. Et
9
oportet quod sit cautus et precavens in operibus suis, ne
10
quis ingrediatur et respiciat secreta scripta. Et condecet
11
quod tu re|111b|muneres opera sua juxta servicium tibi exhibitum,
12
et juxta terminum imposicionis tue voluntatis ut sit sollicitus
13
in tuo regimine. Pone ergo ipsum in gradu renumeracionis
14
tue, quia ejus veritas tua est, et ejus corrupcio tua est.
15
Capitulum .16. de eleccione nunciorum dignorum.
16
SCias eciam quod nuncius seu missus demonstrat sapien-
17
ciam mittentis, et ejus est oculus in hiis que non videt,
18
et ejus auris in hiis que non audit, et lingua ejus in ejus
19
absencia. Oportet ergo eligere digniorem ex hiis qui sunt
20
in tua presencia, sapientem, prudentem et honorabilem, con-
21
siderantem, fidelem, declinantem seu fugientem omnem
22
turpitudinem seu culpam. Et si invenias ipsum talem,
23
voca eum et confer cum eo de hiis in quibus nescit tuum
24
velle, et tunc percipies si est in eo id quod queritur, quia
25
forte ipse non est juxta hoc, set forte hec intencio est in
26
alio. Et si non est sic in hac determinacione, sit ad minus
27
secretarius fidelis, justus, nichil addens vel diminuens de
28
hiis in quibus est missus, et quod sit custodiens mandatum
29
tuum, et intendens de hiis que audit ex responsione sibi
30
facta. |112a| Si ergo non inveneris eum talem, sit fidelis tamen
31
deferens litteras tuas ei ad quem mittuntur, et referens atque
32
reportans responsionem. Et si de aliquo nunciorum tuorum
148
1
perpenderis sollicitum et attentum pecunie adquirende vel
2
colligende de locis ad que mittitur, respue eum penitus,
3
quia non mittitur tuo comodo.
4
Nec mittas nuncium qui diligit vinum et se inebriat,
5
quoniam Perses in adventu nuncii instant penes ipsum ut
6
bibat vinum habundanter, quod si superflue biberit cogno-
7
scunt quod dominus ejus minus erat sapiens. Cave ne
8
mittas nuncium tuum majorem bajulum, nec permittas eum
9
elongari a tuo conspectu, quoniam hoc est destruccio tui
10
regni. Qualitates ergo nunciorum tuorum, laudes et im-
11
properia eorum denunciavi tibi et ordinaciones eorundem,
12
et qualiter cognoscuntur in infidelitate et bona fide. Quando
13
ergo nuncius non invenitur talis, set hanelat donis et retri-
14
bucionibus, et prodit te de hiis que injuncta sunt ei, et
15
inventus fuerit diminutus in regimine tuo, non impono tibi
16
mensuram pene sibi injungende vel infligende.
17
Capitulum .17. de regimine |112b| sive gubernacione subditorum.
18
sive de subditis regendis et defendendis, et de prepositis super
19
eos constituendis, sive de prudencia regis circa subditos.
20
JAm novisti quod subditi sunt pecunie domus tue, id est.
21
thesaurus tuus, quibus confirmatur tuum regnum. Equi-
22
para, ergo, subditos tuos viridario in quo sunt genera diversa
23
arborum fructiferarum, et non habeas eos sicut gramina
24
nascencia que reddunt absinthium et tribulos et nichil
25
generant fructuosum, quoniam arbores habent in se multos
149
1
palmites et ramos et truncos erectos, quedam habent
2
fructum et semen utile ad multiplicacionem sui generis
3
cum bene coluntur et reguntur. Juxta potestatem tui
4
thesauri est durabilitas et defensio tui regni et tue potencie.
5
Oportet ergo ut bene regantur subditi et quod intendas
6
eorum necessitatibus et quod removeas injurias ab eisdem,
7
et quod nunquam tedeat te superintendere eorum condicioni-
8
bus, et inquirere de hiis quibus indigent. Habeas ergo unum
9
solum prepositum a te constitutum |113a| qui non intendat ad
10
destruccionem arborum set ad conservacionem, qui pre-
11
positus bene sit dispositus, morigeratus, longanimis, sapiens,
12
paciens. Qui si non est talis corda subditorum rebellant
13
ejus regimini et corrumpentur per ipsum cogitaciones que
14
erant pure.
15
Noli multiplicare dispensatores in expensis tuis faciendis
16
quia per hoc ingredietur corrupcio super te. Quia quilibet
17
eorum intendit superare comparem suum in corrupcione
18
sui corporis, et conabitur se ostendere fidelem et utilem
19
tibi in tuorum oppressionibus subditorum, et hoc facit
20
quilibet bajulorum ut in officio ad quod fuit deputatus
21
diucius perseveret. Et multi tales sunt qui unum dicunt
22
et aliud faciunt, et multos corrumpunt ut eos manuteneant
23
et defendant.
24
Capitulum .18. de proceribus et ordine sive ordinacione
25
eorum pro bello, sive de disposicione et numero procerum seu
26
militum in regimine regni et in tempore belli, sive de
27
disposicione ductoris sui et de accione bellatorum ipsorum
28
inferiorum.
29
PRoceres sunt addicio et multiplicacio regni, et per ipsos
30
honoratur curia et ordinatur regnum in gradibus suis.
31
Optima ergo ordinacio est necessaria in eorum gradibus et
32
disposicionibus, ut non lateat te propinqui condicio et remoti
150
1
de numero ipsorum. Hec est necessaria ordinacio |113b| in pro-
2
positura et numero qui dicitur et refertur ad numerum
3
sub numero. Dico ergo ordinacionem quadruplicem ne-
4
cessariam esse, quoniam quilibet locus in terra est quadru-
5
plex in ejus differencia, scilicet, retro et ante, dextra et
6
sinistra, et sic sunt species mundi similiter quatuor, oriens
7
occidens meridies et septentrio. Sit igitur cuilibet prece-
8
ptorum quarta pars regni in ejus regimine, et si vis plures,
9
sint decem, quoniam decem et quatuor sunt perfecta;
10
quoniam in denario est unum et duo et tres et quatuor, si
11
ergo colligeris hec, faciunt decem. Decennarius numerus
12
est perfeccio eorum que complectuntur quaternarium et
13
circumdabunt in numeris.
