Invenimus autem in exemplari, unde transcripsimus, folia quae non sunt de exemplari, et transcripsimus inde sicut invenimus, et haec sunt.

Dixit Auohaueth Iurgianus : « Hae sunt distinctiones extra hunc librum, quas ego transtuli in eum a libris physicis in quibus est quod praecipit auctor praecipuus; et plures ex eis sunt ex epistola quam fecit de speciebus cordium ad unum amicorum suorum introducendum, dicens» : Nec vita nec ulla perfectionum aut bonitatum est retenta apud primum principium in prima genitura, sed receptibilia quandoque sunt carentia aptitudine recipiendi ea: non enim omne receptibile est receptibile omnis rei, et ideo impossibile est lanam recipere formam ensis, ipsa existens lana, nec aquam veritatem humanitatis, ipsa existens aqua.

Corpora autem mundana iam receperunt vitam, exceptis paucis numero et mensura : sed numero, quia corpora non viva sunt elementa quatuor et quod est eis propinquius in natura; sed mensura, quia collectio quatuor elementorum quasi non habet quantum ad totum mensuram sensibilem; non est autem longe inter stellas fixas esse aliquid quod est maius eis, scilicet collectione quae est sub caelo. Syllogismus autem affirmat quod haec collectio in comparatione circuli Saturni est quasi punctum in circulo; quanto magis autem in comparatione eius quod est supra circulum Saturni. Deinde de- monstratores tenent quod causa propter quam haec corpora non recipiunt formam vitae, haec est scilicet quia diversa fuerunt ab aliis corporibus simplicibus et compositis vivis, hoc est quia sunt naturarum contrariarum; natura enim uniuscuiusque illorum habet contrariam et ob hoc fuerunt remotissima a corporibus caelestibus. Corpora vero caelestia fuerunt apta nobiliori modo vitae corpora- lis; haec autem elementa sunt nimis remota a vita.

In compositis vero complexatio frangit et debilitat veritatem contrarietatis, et operatur in eis formam complexionis. Complexio autem est medium inter contraria; medium vero non habet contraria; et ideo aptatur plus ad recipiendum vitam. Unde complexio quo magis accesserit ad medium, complexionatum aptius fiet ad recipiendum augmentum perfectionis vitae.

Cum vero temperatissimum fuerit, ita ut contraria aequalia sint in eo et operentur aequaliter, coaptabitur perfectioni vitae rationabilis, si- milis vitae caelestis.

Haec autem aptitudo est in spiritu humano. Spiritus vero humanus omnino est quiddam quod generatur ex elementis, et effigiat vultus ad similitudinem caelestium corporum. Unde iudicant de eo dicentes quod sit substantia lucida, et ideo spiritus visibilis vocatur radius et lux. Unde et anima aggratulatur cum videt lucem et molestatur in tenebris : ipsa enim lux est comparata eius vehiculo, et confortatur propter eam vehiculum eius, quod est spiritus, cui tenebra est contraria. Videtur autem quod sapientes et sequaces eorum consenserint in hoc quod gaudium et timor et dolor et ira sunt ex passionibus propriis spiritus qui est in corde. Unde omnis passio quae intenditur aut remittitur non ex causa extrinseca, non comitatur in sua intensione et remissione nisi aptitudinem substantiae patientis aut eius debili- tatem.

Sapientes autem distinxerunt inter potentiam et aptitudinem, quia potentia est super contraria aequaliter, aptitudo vero non est super contraria aequaliter. Omnis enim homo potest gaudere et tristari, sed eorum quidam sunt aptiores gaudio aut tristitiae; similiter est iudicium de ira et timore et aliis passionibus. Manifestum est igitur quod hoc quod spiritus est gaudens aut dolens in potentia, aliud est quam hoc quod est aptior ad unum eorum. Unde videtur aptitudo esse perfectio eius quod est in potentia in comparatione unius opposito- rum. Constat igitur ex hoc quod spiritus, quamvis ex hoc quod est spiritus in potentia, simul habet dolere et gaudere, non tamen est ei de eo quod intelligitur de aptitudine nisi unum eorum. Deinde manifestum est quod potentia utriusque istorum comitatur animam cum sub- iicitur et quod aptitudo signata ad unum eorum, non comitatur eam, sed accidit ei ex aliqua causa.

