1
¶ Incipit translatio Canticorum Auicenne
2
translata ex arabico in latinum a magistro Ar-
3
megando blasij de montepesulano.
4
¶ Textus primus
Inquit Benchie[*]Benchie cf. Venice 1564: Benchine vel ziem.5
[1]MEdicina est conser-
6
uatio sani〈-〉
7
tatis. et curatio egritu〈-〉
8
dinis que accidet ex
9
accidentibus in cor-
10
pore. In alijs que acci-
11
dit ex causa que in cor〈-〉
12
pore existit.
13
[2] ¶ Cuius prima di-
14
uisio est in theoricam:
15
et practicam et theorica ex tribus rebus perficitur et completur.
16
[3] ¶ Ex rebus autem sunt septem naturales: et
17
ex eis sunt .6. et omnes sunt necessarie.
18
[4] ¶ Adhuc sunt alie tres in libris scripte scilicet
19
morbi cause: et accidentia.
20
[5] ¶ Practica diuitur[*]diuitur corrupt for diuiditur in duas species: quarum
21
vna manibus exercetur: et alia cum medicina
22
necnon eo quod ex cibis ordinatur.
23
¶ Rememoratio rerum naturalium et pri-
24
mo de elementis.
25
[6]PRoculdubio ex rebus naturalibus
26
sunt elementa ex quorum composi-
27
tione existunt corpora.
28
[7] ¶ Sermo quidem Hyppocratis in
29
libro de elementis in his est sermo verus: scili-
30
cet quod sint quatuor: aqua: ignis: aer: terra.
31
[8] ¶ Probatio veritatis predicti sermonis est
32
quoniam cum corpus corrumpitur reuertitur
33
in eisdem.
34
[9] ¶ Si non esset nisi vnum elementum non
35
esset aliquod animal cum morbo corruptibile.
36
¶ Rememoratio secunda rei naturalis et est
37
complexio.
38
[10]POst hec autem scientia complexio-
39
nis est ex iudicijs in medicina confe-
40
rentibus.
41
[11] ¶ Quatuor sunt potentie seu virtu〈-〉
42
tes complexionis: siue diuiserit seu composue-
43
rit eas vir consultus.
44
¶ De complexionibus in se.
45
[12]SEnsus tactus sentit et percipit calidi-
46
tatem frigiditatem: siccitatem: et humi〈-〉
47
ditatem.
48
[13] ¶ Predicte virtutes seu potentie repe〈-〉
49
riuntur in elementis tempore eo quo augetur
50
seu pullulat et in loco.
51
[14] ¶ Elementum ponitur in vltimo simpli-
52
cis complexionis.
53
[15] ¶ Caliditas est in igne et aere: frigiditas
54
vero in terra et aqua: et siccitas inter ignem et ter〈-〉
55
ram: et teneritas inter aquam et nubem.
56
[16] ¶ Significatur nobis esse et generatio in-
1
ter species ipsorum cum diuersificentur adinui〈-〉
2
cem et vniantur siue coniungantur.
3
¶ De complexionibus dominum.
4
[17]DIuersificata fuerunt inuicem ne essent
5
quid vnum et idem: et fuerunt coniun〈-〉
6
cta et vnita ne viderentur omnino con〈-〉
7
traria.
8
[18] ¶ Imaginamur complexionem in alio ab
9
elementis: puta in composito ab eis a predomi〈-〉
10
nante.
11
[19] ¶ Ponimus equale et temperatum ad re-
12
ferendum ei: eo quod habeat quatuor facies con-
13
iunctas.
14
[20] ¶ Fuerunt autem mixte et complete in eo
15
secundum existimationem vt esse pondus et mensura.
16
[21] ¶ Si aliquod ex eis declinauerit ad aliquod
17
extremorum non tamen inde expoliabitur vel
18
circunscribetur a virtutibus predictis erunt nihi〈-〉
19
lominus in eo absque equalitate et temperie pre-
20
dicta.
21
[22] ¶ Denominatur autem a nomine predo-
22
minantis vt igneum terreum aqueum aereum
23
sunt etiam ex eis que comparantur aeri. omnes
24
autem dicuntur sic per modum transitus et mi〈-〉
25
nus proprie.