14
Sequantur ergo quemlibet preceptorem .x. vicarii, et
15
sequantur quemlibet vicarium ductores .x., et quemlibet
16
ductorem .x. decani, et sequantur quemlibet decanum .x.
17
homines, omnes ergo homines sunt in universo centum
18
milia pugnatorum. Quando ergo indiges servicio .x. milium
19
virorum, convocari precipies ad expedicionem faciendam
20
preceptorem unum, et sequantur ipsum .x. vicarii, et venient
21
cum quolibet vicario .x. ductores, et cum quolibet ductore
22
.x. decani, |114a| qui sunt mille, et venient cum quolibet decano
23
.x. homines pugnatores, faciunt ergo in summa .x. milia
24
pugnatores. Et si indigeas mille bellatoribus, precipies uni
25
vicariorum et venient cum eo .x. ductores, et cum quolibet
26
ductore .x. decani, et cum quolibet decano .x. pugnatores,
27
sunt ergo in summa mille bellatores. Et si indigeas centum
28
bellatoribus, precipies uni ductorum ut cum eo veniant .x.
29
decani, et cum quolibet decano .x. pugnatores, qui omnes
30
faciunt centum. Et si indigeas .x. bellatoribus vel prelia-
31
toribus precipies uni decano et venient cum ⟨eo⟩ .x. bella-
32
tores.
33
In hoc ergo parcetur tibi in expensis et victualibus, et
34
alleviaberis et consequeris quod desideras in proposito tuo,
151
1
et diminuetur labor tuus in proceribus tuis, quoniam quilibet
2
eorum reget .x. inferiores se in gradu suo, et sic alleviabitur
3
opus in eis: et preceptor tuus immediatus sit callidus et
4
prudens disponen[*]disponen lacuna
5
De scriba bono dando proceribus.
6
Et necessarium est proceribus habere scribam sapientem
7
sagacem fidelem considerantem appro|114b|batum in milicia, ne
8
valeant proceres corrumpi denariis. Inquiras igitur dili-
9
genter cogitaciones eorum, et quando percipies aliquid tale
10
vel aliquem talem, remove eum, et collige eos ostendens eis
11
quod in remocione sua providisti eis. Oportet ergo te esse
12
tractabilem curialem non contemptorem quorundam propter
13
alios.
14
De instrumento bellico excercitum coadunante et de forma
15
ejusdem instrumenti.
16
Et oportet te tecum habere illud instrumentum quod
17
fecit Temistius ad opus excercitus ad nocendum, et est in-
18
strumentum terribile quod dividitur multis modis, quia forte
19
oportebit te vocare totam provinciam tuam et regnum tuum,
20
et congregare subito proceres tuos bellatores tuos in eadem
21
die vel cicius, vel aliquo modo prout indiget excercitus
22
magnus et numerosus, nam hujus instrumenti sonus
23
auditur per miliaria sexaginta. Hoc est cornu eneum
24
artificio mirabili fabricatum, quo ex .lx. miliariis tempore
25
belli suum excercitum convocabat, et regebatur cornu sexa-
26
ginta hominibus propter sui magnitudinem et inestimabilem
27
artificium, et verisimile est quod multa metallorum reso-
28
nancium genera in ejus composicione concurrebant, et hec
29
est forma cornu.
152
1
Capitulum .19. de rege in bello, et de aliis que debent
2
attendi in bello, scilicet, de modo |115a| in bellis tenendo, sive de
3
regimine bellatorum et forma aggrediencium bellum et provo-
4
cacionibus eorundem.
5
NOli frequentare bella et exponere te et animam tuam
6
eis; frequenta tamen consilia majorum qui sunt intima
7
vicaria tua, et non occupes te in hiis in quibus occupantur
8
(vel utuntur) victi vel vituperati congressionibus bellorum.
9
Non temptabis neque frequentabis prelia in propria persona,
10
set teneas majores circa te, ne occuperis (vel vaces) circa ea
11
quibus detinentur presumptuosi et audaces in congrega-
12
cionibus (vel in congressionibus), quia certissimum est quod
13
nunquam convenit (vel contendit) rex cum rege quin
14
alter illorum machinatus sit in destruccione alterius, et hoc
15
inventum est in natura.
16
Scias ergo quod victoria est ex corpore et anima con-
17
surgens (vel proveniens) ex duobus oppositis repugnanti-
18
bus. Est ergo spiritus eorum spes et fiducia victorie regis
19
utriusque, quorum corpus est conjunccio utriusque partis.
20
Quando ergo non incidit spes victorie, de seipsis moriuntur
21
et cessant prelia. Et |115b| perdurat prelium quamdiu durat
22
perseverancia in spe superandi partem quamlibet utriusque.
23
Sit ergo conatus tuus et intencio tua in durabilitate, in
24
perseverancia tui, et in stabilitate et sustentacione illorum
25
qui sunt tui generis. Et noli vilipendere personas eorum
26
quasi contemptor, set collige verba eorum (seu recipe
153
1
familiariter) promitte eis donaria et honores, et solve pro-
2
missa.
3
Scias eciam quod non oportet te in excercitu incidere
4
nisi togatum vel loricatum, ita quod si subito inveniaris sub
5
inimico querente te. Sit tota sollicitudo tua vel prudencia
6
in premunicione tui ipsius, scilicet, in armis et custodibus et
7
exploratoribus. Et necessaria est vigilancia in quolibet
8
tempore noctis et diei. Et noli castrametiri nisi in loco
9
vicino monti vel conjuncto ei vel juxta aquis. Et defer
10
victualia tecum multa quamvis non indigeas totidem. Et
11
multiplica machinas discurrentes, et voces horribiles, quoniam
12
hec sunt fortitudo et virtus eorum qui tecum sunt et dura-
13
bilitas ad eorum |116a| propositum, et timor ac divisio inimicis.