Gaudium autem est delicia. Omnis autem delicia est apprehensio perfectae acquisitionis propriae virtuti apprehendenti, sicut sentire dulce et odorem bonum sensui, percipere vindictam virtuti irascibili, et percipere spem virtuti cogitativae et aestimativae. Omnis autem perfectio est res naturalis et e converso. Omnis autem perceptio rei quae est naturalis virtuti est delicia, et e converso.

Fortassis accidit aliquibus virtutibus non delectari nisi cum discedi- tur a dispositione non naturali; ex quo putatur quod delectatio sit egressus a dispositione non naturali, quasi permanentia in dispositione naturali non possit esse delectabilis. Hic autem error non accidit nisi propter acceptionem accidentalis pro substantiali. Apprehensorum enim quaedam sunt quae non apprehenduntur nisi ex permutatione, sicut tactibilia; qualitas enim non sentitur nisi dum membrum tangens fuerit contrarium illi qualitati ex qua patitur; cum autem pertulerit et quieverit passio, qualitas fiet complexio membri, et tunc non sentietur : omnis enim sensus aliqua permutatione est, nihil autem permutatur ex seipso.

Et ideo habens hecticam, non dolet ex calore vehementi, qui vehe- mentior est calore febris acutae; dolet autem habens febrem acutam ex calore minore quam sit ille: calor enim hecticae infusus est membris quasi complexio illorum; calor vero febris acutae extraneus est mem- bris et differt a complexione membrorum. Medici autem imponunt nomen proprium ei quod est sicut hectica, complexionem malam aequalem, et ei quod est sicut febris acuta, complexionem malam di- versam.

Manifestum est igitur quod causa non sentiendi id quod est quietum de perfectionibus sensibilibus, est privatio apprehendendi; causa vero delectationis in principio exitus ad dispositionem naturalem, est habere apprehensionem. Sed quia habere apprehensionem fit in exitu a dispositione non naturali, ideo contingit esse delectationem in exitu ab illa. Et putatur haec esse eius causa, sed non est ita. Nam causa est habere perfectionem et nihil aliud, et haec est causa delectatio- nis. Sed causa aptitudinis ad illam, haec est ut deliciosus sit in sua meliori dispositione in quanto et quali, et ut non sit in eius substantia defectus nec dispositio non naturalis eius quod est in illo. Sed in quanto, hoc est, ut spiritus delectans sit multae quantitatis : propter hoc enim roboratur virtus eius; ex augmento enim substan- tiae in quantitate provenit augmentum virtutis in robore suo, sicut declaratum est in principiis naturalium. Item propter hoc quod spiritus est multus, magna pars eius stat in principio, et eius magna pars dilatatur, sicut fit in gaudio et deliciis; paucum enim spiritum restrin- git natura et retinet in principio et non permittit dilatari. Sed in qualitate, hoc est, ut complexio eius sit optima et lux eius sit maxima et sit simillima substantiae caeli. Hae sunt causae apti- tudinis ad gaudium et delicias.

Contrariae autem harum sunt causae aptitudinis ad dolorem et maestitiam, quae cum cognitae fuerint in delectatione quae est quasi genus, scientur etiam in gaudio, quod est ut species.

Ergo spiritus qui est in corde, cum fuerit multus, et multa materia ex qua fit, fuerit proxima continuitati et temperatae complexionis in tenuitate et spissitudine, et lux eius fuerit resplendens, erit aptis- simus gaudio. Cum autem fuerit parvae quantitatis et materia fuerit pauca, sicut in convalescentibus qui sunt graciles ex infirmita- tibus et in senibus, et non fuerit temperatae complexionis, sicut est in aegris, sed fuerit nimis grossus et spissus, sicut est in melancholicis et senibus, non dilatabitur eo quod est grossus, aut fuerit tenuissimus, sicut in macilentis, non erit in eo tantum quod possit dilatari, aut fuerit obscurus, sicut in melancholicis, erit aptissimus tristitiae. Ei autem quod aptum est ad aliquid, sufficit quaelibet causa, sicut sulfuris accensio quod incenditur quolibet igne, cum multo maiore ligna non accendantur. Ergo cum anima fuerit habens spi- ritum aptum pati ex laetis, laetabitur qualibet causa. Unde cum laetificatur nimis potor vini, putatur laetari ex se, sed non est ita: impossibile est enim fieri in aliquo actionem sine agente; sed vinum cum bibitur mediocriter, generat spiritum multum et temperatae complexionis inter tenuitatem et grossitudinem, et multae lucis resplendentis, et aptatur spiritus gaudio et gaudet ex qualibet cau- sarum utilium.