26
[23] ¶ Iam quidem perfecte sunt nouem spe-
27
cies complexionis neque nunc accedam ad diui-
28
sionem nonam.
29
¶ Rememoratio de complexionibus tem〈-〉
30
porum.
31
[24]NUnc autem loquar de tempore secun〈-〉
32
dum opinionem et existimationem: non
33
enim cessit in eo stilus et modus inue〈-〉
34
stigandi subtilis. hyems autem habet
35
vim et naturam flegmatis: et ver excitat sangui〈-〉
36
nem: estas vero coleram rubeam: et autumnus co〈-〉
37
leram nigram.
38
¶ Rememoratio partium et specierum eius
39
quod augetur et vegetatur.
40
[25]QUod autem augetur et minoratur di〈-〉
41
uiditur in specis[*]specis corrupt for species mineralium et plan-
42
tarum et animalium corpus habentium.
43
[26] ¶ Quod vincit et superat corpus est
44
medicina: quod vero nutrit et auget est cibus.
45
[27] ¶ Complexio habetur et cognoscitur ex sa〈-〉
46
pore et hoc sillogismo vero et iusto.
47
[28] ¶ Dulcis et salsus et amarus siccitatem. acu〈-〉
48
tus vero calorem.
49
[29] ¶ Omne liquidum non habens saporem
50
manifestum est equale et temperate fore complexionis.
51
[30] ¶ Omnis sapor ponticus et acetosus fri-
52
gidi sunt et sicci: necnon etiam omnis stipticus.
53
[31] ¶ Omne habens dominium pinguedinis
54
et vnctuositatis est calidum et humidum: et pure
55
insipidum frigidum et humidum.
56
¶ Rememoratio complexionum etatum.
57
[32]ANimal per complexionem suam di-
58
uersificatur in etatibus: erit tamen ser〈-〉
1
mo nunc in homine solum.
2
[33] ¶ Calor puerorum appropinquat calori
3
iuuenum in complexione.
4
[34] ¶ Iuuenes tamen declinant versus siccita〈-〉
5
tem: puer vero est dominus humiditatis sen-
6
sibilis.
7
[35] ¶ Senectus autem frigida cum pondera-
8
bis eam est sicut decrepitas ipsa: et adhuc am-
9
plius in complexione cuiuslibet ex eis siccitas
10
manifesta existit: nihilominus et cruditas in hu〈-〉
11
moribus decrepiti.
12
¶ Rememoratio complexionum masculo-
13
rum et feminarum.
14
[36]IN masculis existit caliditas et sicci-
15
tas: in feminis vero frigiditas et hu-
16
miditas.
17
¶ Secunda pars primo de signis complexio-
18
num sumptis ab habitudine.
19
[37]FRigiditas et tenereitas dominatur in
20
complexione pinguis et laudabilis
21
corporis.
22
[38] ¶ Habitudo corporis macra et exte〈-〉
23
nuata significat complexionem ipsius esse siccam.
24
[39] ¶ Omnes quorum vene sunt ex ipsorum
25
corpore late sunt calidi.
26
[40] ¶ Quicunque autem habens contrariam di〈-〉
27
spositionem eorum habet eam propter malitiam
28
frigiditatis.
29
[41] Gradus quidem corporis equalis et iu-
30
sti cecidit inter omnes.
31
¶ Rememoratio signorum a colore corpo〈-〉
32
ris et primo a colore carnis.
33
[42]NOn sumas signa a coloribus si contin-
34
gat eorum mutatio ratione regionis.
35
[43] ¶ Caliditas immutauit adeo corpora
36
incolarum in regione ethiopum et nigro〈-〉
37
rum: quod nigredo cooperuit vniuersaliter corpo-
38
ra ipsorum: habitantes vero in sclauonia tantam
39
adepti sunt albedinem quod efficit et redigit eorum
40
cutes rutilantes et candentes.
41
[44] ¶ Si determines septem climata scies spe-
42
cies complexionum.
43
[45] ¶ Quartum ex eis est iustum et equale in
44
quo color sequitur post complexionem.
45
[46] ¶ Fuscus croceus coleram rubeam: sed
46
obscurus brunus coleram nigram.