14
Et utere in tuis proceribus diversis generibus armorum:
15
quidam tantum utantur missibilibus et sagittis ⟨quidam in
16
acie et in turba, alii vero deputati⟩ ad discurrendum. Et
17
quando venerit acies ad preliandum, mitte cum eis formam
18
speciosissimam et turres ligneas in quibus sint armati sagit-
19
tarii mittentes missibilia ardencia. Et si videris eos trepidos
20
vel deficientes, confirma corda eorum et inducas ad perse-
21
veranciam.
22
Item, ordina acies tuas sicut premisimus et ut sequetur.
23
Constitue ergo ad dexteram genus percuciencium et agre-
24
diencium, ad sinistrum vero genus lanceatorum, et in corde
25
seu in medio genus mittencium faces ardentes et jacencium
26
seu sagittancium et sonancium voces horribiles et faciencium
27
motus diversos. Et sit semper supereminens locus ubi cum
28
adversariis preliaberis: ipsi vero quando percipient hoc
29
instabunt, et cum instancia conabuntur.
30
Cave ergo tunc prodicionem, et precipue tunc cum tuos
31
videris vacillantes. Et ad illam partem quam videris |116b| in
32
adversariis vacillantem, versus illam dirige acies atque
33
bellum, et cum omnibus hiis perseveranciam frequenta,
34
quia hoc est de originalibus victorie. Unde dicitur quod
35
victoria non provenit de aliquibus, nisi prius vincantur pu-
36
sillanimitate cordium in semetipsis, et per ingressionem
154
1
affectus super eos. Insuper multiplica insidias et constitue
2
insidiatores cum sonis terribilibus, quia sunt de numero
3
superancium et vincencium.
4
Et est quedam cautela perducens ad propositum unum
5
ex fundamentis preliorum, et habeas loca determinata
6
parata in aliquo locorum excercitus ad succurendum in
7
potibus et aliis necessariis, et ad conservandum proceres
8
tuos. Multiplica eciam animalia portancia municiones et
9
castra pugnancia, utpote elephantes, quia sunt valde terri-
10
biles, et animalia velocissima utpote dromedarios, in quibus
11
est spes fuge in necessitate et quasi castrum.
12
Si vero debes pugnare in castella, utere instrumentis
13
proicientibus lapides, utpote machinis, et multiplica ea
14
juxta modum instantis necessitatis |117a| ad hoc; et eciam utere
15
instrumentis penetrantibus et jac⟨i⟩entibus sagittas, et pila
16
habeas venenata. Et si venire poteris ad fontem vel locum
17
unde inimici hauriunt aquas potabiles, infunde in illis locis
18
diversa venena corrumpencia et tunc inimicis effodias
19
sepulturas.
20
Observa in omnibus perseveranciam, quia res est valde
21
commendabilis et res faciens ad propositum. Et nunquam
22
sequaris fugientem. Et noli festinare in tuis operibus. Et
23
si possibile est tibi, sint universa opera tua prodiciones
24
inimicis et circumvenciones. Observa ergo hoc, et ita facies
25
quod bellum sit ultimum opus tuum, quia progenies Indorum
26
et genus Indie sunt homines proditores et circumventores,
27
et non est eis hoc obprobrium. Perses vero et Turci et
28
Parthi unus populus est, quia Parthos constat Getas fuisse,
29
quorum Amazones fuerunt uxores; sunt homines animosi
30
valde et presumpcionis magne. Pugna ergo cum qualibet
31
ex hiis eo modo quo convenit ad opus tuum. Minimum
32
non facias esse magnum, et non prevenias postponendis. |117b|
33
Et sint opera tua in manifesto et occulto juxta modum
155
1
premissum, et juxta historiam et qualitates seu disposiciones
2
sciencie astrorum, sicut docui prius.
3
Capitulum .20. de eleccione temporis pro bellis agredientibus.
4
QUando ergo vis consequi firmitatem propositi ex dis-
5
posicione supracelestium, constitue ascendentem seu
6
orientem in Leone, et tempera Lunam vel dominacionem
7
ejus quod sit in bono loco ex ascendente, et statue dominum
8
ascendentis in domibus Martis, et non omittas visionem |118a|
9
Martis sive triplicitate. Et considera tunc omnem opera-
10
cionem cujus naturam et materiam vis habere ex planetis et
156
1
eorum domibus, et ordina ipsos planetas et signa que sunt
2
ex eadem natura, quoniam hoc est capud operis. Et sint
3
omnia opera tua in manifesto et occulto juxta hunc
4
modum, scilicet, juxta qualitates seu disposiciones sciencie
5
astrorum.
6
Quando ergo volueris iter arripere, ordina ascendentem
7
ad iter et civitatem et locum in quem tendis, et decimum ad
8
opus quod intendis, et insiste circa hoc. Et cave ne Luna
9
sit pessima, id est, eclipsata vel malivola seu turbata, et ne
10
sit directe sub radiis Solis, aut in sexto vel in duodecimo
11
gradu, aut retrograda. Si ergo erit victoria in ascendente
12
seu prosperitas, demonstrabit bonum et prosperum |118b|
13
eventum, et tunc, maxime si Mercurius est in medio celi,
14
demonstrabit complementum operis et perfeccionem, et
15
quando erit in septima domo demonstrabit possibilitatem
16
operis et leticiam et prosperitatem et perfeccionem pro-
17
positi, et si fuerit infra terram, significabit complementum
18
negocii et (proprietatem seu) prosperitatem eventus. Et
19
cave ne fuerit Luna in ingressu itineris, in quadratura Solis,
20
aut in ejus opposito. Si ergo invenias orientem seu
21
ascendentem in ejus opposito, vel in quadratura Solis,
22
revertere velociter illesus et perficietur opus. Et si vis
23
aggredi bellum, ordina domum Lune medium celi, et
24
Mercurium respicientem ipsam benivolo vultu, et fac
25
Mercurium in quarto gradu, repera Lunam maxime, quia
26
in itineribus faciendis universis majus est signum.