Sed operatio causarum utilium praesentium est efficacior quam operatio causarum utilium futurarum. Similiter operatio eius ex causis utilibus ad delectandum est efficacior quam eius operatio ex causis utilibus honestati. Similiter eius operatio ex hoc quod est secun- dum opinionem, est efficacior quam quod est secundum rationem. Causa autem huius hoc est quod virtutes animales quae sunt in cerebro, quae egent temperamento humoris ad hoc ut ipsae oboediant motui cogitationis et imperio intellectus, sunt multi humoris et non subduntur intellectui. Praeter hoc etiam habent motum multum propter vapores ascendentes commotos qui admiscentur ei, et propter humorem suum non obtemperant motui, nisi motui violento corporali, et tunc fit difficile cogitationi oboedire eis. Virtuti autem intelligibili accidunt ex eis accidentia secundum hoc quod exigit eorum dispositio, ita quod temperatur eorum complexio, et quiescit commotio. Deinde virtus spiritualis quae est in corde in hora ebrietatis est aptissima gaudio; cui non redduntur laeta cogitabilia propter hoc quod diximus, sed redduntur ei laeta quae feruntur inter sensum et aestimationem, quae sequitur eum et confortatur propter eum; aut sensus et cogitatio quae adiuvant illum ad oboediendum sibi virtutes animales, confortan- tur per eum. Sensus enim plus praevalet super spiritum occultum, et plus potest movere eum quam intellectus. Intellectus autem cum restitit ei spiritus occultus, adiuvatur ex sensu et vincit eum, sicut fit in scientia geometrica et in aliis etiam. Et quoniam ita est, ideo defecerunt operationes laetificantium futurorum honestorum intelligi- bilium, et praevaluerunt operationes laetorum delectantium prae- sentium. Et cuius multa fuerit aptitudo, sufficit ei parum ex causis, sicut puero.

Causarum autem gaudii et tristitiae quaedam est fortis, et quaedam debilis, et quaedam est cognita, quaedam vero incognita; sed de incognitis est illud quod adeo inolevit quod non percipitur. Causarum autem laetitiae et tristitiae, eam quae est validissima non est necesse nominare. Reliquae autem sunt ut evagatio sensus per mundum : quod autem ostendit nobis hoc esse delectationem, est contrarium eius, scilicet non delectans, quod est sedere in tenebris, sicut quod ostendit nobis esse delectationem habere socium est tristitia ex soli- tudine, et sicut obtinere cupitum in eadem hora et esse compotem desiderati sine impedimento est voluptas, et loqui de praeteritis, et sperare de futuro, et adulari animae propter spes et verba et propter admirationem, et invenire attentum auditorem et concordare et blandiri et praevalere in quolibet, et cetera quae nominavimus in rheto- ricis. Haec autem differunt secundum voluntates et usus, sine quibus homo numquam est aliquo modo, nec etiam sine causis tristantibus quibus sunt in hominibus debilibus consimiles.

Sed cum aptitudo magis fuerit propria ad unam partem, non pa- tietur ex causis alterius partis nisi fortissimae fuerint; patietur tamen ex causis suis quamvis sint debiles. Gaudium autem ebrii durat ex qualibet istarum causarum. Habentis autem complexionem melan- cholicam qui est tenebrosi spiritus, durat tristitia propter id quod est oppositum istis causis. De causis tristitiae et sollicitudinum sicut est reminisci dolorum qui contigerunt et infirmitatum quae praeterie- runt et inimicitiarum et contumeliarum vel iniuriarum illatarum, et sicut aestimare terrores futuros, et praecipue discessionem ab hoc saeculo, a qua avertitur meditatio sapientis ad aliquid aliud ex his quae debet facere, de quo potius debet curare, et sicut solitudo et hoc quod non potest habere quod vult, et multa alia quae non numerantur, sunt ex accidentibus quae adveniunt animae aptae ad tristandum et reddunt eam tristem.