47
[47] ¶ Corpus est rubeum ex dominio sangui〈-〉
48
nis: et album in colore sicut ebur ex humore fleg〈-〉
49
matico.
50
[48] ¶ Complexio habentis colorem mixtum
51
ex albo et rubeo est secundum existimationem
52
equalis et temperata.
53
[49] ¶ Albus capillus est frigide complexio-
54
nis: sed capillus niger est calide coplexionis.
55
[50] ¶ Cuius complexio est diminute frigidi-
56
tatis habet capillos aureos flauos. Et cuiuis com〈-〉
57
plexio est diminute caliditatis habet capillos
58
rubeos.
1
[51] ¶ Color capillorum habentis complexio-
2
nem equalem et temperatam est aureus ex flauo
3
et rubeo mixtus et compositus.
4
¶ Rememoratio signorum sumptorum a co〈-〉
5
lore oculi.
6
[52]DIco: corpus humiditatis glacialis et al-
7
buginee fuerit peruium purum et parue
8
quantitatis: et exterius localiter promi-
9
nuerit: quarum lux seu splendor fue-
10
rit pure corruscans et candens: efficietur quidem
11
inde color oculorum glaucus et ex causis con-
12
trarijs contingit antimonialis id est niger aut
13
subniger sicut antimonium.
14
[53] ¶ Si cause glaucedinis complectuntur cum
15
causis antimonialitatis fit sasolam id est varietas.
16
[54] ¶ Si fuerit spiritus visibilis paruus sicut
17
obscuritas. Si vero multus: cotinget inde splen-
18
dor et luminositas.
19
¶ Rememoratio de rebus naturalibus et sunt
20
humores.
21
[55]COrpus est generantum[*]generantum corrupt for generatum ex humori-
22
bus varijs et diuersis in colore et com〈-〉
23
plexione scilicet ex flegmate colera
24
rubea et sanguine et colera nigra.
25
¶ De flegmate.
26
[56]FLegma naturale est insipidum et fri-
27
giditatis temperate.
28
[57] ¶ Ex eo autem est quod noscitur vi-
29
treo nomine: est autem grossum et fri〈-〉
30
gide complexionis.
31
[58] ¶ Ex eo autem est adhuc flegma dulce: quod
32
siquidem[*]siquidem cf. Venice 1564: quidem non absoluitur omnino a calore.
33
[59] ¶ Rursus eo est quod vocatur salsum: et
34
hoc videtur versus calorem et siccitatem declinare.
35
[60] ¶ Ex eo est quasi acetosum cum corrum-
36
pitur cibus in stomaco.
37
¶ De colera.
38
[61]EX colera sunt varie coloribus et que〈-〉
39
dam ex ea nominatur fumosa.
40
[62] ¶ Ex ea etiam est similia viridi eris
41
et porro iste quidem sunt magne malitie.
42
[63] ¶ Est etiam alia a predictis que vitellina
43
dicitur neque est pernitiose virtutis et potentie.
44
[64] ¶ Alia sperico ex ea est cuius habitatio est
45
in kist fellis et omnes quidem declinant et vergunt
46
ad caliditatem.
47
¶ De sanguine.
48
[65]ORigo et augmentum sangiuinis est ab
49
epate: et transit inde per venas eius
50
ad totum corpus.
51
[66] ¶ Ex eo est sanguis quem continet
52
cor: sanguis autem calide et humide est qualiatis.
53
¶ De melancolia.
54
[67]SItus colere nigre est in splene: neque
55
est falsa opinio ista.
56
[68] ¶ Turbulentia sanguinis est natura〈-〉
57
lis: quelibet autem ab ista innaturalis.
58
[69] ¶ Que proculdubio generatur ex commixtio〈-〉
1
ne et adustione aliorum humorum.
2
¶ Rememoratio quarte ex rebus naturalibus
3
et sunt membra.
4
[70]PRincipia et radices corporis sunt
5
quattuor: alia autem ab eis sunt velut
6
rami.
7
[71] ¶ Unum ex his est epar: et ipsum qui-
8
dem preest cibo et nutrimento in corpore.