157
1
Capitulum .21. de conveniencia supracelestium cum inferio-
2
ribus, scilicet, qualiter superiora dominantur inferioribus ad
3
fortunandum regem et pacificandum regiones ut sibi obediant
4
gratis sine coaccione, et est capitulum incantacionis philo-
5
sophice, sive de ydeis et formis.
6
O Alexander, jam scivisti illud quod antea sentencia
7
tractavi et exposui tibi non semel, quod, videlicet,
8
substancia hujus mundi universo in ejus superioritate,
9
posterioritate et inferioritate, sive altitudine, anterioritate et
10
profunditate una est, nullam habens differenciam secundum
11
substanciam, quia ejus |119a| differencia solummodo est in acci-
12
dentibus, et ejus existencia est in forma et coloribus. Si
13
igitur nulla res differt in seipsa, consequens est ut ejus
14
differencia sit ab alia. Quicquid igitur videmus in hoc
15
mundo corrumptibili de naturis, que primo dividuntur in
16
quatuor partes, sunt .4. elementa. Deinde quicquid gene-
17
ratur ex hiis de originalibus, id est mineris vel mineralibus,
18
vegetabilibus et animalibus, ejus causa est ex mundo circum-
19
dante ipsum universum, partem scilicet corporalem et partem
20
supercelestem et spiritualem: hec est causa ejus existencie
21
et regens ipsum.
22
Apparet igitur quod omnes forme inferiores regantur
23
a formis supracelestibus spericis spiritualibus, et hec est
24
causa conveniens operibus incantamentorum, id est, ymagi-
25
num. Et iste forme sperice sunt firme in gradibus firma-
26
menti. Et septem sunt vie ille regentes superiores que
27
recipiunt impressiones earum in suis luminibus, sicut
28
recipit visus et mulier pregnans ydeas et similitudines
29
rerum et earum formas, et producunt eas ad mundum in-
158
1
feriorem, juxta possibilitatem informantis et imprimentis eas
2
(seu componentis). Recipiet ergo quelibet res de originali-
3
bus et vegetabilibus et animalibus ab illis secundum quod in
4
natura sua potens est recipere.
5
Et scias quod recepcio cujuslibet supracelestium in illis
6
formis accidit juxta |119b| suam possibilitatem in recipiendo
7
ipsam, et similiter quicquid formatur in inferioribus ex
8
impressionibus superiorum (vel superioribus formis). Forcius
9
igitur ydolum incantamentorum et durabilius judicatur
10
quod insidiatur a Queynuan sene et a patre sene;
11
deinde cum illo qui inclinat se ad sapienciam et ad judicium
12
justicie, qui est magnus apparens in libertate; deinde qui
13
sequitur ipsa ad (pudendum sive) puteum flavum, velocem
14
(sive velociter) in motu, principem miraculorum multorum,
15
qui est multe benediccionis. Et convenit similiter quod
16
consideracio sit in tempore suo, et non cesset continuare
17
lumen planetarum et infusionem radiorum suorum, et non
18
sit Luna reproba in eo quod vis bonum esse; et e contra sit
19
cum vis corrumpere (sive corpore erumpere). Et ego ponam
20
tibi exempla in hiis, quibus multum indigebis, et ostendam
21
tibi (faciem vel) finem operis in hoc. Domino concedente.
22
Capitulum .22. de apprehensione intellectus, sive de in-
23
pressione formarum.
24
QUoniam illi qui fuerunt velocis apprehensionis, et
25
intellectus eorum fuerunt clarificati ad suscipiendam
26
scienciam, investigaverunt illud quod manifestum est de eo
27
quod occultum fuit |120a| eis, et illud cujus sciencia verificata est
28
apud eos confirmaverunt. Et secundum modum, postquam
29
cognoverunt et investigaverunt utilitatem suam et durabili-
30
tatem et perpetuitatem, quam celaverunt et occultaverunt ut
31
non associarentur eis in eorum sciencia illi qui non habent
159
1
apprehensionem quam illi apprehenderunt, nec scienciam
2
quam illi sciverunt, ut sunt divisiones Altissimi, cujus
3
potencia et dona sunt glorificata in suis creaturis currenti-
4
bus secundum suam disposicionem et voluntatem et secun-
5
dum suam sapienciam super illos quos voluerit et approba-
6
verit. Et non elongabit te Deus gloriosus ab illis qui
7
habuerunt hanc scienciam, cum tu sis de numero eorum qui
8
desiderant aliquid adquirere, et qui appetit victoriam habere,
9
aut secundum intencionem suam ad id quod appetit, aut
10
secundum humilitatem rerum appetitarum ad ipsum.
11
Quot igitur sunt in hoc mundo de secretis occultis et de
12
scienciis occultis universalibus et particularibus, que per-
13
transeunt homines et non cognoscuntur nec intendunt circa
14
ipsas, et hoc ideo, quia eorum intencio et desideria tendunt
15
ad alia, et alienum est ab eis quod appetunt. Et jam
16
ostendi tibi quicquid vides in hoc mundo sen|120b|sibus tuis est
17
patens ex duobus, scilicet, ex materia et forma. Omnis
18
igitur forma durabilis est et perpetua in ipso ente (sive
19
operante) sine augmentacione et diminucione. Et omnis
20
materia que est est in generacione, non existit in aliquo
21
tempore ex temporibus, nec vides nisi formam animalium
22
et vegetabilium et mineralium perdurantem in etate, nec
23
suscipit in se corrupcionem vel defectum, augmentum vel
24
diminucionem, quia abest et recedit per corrupcionem cor-
25
poris et materie deferentis ipsam, quod est compositum
26
necessario ex composicione parcium que sunt divise cum
27
motibus incessantibus in corpore quamdiu existit in aggre-
28
gacione et segregacione, et informacio durabiliter perseverat.