Imaginatio vero, eo quod fortior est in melancholico, iuvat ad hoc, quoniam reddit res repraesentantes quod contristat et molestat et tabefacit. Imaginatio enim confortatur in melancholico ex siccitate spiritus qui est subiectum imaginationis, et propter hoc fiunt leviores motus eius, eo quod intellectus non cogitat de virtutibus interioribus et exterioribus sensus et aestimationis propter vitium complexionis spiritus in quo sunt, et quia motus earum appropriantur ad id quod debet et ad quod aptae sunt, quod est complexio et qualitas mala et tenebrosa.

Non autem omnes causae aptitudinis ad gaudium et tristitiam sunt causae coniunctae substantiae spiritus in eius quantitate et qua- litate. Aliquando enim accidunt aliae causae animales quae praeparant spiritum ad alterum duorum; et videtur quod hoc quod praeparant spiritum ad hoc, sit ex coniunctione earum cum ipsis causis quae continentur in qualitate spiritus et eius quantitate, scilicet ut tempe- retur per illas complexio spiritus et eius grossitudo et tenuitas, et augeatur mensura eius et splendeat eius natura et aptetur gaudio; aut ut accidat aliqua contrariarum causarum istis et aptetur tristitiae. Sed illae causae extrinsecae erunt principales causae. Hae autem causae substantiales, scilicet quae accidunt substantiae spiritus, erunt causae secundariae et proximae; hae autem causae accidentales remotae, aut non comprehenduntur numero, aut difficile est eas numerare.

Sed omnes, sicut puto, comprehenduntur sub uno intellectu, sci- licet quia per omne quod frequentatur, virtus roboratur; ex omni autem virtute quae roboratur fit aptitudo. Melius est autem ut osten- damus intellectum huius per inductionem, dicentes quia cum corpus frequenter calescit, aptius fit ad cito calescendum; similiter cum friges- cit; similiter cum dissolvitur; similiter cum constringitur. Virtutes vero interiores cum frequentaverint suas actiones, fit earum fortis habitus. Mores etiam non acquiruntur nisi per hoc. Causa vero huius quasi haec est, quod passio aptans rem, cum acciderit, est consimilis substantiae eius; consimile autem rei est repugnans eius contrario; repugnans autem contrario cum confortatur, minuitur aptitudo virtutis ad illud, et augetur aptitudo contrarii eius quod est illi consimile. Et haec est declaratio huius intentionis per inductionem et per syllogismum sumptum ex authenticis. Sed verbum de probatione huius per demon- strationem prolixum est.

Quod autem magis convenit speculationi naturali considerare, hoc est quod gaudio duo debentur: unum est confortatio virtutis naturalis; alterum est conservatio spiritus a dissolutione, eo quod cogit eum gaudium dilatari. Sed confortationem virtutum naturalium sequuntur tria, scilicet temperantia complexionis spiritus, et largitas reparandi loco eius quod dissolutum est, et conservatio spiritus a vi dissolutionis.

Dissolutionem autem spiritus sequuntur duo : unum est aptitudo eius ad motum et dilatationem subtilis naturae; aliud est attractio materiae nutrientis ad eum, motu suae dilatationis ad aliam partem, ad quam non est motus nutrimenti. Omnem autem motum qui est huiusmodi solet sequi quod est post eum, ex causis quas non est necesse nominare : exempli gratia, aquae sequentes succedunt loco praecedentium, similiter et venti et ventosae, et similiter aquae in cantaplora.

Sed cum tristitia frequentatur, praevalet super eam. Tristitiam autem duo sequuntur : debilitas virtutis naturalis, et spissitudo spiritus ex frigore, quod accidit eo quod incipit exstingui in eo calor naturalis propter multam retractionem et constrictionem spiritus. Sequitur autem hoc confortatio eorum quae diximus. Manifestum est igitur quod frequentatio gaudii adaptat spiritum gaudio, et frequenta- tio tristitiae adaptat spiritum tristitiae. Sed in eo qui hilaris est inter homines, non operantur nisi fortissima tristia et operantur in eo minima laeta. Cui autem insita est tristitia, dispositio eius est contraria huic.