9
[72] ¶ Cor autem alit corpus vita: et nisi ipsum
10
esset corpus assimilaretur plante.
11
[73] ¶ Abinde est calor qui est corpori sicut ele-
12
mentum quod transire facit ipsum abzar.
13
[74] ¶ Ecce quod cerebrum cum neruis et fillo nu-
14
che custodit et preseruat ignem et calorem cor-
15
dis ab inflammatione.
16
[75] ¶ Ex eis est motus iuncturarum: sed te-
17
sticuli sunt membra alias organa generationis.
18
[76] ¶ Ex generatione eorum species conser-
19
uantur: in quorum terminatione fieret termina〈-〉
20
tio et abscissio.
21
[77] ¶ Caro pinguedo et species glandularum
22
sunt tanque famulantes predictis.
23
[78] ¶ Ossa et panniculi et ligamenta sunt ve-
24
lut columne et fulcimenta corporis.
25
[79] ¶ Ungues autem fuerunt in extremitati-
26
bus propter auxilium: sed pili fuerunt propter
27
superfluitates vel ornatum.
28
[80] ¶ Hec autem omnia sunt famulantia cum
29
perficiant statum et figuram per radices.
30
¶ Rememoratio de spiritibus et primo de
31
natu et postea de vitali.
32
[81]SPiritus naturalis efficitur ex fumo
33
seu vapore laudabili puro et mundo.
34
[82] ¶ Quod autem ex eo iam purifica〈-〉
35
to existit in corde est illud per quod
36
permanet vita.
37
[83] ¶ Sed generatio eius quod ex eo fertur
38
in cerebro et eius miringa fit voluendo.
39
[84] ¶ Insunt autem huic spiritui imagina-
40
tio ratio seu intellectus: et memoria: cum com-
41
plentur. et perficiuntur ipsius species in ventri-
42
culis cerebri.
43
[85] ¶ In quolibet ex spiritibus est virtus pro〈-〉
44
pria alia ab illa qae est in alio.
45
¶ Rememoratio sexte ex rebus non na〈-〉
46
turalibus et sunt virtutes.
47
[86]SEptem virtutes numerantur in natu-
48
ra secundum diuersitatem earum in
49
forma et specie.
50
[87] ¶ Ex his est virtus immutatiua sper-
51
matis preter quod depinguat ipsum.
52
[88] ¶ Ex his etiam est virtus que aliqua for-
53
ma et figura informat corpora: necnon et quan〈-〉
54
titate et numero.
55
[89] ¶ Est etiam virtus attractiua digestiuna re〈-〉
56
tentiua et expulsiua.
57
[90] ¶ Est etiam ex his virtus vniens mem-
58
bris quod similatur corpori ex nutrimento.
1
[91] ¶ Due sunt species virtutis vitalis: et actio〈-〉
2
nis eius licet ex eis sint due partes: ex quibus est
3
vna qua fit actio pulsus per dilatationem et con-
4
strictionem venarum pulsatilium.
5
[92] ¶ Soror autem huius est illa qua agun-
6
tur actiones cuiusque agibilis: sicut est amare ali〈-〉
7
quid et habere illud odio: et depressio anime: et
8
eius exaltatio.
9
[93] ¶ Nouem sunt virtutes que ab anima nume〈-〉
10
rantur. ex quibus sunt quinque subsensitiua scilicet visi-
11
ua: auditiua: olfatiua: gustatiua: et tactiua vniuersalis.
12
[94] ¶ Est etiam virtus ad neruos perueniens
13
ex qua seu per quam mouet quis arctus et iun-
14
cturas suas.
15
[95] ¶ Et eis etiam est virtus qua imaginantur
16
res sicut videntur.
17
[96] ¶ Est adhuc ex eis virtus in qua est ratio:
18
et etiam in qua est memoria.
19
[97] ¶ Omnes operationes virtutum nume〈-〉
20
rantur secundum ipsas virtutes quarum sunt operationes.
21
[98] ¶ Hec autem operatio dicitur equiuoce
22
de quibus dicitur sicut de attractione digestio-
23
ne et retentione.