29
Causa autem quare invenitur forma durabilis et perpetua
30
est quia ex planetis durabilibus et perpetuis est. Et causa
31
corrupcionis ejus est quod existit in aggregacione et segre-
32
gacione, et separacio pervenit ex eo quod est ex planetis
160
1
contrariis qui non perseverant secundum unum modum.
2
Apparet igitur tibi quod predixi, quod forme celestes
3
quando suscipiunt a luminibus planetarum inter radiorum
4
inter ipsos celos et ipsa elementa, suscipiunt humores que
5
habent |121a| suscipere, et existit eorum durabilitas quamdiu
6
habet durare ille humor et motus formarum et potencie et
7
opera earundem, juxta complexionem terrenam et com-
8
plexionem celestem seu firmamenti. Et ille dominatur in
9
operibus cujuslibet forme qui dominatur in quolibet humore,
10
et superat super complexionem, sicut placuit Creatori suo
11
altissimo glorioso et sublimi.
12
Convenit igitur tibi scire, quod dixi et demonstravi,
13
virtutem (sive veritatem) ejus ut inde cognoscas motum
14
firmamenti et signa ejus et planetas ejus fixos et durabiles;
15
et quod ascendit ex qualibet parte signorum, et ex formis
16
figuratis spiritualiter operantibus; et quod scias motum
17
septem syderum et modum inter illos; et quid significant
18
hec omnia. Et quod scias motus septem circumstancium,
19
in conjunccione et in opposicione et in recepcione et in
20
triplicitate et quadratura et sextiplicitate, et signum ejus
21
quod amat et signum est Ancheralh, et terminum invencionis,
22
et quomodo accidit eorum pars, accio et impressio et re-
23
cepcio (sive accepcio) luminis, et earum redicio (sive radia-
24
cio), et ascendens secundum certitudinem |121b| cum ipsa
25
complexione, et secundum cursum, et secundum inclina-
26
cionem ad dexteram et ad sinistram, et quot denarios
27
pertransivit Sol vel planeta in quolibet signo, cum media-
28
cione et preparacione et infusione sui luminis secundum
29
ultimam certitudinem et insinuacionem. Eti llud quod
30
magis debet sciri est cognoscere horas ascendencium
31
bonorum et reproborum, et quid habet quilibet in longi-
32
tudine et latitudine et ascendente et apparente.
33
Cum ergo cognoveris omnia hec, cum hiis que prediximus
161
1
tibi de essencia sive substancia lapidum, et quid recipit
2
quodlibet istorum a quolibet planeta, et quid quilibet
3
planeta in ipsis habet, et si quilibet planeta habeat partici-
4
pacionem quarumlibet ymaginum lapidearum, et quid reci-
5
pit quelibet istorum in participacione in qualibet ymagine
6
lapidearum et vegetabilium et originalium, et in quolibet
7
membro ex membris suis, necesse est quod agregacio et
8
universitas attribuatur et pertineat magis dominanti super
9
eas. Sicut homo qui pertinet ad Solem in universo secundum
10
majoritatem et pluralitatem |122a| est distinccio (sive diffinicio)
11
pertinens ad Solem. Et similiter originale attribuitur Homini
12
(seu comparatur) universo et plumbum nigrum ad Saturnum
13
secundum divisionem. Deinde similiter quelibet ymago
14
et quodlibet (signum vel) membrum in membris existentibus
15
in ipsa, quoniam omne compositum secundum quod com-
16
mittitur crescit (vel secundum quod metitur cernitur et
17
circuitur).
18
Cum ergo volueris ligacionem planetarum, volve cum
19
adjutorio Altissimi simplicissimi ligacionem illarum po-
20
tenciarum (seu virtutum) supracelestium sensibilium que
21
operantur in istis corporibus compositis. Tu autem jam
22
novisti quid habet quilibet planeta ex illis in universo et
23
individuis et compositis corporibus in universo et divisione.
24
Considera ergo disposiciones firmamenti in quolibet signo
25
ascendente de suis ascendentibus, et secundum quod durat
26
disposicio ejus et sui ascendentis super ipsum usque ad
27
perfeccionem cujuslibet modi ex modis, scilicet, quis as-
28
cendens sit deterior et ymagines ascendentes ex illa parte
29
gradientes spirituales, et compara ad ipsum operacionem
30
ex generacione |122b| humana vel ceterorum animalium aut vege-
31
tabilium et lapidum, ita ut sit magister ascendentis in eo.
32
Ita quod Saturnus in opere suo et aspectu suo ad ipsum
33
respiciat benigne, et quod sit infusio radiorum suorum
34
super illa plaga (seu regione) in qua tu existis. Et non
35
transgrediaris locum operacionis (sive applicacionis) tue, et
162
1
sit Luna contigua cum duobus planetis, et capiat in ea
2
recepcionem que requiritur ad illam. Et pinge illam
3
figuram ascendentem in firmamento in corpore ex corpo-
4
ribus convenientibus magistro ascendentis, secundum quod
5
apparet ex figura ascendentis, littere cum littera. Quod tu
6
videbis ex operacione (seu apparicione) operum suorum et
7
virtutum, quia multum perficiet tibi, si Deo placuerit.
8
Capitulum .23. de ymaginibus et anulis seu incantamentis
9
faciendis.
10
ISta ymago seu incantamentum est operacio Hermogenis
11
regis sapientissimi, et est medicamentum quod dat
12
regnum et reverenciam et congregat inclinacionem et obe-
13
dienciam, et repellit inimiciciam cum timore et tremore;
14
affligit invidos, rigidos et inimicos; et facit |123a| amare et odire,
15
et ridere et flere, ire et redire, et operatur opera mirabilia
16
magna et extranea et stupefaciencia que longum esset
17
enarrare, et habet indagacionem visionum in entibus per
18
viam revelacionis magnam efficaciam.
