Sapiens Aristoteles ubi dialecticam incepit dixit quod scien- tia cuiusque rei, quae inquiritur, cadit [uel continetur] sub phi- losophia, quae est omnis rei scientia. oportet ergo in primis ut philosophiam apud illam scientiam diuidamus, et consideremus sub qua ipsius partium contineatur res.

Philosophia igitur diuiditur in scientiam et operationem [id est theoricam et practicam]. et illud iterum ideo quoniam anima diuiditur in duas partes, quae sunt cogitatio uel ratio et sensus, quemadmodum ostendimus in libro categoriarum. quia igitur philosophia non est nisi ordo animae, conueniens est ei ut di- uidatur in duas partes, sicut anima in duas partes diuiditur. sicut enim anima diuiditur in cogitationem [uel rationem] et sensum, et similiter diuiditur philosophia in scientiam et opera- tionem, ut scientia uideatur pars cogitatiua et operatio pars sensibilis.

et pars quidem animae cogitatiua diuiditur in cogitationem quae est diuinorum et in cogitationem quae est artificialium. Rerum enim quaedam sunt quae non differunt ab hyle [scilicet non sunt nisi hyle], et aliae sunt quarum constitutio est per hyle [scilicet quae sunt per ea quae sunt ex hyle] et sunt separatae et non coniunctae [scilicet cum hyle], et aliae sunt quibus non est continuitas cum hyle penitus.

res uero quae ab hyle non differunt penitus sunt substan- tialia siue corporea. et res quibus non est continuitas cum hyle penitus sunt diuina, sicut theologica. et ea quae non sunt coniuncta cum hyle sunt sicut anima [uel ea quibus cum hyle non est continuitas]. et ipsa quidem non proportionantur nisi ex artificialibus quae fiunt ex substantialibus ad diuina.

Deus enim summus destinauit [uel ordinauit] ea et posuit media inter spissum [uel crossum], in quo non est subtile peni- tus, et inter subtile, in quo spissum omnino non existit. et hoc ideo ut sit semita et uia ex scientia substantiarum ad scientiam diuinorum. quod si illud non esset, non apprehenderetur ex spisso [uel crosso] subtile.

Operatio [id est practica] diuiditur etiam. nos tamen re- memorabimus hic quod melius est in hac nostra inquisitione secundum scientiam rerum et non secundum operationem ipsa- rum. nobis igitur necessarium est ut illas partes in quas diui- ditur philosophia contemplemus et inde inueniemus hanc nostram inquisitionem. et hoc est ut dicamus quod rerum aliae sunt quae sunt in omnibus substantiis, aliae quae non sunt in omni- bus substantiis. et istae quidem quae non sunt in omnibus sub- stantiis sunt omnia caelestia, quae sunt ex stellis et orbe, et his similia. et eorum quae sunt in omnibus substantiis sunt quae sunt in generatione et corruptione et eorum quae sunt in terra et eorum quae sunt super terram et eorum quae sunt supra terram. quae autem sunt in terra sunt sicut minerae, et quae sunt supra terram sunt sicut animalia et his similia, et quae sunt super terram sunt sicut pluuiae et nebulae et cor- ruscationes et tonitrua et reliqua accidentia, quae sunt in aere. res autem quae sunt in omnibus substantiis sunt quinque.

quarum una est hyle, et secunda est forma, et tertia est locus, et quarta est motus, quinta autem tempus. in omni enim re, in qua est substantia, est hyle, ex qua ipsa est, et forma, qua uidetur et qua distinguitur ab aliis rebus uisione, et locus, in quo ipsa existet in omni termino. et illud ideo quoniam nullum corpus dirigitur ut sit nisi in loco et in termino. et in ipsa etiam est motus, quo ipsius constitutio existit, et hoc est ei essentia in loco et tempore. tempus enim est numerus motus.

propterea ergo quod ostendimus quod omne corpus in quo est motus est cui[us] motus est de loco ad locum, tunc iam mani- festum est quod in ipso est tempus.

Nobis uero necessarium est ut propalemus signa harum quinque substantiarum ex artificialibus. artificialia enim sunt signa in substantiis [uel sicut substantiae] ut, puta, dicamus quod in naui sunt istae quinque substantiae. hyle namque, quae ex eis est, sunt ligna ex quibus fabricata est ipsa, et forma quidem est sicut anguli qui sunt in ea, quibus ipsa di- stinguitur a gradu et porta et reliquis rebus. et ipsa etiam est in loco et habet motum in loco et mouetur etiam in tempore. et quemadmodum istae substantiae propriae sunt [uel conueniunt] naui, similiter sunt propriae reliquis substantiis, quae sentiuntur. et propter eas oportet ut hunc librum scribamus.

In primis itaque oportet nos scire quod principia, ex qui- bus est omnis res, sunt duo istorum quinque. et sunt hyle et forma. quare necessarium est nobis ut incipiamus exponere haec duo ante alia tria. et illud ideo quoniam oportet ut omnis res expositione indigens sciatur per expositionem principiorum, ex quibus est res, non quatuor species tantum, quae sunt de principiis compositorum, sed omnis res, quae est ex materia et forma, ex quibus sunt ista quatuor: calidum, frigidum, humi- dum et siccum, quae sunt principia animalium et arborum et omnis rei in generatione et corruptione. hyle autem et forma sunt principia horum quatuor principiorum et sunt principiorum principia. ipsae tamen sunt singulares [uel simplices], ante quas non est aliquid. quatuor enim sunt corpora, haec uero duo non sunt corpora, sed corpora componunt. et quod non est corpus non est compositum, sed composita sunt ex compositis, et quod non est compositum non est ex composito. quatuor uero sunt ex aliquo, duo uero non sunt ex aliquo. hinc ergo conuenit nobis ut de eis loqui incipiamus. et quoniam materia recipit formam, necesse est nobis ante loqui de eo, quod susci- pit aliquid, quam loquamur de eo quod suscipitur.

et nos quidem scire oportet quod declaratio omnis rei non est nisi ex ipsius definitione. definitio autem sermo est com- positus ex genere, ex quo res definita existit, et ex differentia, ex qua fit praeter omnem rem.

hyle uero, quemadmodum ostendimus, est ex genere ge- nerum, quoniam ante ipsam non est genus. ergo iam mani- festum est quod eius declaratio non existit definitione. defi- nitio enim non est nisi eius, supra quod est genus. oportet ergo ut consideremus illud, quo declaratur illud, quod supra se non habet genus. et est ut dicatur quod est illud, quo de- claratur ex reliquis rebus, scilicet differentiis, quibus distinguitur ab illis, quae sunt praeter ipsum, et proprietatibus, quae sunt ei propriae. definitione autem indigemus apud rem compositam, ut sciamus per definitionem ex quo componitur. apud rem uero quae non est composita, contenti sumus differentiis solum- modo, absque genere. et ipsae quidem nominantur proprietates. oportet itaque ut hyle suis proprietatibus declaremus.