24
[99] ¶ Et sicut de transitu secundum penetrationem
25
cibi et appetitus. nam attractio est operatio sim〈-〉
26
plex vnius virtutis solius: appetitus vero cibi exi-
27
stit ex duabus operationibus simul compositis
28
scilicet ex operatione sentiendi et attrahendi: ope〈-〉
29
ratio autem sentiendi et impellendi efficit transi-
30
tum et penetrationem cibi: hec enim opera ex
31
predictis ambobus efficiuntur.
32
¶ De rebus non naturalibus et primo de aere.
33
[100]Ol habet iudicia super aerem: que
34
siquidem in temporibus anni mani-
35
festantur ex impressionibus: climata
36
etiam habent super hec iudicia.
37
[101] ¶ Aer etiam alteratur et immutatur ratio〈-〉
38
ne alicuius astri orientis vel occidentis.
39
[102] ¶ Cum etiam sol appropinquat: inflamma〈-〉
40
tis stellis incendit et inflammat aerem.
41
[103] ¶ Hoc siquidem verum est in tantum etiam
42
quod cum inflammata elongantur aliquo modo a sole
43
videmus aerem aliquantulum infrigidari.
44
[104] ¶ Si etiam stelle que dicuntur infortu-
45
nate fuerint in exaltatione sua significabunt su-
46
per corruptionem animatorum. Si vero que
47
fortunate dicuntur fuerint ibidem significabunt
48
salutem eorundem omnimodam.
49
[105] ¶ Tanto frigidior est villa quanto altius
50
super montes existit: complexio vero ville existen〈-〉
51
tis in valle iudicatur calida.
52
[106] ¶ Si vero montes fuerint a parte meridiei:
53
et claudatur montibus: iudicetur infrigidari a
54
septentrione.
55
[107] ¶ Uilla edificata a parte meridiei iudice〈-〉
56
tur calida ratione exsufflationis illius venti me〈-〉
57
ridionalis super cam.
58
[108] ¶ Sed si sit ex parte occidentis: habebit aer
1
eius grossitiem: si vero ex parte orientis: habe-
2
bit subtilitatem.
3
[109] ¶ Maria habent contrarium iudicium in
4
hoc sicut sapientes retulerunt.
5
[110] ¶ Uenti enim generant in aere illud quod
6
generant in eo mansiones.
7
[111] ¶ Est quidem in meridionali: caliditas et
8
humiditas pro tanto generat super calefactio-
9
nem et putrefactionem.
10
[112] Frigiditas et siccitas insunt septentrionali: et
11
ideo generatur inde tussis.
12
[113] ¶ Calor et subtilitas insunt orientali et fri-
13
giditas et grossities occidentali.
14
[114] Omnis angulus terre molle et humide cu-
15
ius circunferentie sunt discooperte montibus et ha〈-〉
16
bens fontes: aque dulcis est siquidem comple-
17
xionis humide.
18
[115] ¶ Generatur autem siccitas in aere appro-
19
pinquante alicui ville: cuius terra velut locus
20
saxosus est et salsus.
21
[116] ¶ Domus valde patula et omnibus ven〈-〉
22
tis discooperta est in hyeme valde frigida: esta-
23
te vero calida.
24
[117] ¶ Ex domo autem depressa et subterra-
25
nea habetur iudicium contrarium.
26
[118] ¶ Calor inest panno facto ex serico et cot〈-〉
27
to: et frigus in masculi idest panno plano non
28
lanuginoso seu velleraso et lineo.
29
[119] In compositis ex pilo et lana inest cum cali〈-〉
30
ditate aliquantulum siccitatis.
31
[120] ¶ Iudicatur caliditas super complexio-
32
nem cuiuslbet[*]cuiuslbet corrupt for cuiuslibet floris et cuiuslibet aromatici exce〈-〉
33
ptis quinque scilicet myrta salice nenufare: rosis et violis. que qui-
34
dem sunt frigida et cum hoc aromatica.
35
[121] ¶ Laudabilior et vtilior ex coloribus vi-
36
sui: est niger aut viridis: albus autem et citrinus
37
nec non omne splendidum ledit et disgregat lu〈-〉
38
cem oculorum.
39
¶ Secunda ex rebus non naturalibus sci-
40
licet cibus et potus.