19
Et ego ostendam tibi hujusmodi rei artem secundum
20
quod gloriosi philosophi mihi commiserunt scienciam eam,
21
quam qui possiderunt occultaverunt ejus rei scienciam in
22
secretis terre, qui habuerunt revelacionem et prophetaverunt
23
in ipsam et prosperati fuerunt, et anime eorum separaverunt
24
hanc scienciam separatim ab omnibus aliis, et (potencia sive)
25
persona tua preparata est huic secreto semper. Prosperare
26
ergo in ipso et eris securus, cum Dei adjutorio.
27
Congrega substanciam Saturni et Jovis Mercurii et Solis et
28
Veneris et Martis et Lune, et victoriam ejus qui dominatur
29
in eis, et est tunc racio sicut magister omnium, et pone de
30
ipso auro secundum quantitatem (sive qualitatem) que est
31
in operacione. Et ascendens sit Leo, et Sol sit in signo
32
competenti potens et ascendens et illuminans in .19. gradu,
33
et Homo in Aquario, et prepara Lunam et ymaginem
163
1
(sive magistrum) ejus ut sit in Cancro, et in |123b| tercio gradu
2
ipsius, et Jupiter in Sagittario et Mercurius in Virgine et
3
Venus in Tauro et Mars in Virgine et ipsa prosperata
4
in decimo, et Mercurius in Virgine in honore suo. Et quod
5
magis placet ei, ut adjungatur Luna Soli et Jovi in locis
6
respicientibus (vel recipientibus). Si possibile est tibi, ut sit
7
inclinacio ad Jovem, et illuminacio ad Hominem, et respiciant
8
se ad invicem benigno aspectu, et quilibet eorum emittat
9
radium suum super consortem suum post recepcionem
10
luminis sui. Et cavendum est ne dominus medii celi sit
11
remissus et relaxans cordas, et situs planetarum edificancium
12
sit in gradibus sui ascensus.
13
Et cum hoc habueris, collige substancias per dissolu-
14
cionem in mane diei Jovis in hora attributa Jovi. Deinde
15
facias ex hoc anulum, et pone in eo particulam quadratam
16
de lapide luteo precioso. Et depinge in eo formam leonis,
17
super quem leonem equitet forma (sive ymago) inberbis
18
hominis, et habeat in manu sua, duas alas involutas in capite
19
suo, et inter manus suas septem homines inber|124a|bes habentes
20
alas et inclinantes ad ipsum inter manus suas. Deinde
21
depone septem lectos de substancia cujuslibet. Deinde
22
suppone eos sub lapide precioso predicto per ordinem
23
secundum quod sunt. Primus eorum sit Saturnus, deinde
24
qui sequitur usque ad Lunam, post quam depinxeris in
25
qualibet superficie nomen sui planete et illud quod attrahit
26
sua spiritualitas.
27
Explicit pars tercia Secretorum Aristotilis de
28
mirabilibus utilitatibus nature et artis et morum.
29
Et incipit pars quarta ejusdem de admirabili
30
eleccione amicorum et bajulorum regis per naturales
31
proprietates corporum et hec vocatur phisonomia.
164
1
Incipit pars quarta Secretorum in qua docet
2
phisonomia humani corporis, id est, de arte cogno-
3
scendi qualitates hominum secundum partes ex-
4
teriores et de quibusdam aliis.
5
Capitulum primum est de phisonomia in universali.
6
ET inter ceteras res illa quam te non oportet ignorare est
7
cognicio quam investigat et cognoscat anima tua per
8
signum nobile cum abstracta fuerit a desideriis |124b| et
9
concupiscenciis, et cum fuerit liberata a nocivis, et hec
10
divisio cognoscitur cogitatu. Cum itaque fuerit anima
11
superans corpus et dominans et ei preponderans, et virtus
12
flammea existens in corde non desinat inter ipsam virtutem
13
vitalem et virtutem animalem existentem in cerebro, tunc
14
sublimatur et augmentatur et declaratur intellectus se-
15
cundum mensuram. Unde si quis querat causam propheta-
16
rum qui probati sunt in hoc mundo purissimi intellectus et
17
vere visionis cum miraculis juvativis pre ceteris, ex predictis
18
provenit. Accidit et hoc, ex constellacione geneseos imi-
19
tantis hanc virtutem generativam.
20
Scias ergo quod oportet te querere signa et vestigia cum
21
pulcritudine nature, scilicet, sciencie phisonomie que est
22
sciencia magna, et per longitudinem dierum sunt usi antiqui
23
hac sciencia et gloriati sunt in inquisicione pulcritudinis
24
nature in hac sciencia |125a| cujus perfeccio attribuitur de numero
165
1
antiquorum Philimoni summo doctori et magistro phiso-
2
nomie, et revera investigabat ex composicione hominis
3
qualitates et naturas anime ejus, et sunt in ipsa historia
4
pulcra et extranea. Constitue ergo te super eam ut
5
intelligas.
6
Discipuli siquidem Ypocratis sapientis depinxerunt
7
formam ejus in pergameno et portaverunt eam Philimoni
8
dicentes: Considera hanc figuram et indica nobis qualitates
9
complexionis ejus. Qui recipiens composicionem et dispo-
10
sicionem figure comparavit partes ejus dicens: Iste homo
11
luxuriosus est, deceptor, amans coitum. Ob quam rem
12
voluerunt eum interficere dicentes: O stulte, hec est figura
13
dignioris et melioris hominis qui sit in hoc mundo. Phili-
14
mon autem pacificavit eos et correxit dicens: Hec est figura
15
quidem sapientis Ypocratis, set hec que quesivistis de mea
16
sciencia ostendi vobis, et quod inde sencio secundum ipsam.
17
Quando ergo pervenerunt ad Ypocratem, dixerunt ei
18
quid fecerunt et quid respondit eis Philimon et ejus judicium.
19
Quibus dixit |125b| Ypocras: Certe verum dixit Philimon, nec
20
pretermisit unam litteram. Verumptamen ex quo ego
21
respexi, consideravi hec turpia esse et reprobanda, constitui
22
meam animam regem supra ipsam, et retraxi eam ab eis,
23
et triumphavi super retencionem concupiscencie mee. Hec
24
est itaque laus et sapiencia Ypocratis ex ejus operibus, quia
25
philosophia nichil aliud est quam abstinencia et victoria
26
concupiscibilium.
166
1
Capitulum secundum de phisonomia in particulari.
2
COnstitue ergo tibi ex hac sciencia phisonomie regulas
3
et constituciones abreviatas et sufficientes, et det tibi
4
Deus magnum comodum et precium ex nobilitate nature
5
tue et puritate tue substancie.
6
Scias ergo quod matrix est embrioni sicut olla ferculo
7
decoquendo. Albedo ergo cum livido colore et flavus
8
color nimis, est signum diminute decoccionis embrionis
9
in matrice. Si ergo accidat cum hoc diminucio in creatura,
167
1
diminuetur similiter natura. Fuge |126b| ergo ab omni homine
2
livido flavo, quoniam declivus est ad vicia et luxuriam.
3
Et cum videris aliquem in te frequentantem visum, et
4
cum respicis eum terretur ex hoc et erubescit, et maxime
5
si intus suspirat, et lacrime apparent in oculis: hic diligit
6
te et timebit te. Si vero contrarium fuerit, est invidus et
7
contempnens te.
8
Cave et precave ab homine infortunato et diminuto in
9
aliquo membro, sicut cavendum est tibi ab inimico.
10
Equior et temperacior creatura est que convenit medio-
11
critati stature cum nigredine oculorum et capillorum et
12
cum rotunditate vultus. Albedo vero commixta rubedini
13
est bona. Et fuscus color temperatus cum integritate
14
corporis, et rectitudo stature ac capitis mediocritas in parvi-
15
tate et magnitudine, et raritas verborum nisi cum necesse
16
fuerit, mediocritas in sonoritate vocis et subtilitate. Quando
17
vero natura declinat ad nigredinem et croceitatem, tunc est
18
optima temperancia; creacio hec |127a| placeat tibi, hanc habeas
19
tecum. Et ego interpretor tibi quoddam per modum
20
separacionis, tu autem temptabis ipsum in rectitudine
21
intellectus.
22
Capitulum tercium de capillis.
23
CApilli autem plurimi suaves significant mansuetudinem
24
et frigiditatem cerebri. Multitudo eciam capillorum
25
super utroque humero significat fatuitatem et stoliditatem.
26
Multitudo eciam pilorum in pectore et ventre reperta
27
declarat horribilitatem et singularitatem nature, et diminu-
28
cionem apprehensionis et amorem injuriarum, et sapiencie
29
innuit paucitatem. Ruffus vero color capillorum et pilorum
30
est signum insipiencie et multe ire et insidiarum. Et niger
31
capillus innuit rectitudinem et amorem justicie. Mediocris
32
vero inter duos colores est hominis qui diligit pacem.
168
1
Capitulum .4. de oculis celestis coloris et nigris.
2
QUi habet oculos magnos, invidus est et inverecundus
3
piger, inobediens, precipue si sint lividi. Cum vero
4
oculi sint mediocres declinantes ad celestem colorem vel
5
nigredinem, penetrabilis |127b| est intellectus, curialis et fidelis.
6
Cum vero habet oculos extensos cum extensione vultus,
7
talis est maliciosus nequam. Et qui habet oculos similes
8
oculis asini, insipiens est, dure nature. Cujus vero oculi
9
moventur velociter et visus ejus acutus, talis homo est
10
fraudulentus, latro, infidelis. Si vero oculi fuerint rubei,
11
ille cujus sunt est animosus et fortis et potens. Deteriores
12
vero oculi sunt illi qui habent maculas albas aut nigras aut
13
rubeas circumquaque, quia talis homo deterior est omnibus
14
hominibus, et magis reprobandus.
15
Capitulum .5. de superciliis.
16
SUpercilium quod habet multos pilos significat inepcio-
17
nem loquendi. Et quando extenduntur supercilia ad
18
timpora, habens talia est immundus. Cum vero supercilia
19
rara sunt, commensurata in longitudine et brevitate et
20
sunt magna, hujusmodi est facilis impressionis ad intelli-
21
gendum.
22
Capitulum .6. de naso.
23
NAsus cum fuerit subtilis, ejus dominus est valde ira-
24
cundus. Et qui habet longum |128a| nasum et protensum
25
ad os, est probus et audax. Nasus vero simus, est impe-
26
tuosus. Et qui habet foramina nasi gravis apercionis vel
27
dure, irascibilis est. Et similiter, qui habet ampla foramina
28
iracundus est. Et cum fuerit nasus latus in medio declinans
29
ad simitatem, est verbosus mendax. Et in nasis ille est
30
magis equalis qui est mediocriter longus, et cujus latitudo
31
est mediocris ad extremitatem et ejus foramina non multum
32
magna.
169
1
Capitulum .7. de facie.
2
FAcies plana carens tumorositate significat litigiosum,
3
discolum, injuriosum, et immundum. Qui vero habet
4
faciem mediocrem in genis et temporibus, vergentem ad
5
pinguedinem, est verax, amans, intelligens atque sapiens,
6
servicialis atque compositus et ingeniosus.
7
Capitulum .8. de ore et labiis.
8
QUi vero habet latum os, est bellicosus et audax, et est
9
loquax et sepe gulosus. Qui habet labia grossa
10
stultus est. Et qui est carnosus in facie est minus sapiens,
11
importunus men|128b|dax. Et qui habet gracilem faciem est
12
circumspectus in operibus suis, subtilis intellectus. Et qui
13
habet parvam faciem declinantem ad croceitatem est pessi-
14
mus, viciosus, deceptor, ebriosus. Et qui habet oblongam
15
faciem est injuriosus.