41
[122]SCito quod vera cibi actio est augere au-
42
genda: et restaurare omne deperditum
43
ex dissolutione corporis et ad pristinum
44
statum deducere.
45
[123] ¶ Est autem ex eo eligendus ille qui in sangui-
46
nem laudabiliorem conuertitur et transmutatur.
47
[124] ¶ Leuis autem et subtilis est panis tritici et
48
carnes paruorum pullorum galline: et sicut bliti ex
49
oleribus: hi enim coueniunt[*]coueniunt corrupt for conueniunt patientibus.
50
[125] Grossi autem ex vsualibus sunt simula et si-
51
cut multo laudabilis duorum annorum.
52
[126] ¶ Piscis notus habitans in rupibus est
53
cibus congruus vexato ab exercitio et labore.
54
[127] ¶ Ex eis sunt subtilis malitie sicut sina-
55
pis cepe et alleum: hi autem generant coleram ru-
56
beam: vnde et quandoque sumuntur via medicine.
57
[128] ¶ Ex eis sunt etiam generantes melanco〈-〉
58
liam: ex qua in quibusdam corporibus morbi
1
generantur: velut hirci antiqui: boues: panis fur〈-〉
2
fureus: et caseus.
3
[129] ¶ Rursus quidam ex his causant et effi〈-〉
4
ciunt humorem flegmaticum sicut pisces gros-
5
si et genera lactis.
6
[130] ¶ Aque delectabiles et fluuiales conser-
7
uant humiditatem radicalem et causant egressum
8
fecum et superfluitatum: digeruntque et deducunt
9
cibum per venas.
10
[131] ¶ Melior est ex aquis pluuialis munda:
11
quoniam nihil admiscetur eis quod inferat eis
12
nocumentum.
13
[132] ¶ Ex eis autem sunt egredientes a natu-
14
rali dispositione earum: quarum propria actio
15
est secundum complexionem eius quod admiscetur eis.
16
[133] ¶ Omne quod bibitur ex cerusijs lacte et
17
vino nutrit corpus.
18
[134] ¶ Potus conuertens corpus ad sui na-
19
turam est sicut oxymel ex sui iuuamento.
20
¶ Tertia ex rebus non naturalibus.
21
[135]SOmnus est quies virtutum anima〈-〉
22
lium motiuarum et sensitiuarum.
23
[136] Ipse enim calefacit corporis interio-
24
ra ex quo fit cibi digestio laudabilor
25
et melior.
26
[137] ¶ Si autem somnus multum prolonga-
27
tur replebitur caput humoribus.
28
[138] ¶ Ipse etiam humectat corpora et relaxat
29
extinguitque calorem viuificantem ipsa.
30
[139] ¶ Temperata vigilia excitat valde sensus:
31
et disponit virtutes ad exercendum operationes
32
suas: et cum hoc mundificat corpus a fecibus et
33
superfluitatibus.
34
[140] ¶ Ex longa autem vigilia contingit ex-
35
pergefactio et insomnietas generans anxietatem
36
et angustiam anime. Ipsa etiam dissoluit spiri-
37
tus: et corpora fedat: et corrumpit splendorem
38
et claritatem corporis et colorem eius: et profun〈-〉
39
dat oculos: nocetque digestioni: et mentem tollit
40
et disturbat et corpus infrigidat.
41
¶ Quarta ex rebus non naturalibus.
42
[141]IN exercitijs est quod est temperatum
43
et hoc decet quod fiat nam ipsum equat
44
et temperat corpora: et efficit egres-
45
sum superlfuitatum et humiditatum.
46
[142] ¶ Disponit etiam corpus ad hoc vt nu-
47
triatur et diponit parum ad hoc vt augeatur.
48
[143] ¶ Immoderatum autem ex eo proprie
49
dicitur labor: qui quidem spiritum euacuat et
50
educit et lassat corpus et emacerat pingues et car-
51
nosos: et inflammat calorem extraneum: et du〈-〉
52
cit etiam humiditates a corpore: et debilitat ner〈-〉
53
uos ex violentia dolorum: et facit corpus scene-
54
scere[*]scene-scere corrupt for senescere ante etatem senectutis.