16
Et qui habet tempora inflata et venas plenas est valde
17
iracundus.
18
Capitulum .9. de auriculis.
19
ET qui habet auriculas magnas est valde fatuus, hoc
20
excepto quod erit bone memorie et retencionis. Et
21
qui habet aures valde parvas est stolidus, luxuriosus.
22
Capitulum .10. de voce.
23
ET qui habet grossam vocem et sonoram est bellicosus
24
et eloquens. Cujus vox est mediocris in subtilitate et
25
grossicie est sapiens, providus et verax, justus.
26
De modo loquendi capitulum.
27
Qui vero est velox in verbis, et precipue si habet gracilem
28
vocem, est inprobus, stolidus, importunus et mendax. Si
29
vero vox sua fuerit grossa, erit iracundus et precipitans,
170
1
male nature. Et qui habet dulcem vocem invidus est et
2
suspiciosus. Pulcritudo eciam vocis |129a| indicat stoliditatem
3
et insipienciam et magnanimitatem.
4
Qui vero movetur frequenter et loquitur manuum motu
5
est invidus, eloquens et deceptor. Qui vero est abstinens a
6
motu manuum est perfectus intellectus, bene dispositus et
7
sani consilii.
8
Capitulum .11. de collo.
9
QUi vero habet collum gracile et longum est sonorus in
10
voce et stolidus. Qui vero habet collum breve valde
11
est callidus, defraudator, astutus, et dolosus. Qui vero
12
habet collum grossum est stolidus et comestor magnus.
13
Capitulum .12. de ventre et pectore et tergo et humeris.
14
QUi vero habet ventrem magnum est indiscretus, stoli-
15
dus, superbus, amans coitum. Mediocritas vero ventris
16
et strictura pectoris significat altitudinem intellectus et
17
boni consilii. Latitudo vero pectoris et grossicies hume-
18
rorum et tergi significat probitatem et audaciam cum
19
retencione intellectus et sapiencie. Subtilitas vero tergi
20
significat hominem discordantis nature. Mediocritas vero
21
pectoris et tergi equalitas, signum est optimum et approba-
22
tum. Elevacio humerorum signum est |129b| asperitatis nature
23
et infidelitatis.
24
Capitulum .13. de brachiis.
25
QUando vero brachia protenduntur in tantum quod
26
manus perveniunt ad genua, significat audaciam et
27
probitatem cum largitate. Quando vero decurtantur brachia
28
signum est amantis discordiam et ignorantis.
29
Capitulum .14. de palmis et digitis.
30
PAlme vero longe cum digitis longis significant dominum
31
suum bene dispositum ad multas artes, precipue cum
32
mechanicis, et significant sapientem in operibus, et signum
171
1
est boni regiminis. Grossicies vero digitorum et brevitas
2
significant stoliditatem et insipienciam.
3
Capitulum .15. de pedibus et tibiis, talis et genibus.
4
PEdes vero grossi et carnosi significant fatuitatem et
5
amorem injurie. Pedes vero parvi et leves significant
6
duriciem. Et subtilitas tibiarum significat ignorantem; et
7
earum grossicies significat audaciam et fortitudinem. Lati-
8
tudo vero tibiarum et talorum significat fortitudinem cor-
9
poris. Multitudo carnis in genibus significat debilitatem
10
virtutis et molliciem. |130a|
11
Capitulum .16. de modo ambulandi sive de incessu.
12
CUjus passus sunt lati et tardi prosperabitur in omnibus
13
operibus suis et factis. Cujus passus sunt breves,
14
est impetuosus, suspiciosus, potens in operibus male volun-
15
tatis.
16
⟨Capitulum .17.⟩ De homine optime memorie et bene
17
composito per comparacionem ad signa predicta, et de modo
18
judicandi, capitulum .17.
19
ILle vero homo est optime memorie bene compositus
20
in natura, qui habet carnes molles, humidas, mediocres
21
inter asperitatem et lenitatem, et qui est non nimis longus
22
nec nimis brevis, atque declinans ad rubedinem, mitis
23
aspectus, capilli plani mediocriter, magnorum oculorum
24
et declinancium ad rotunditatem, mediocris et mensurati
25
capitis, magnitudine colli equalis bene dispositi, cujus
26
eciam humeri parum declinant, carentes carnositate in cruri-
27
bus et genibus, clare vocis cum temperancia in sublimitate
28
(vel subtilitate) et grossicie, longarum palmarum, longorum
29
digitorum declinancium ad subtilitatem, mediocris risus, |130b|
30
et modice derisionis, cujus aspectus quasi commixtus est
31
leticie et jocunditati.
172
1
Verumptamen non oportet te precipitare sentenciam
2
et judicium tuum in uno signorum istorum, set collige testi-
3
monia universorum, et cum tibi dant diversa singna et
4
adversa, declina semper ad meliorem et probabiliorem.
5
Completus est tractatus de signis et moribus
6
naturalibus hominum ad regem Alexandrum
7
magnificum qui dominatus fuit toti orbi, dictusque
8
Monarcha in Sep⟨ten⟩trione.
9
Non est hic liber completus in Latino set multa magnalia
10
deficiunt, ut patet ex Greco et Arabico. Item cum in correccione
11
istius exemplaris habui quatuor exemplaria, scio quod ablata sunt
12
ab eis quedam capitula per stulticiam aliquorum. Et ideo que-
13
rantur in aliis exemplaribus. Solebam enim habere integrum
14
quantum fuit translatum.
15
Explicit Liber Secreti Secretorum Aristotilis ad
16
regem Alexandrum, qui liber intitulatur liber
17
decem scienciarum, cum quibusdam declaracioni-
18
bus fratris Rogeri Bacun de ordine minorum.
19
Deo gracias.