55
[144] ¶ Ultimata autem quies est inconueniens
56
neque est iuuamentum in vltimitate eius: immo
57
quidem replet corpus humiditatibus sicut et glanduli[*]glanduli corrupt for glandulis
58
et nodis: neque disponit corpus ad aliquem cibum.
1
¶ Signa ex rebus non naturalibus.
2
[145]COrpus indiget euacuatione cerebri
3
et in vniuersaliter[*]in vniuersaliter corrupt for vniuersaliter euacuatione omnium
4
membrorum corporis per floboto-
5
miam et pharmaciam: ex qua quidem
6
est perfectum iuuamentum in vere.
7
[146] ¶ Uomitus fiat in estate: sed melancolia
8
educatur in autumno.
9
[147] ¶ Gargarismata et dentifricia purgant et
10
mundificant palatum et dentes.
11
[148] Prouoca vrinam alias incidet in hydro〈-〉
12
pem et prouoca menstrua: sin autem corrumpen〈-〉
13
tur corpora earum.
14
[149] ¶ Educ feces in colica: nam in earum edu〈-〉
15
ctione curabitur patiens.
16
[150] ¶ Utere balneo ad tollendum sordes et im-
17
munditiam: neque sis in hoc piger si velis educe〈-〉
18
re superfluitates a corporis superficie: et cutem ab
19
accidentibus immunditie mundam facere.
20
[151] Coitus etiam commendatur iuuenibus:
21
quatenus per eum a nocumentis pernitiosis li〈-〉
22
berentur.
23
[152] ¶ Nequaquam autem concedatur macris se〈-〉
24
nibus aut etiam debilibus.
25
[153] ¶ Incurret podagram et dolores alios il〈-〉
26
le qui vtitur coitu immediate post cibum sumptum.
27
[154] ¶ Multus coitus debilitat corpus: fa-
28
citque ipsum hereditate varias species nocumen〈-〉
29
torum et dolorum.
30
¶ Signa rebus non naturalibus.
31
[155]IRa anime excitat colorem: generatque
32
interdum alia nocumenta.
33
[156] ¶ Timor anime incitat frigiditatem
34
qui quandoque magnificatur in patiente intantum
35
donec ledat in vltimo.
36
[157] ¶ Magnum et multum gaudium impin〈-〉
37
guat corpus: et ideo multum ledit pinguem et crassum.
38
[158] ¶ Ex lamento quidem et tristitia fertur iu〈-〉
39
dicium nocumenti super macrum: et confert in〈-〉
40
digenti dissolutione.
41
¶ Tractatus secundus de rebus extra natu-
42
ram et primo de morbis generalis in membris
43
consimilibus.
44
[159]MOrbi ex superfluo calore in membris
45
consimilibus absque superfluitate ge-
46
nerati sunt: sicut morbus febrilis et con〈-〉
47
sumptius: sicut in ethica et ptisi.
48
[160] ¶ Morbus autem ex calore cum humo〈-〉
49
re est sicut febris putrida.
50
[161] ¶ Ex eis etiam sunt morbi frigidi absque
51
materia: sicut congelatio contingens ex niue
52
grandine vel frigore: et ex eis est frigus cum
53
materia: sicut paralysis cum megna[*]megna corrupt for magna quantita-
54
te flegmatis.
55
[162] ¶ Ex eis est humidus absque superfluita-
56
te: sicut habitudo corporis que laxa vel mol-
57
lis videtur: et ex eis est morbus humidus cum
1
materia humorali: sicut repletio ventris in hy〈-〉
2
drope.
3
[163] ¶ Morbus siccus cum materia est sicut can〈-〉
4
cer vel glandula. Sed siccus preter quod in corpo-
5
ribus sit materia: est sicut spasmus ex inanitione.
6
[164] ¶ In membris organicis existunt mor-
7
bi cum accidit in plasmatione lesio vel nocu-
8
mentum.
9
[165] ¶ Est autem morbus in augmento si fue〈-〉
10
rit caput nimis magnum: et in diminutione si
11
fuerit stomacus nimis paruus.
12
[166] ¶ Si videatur forma capitis lata vel com〈-〉
13
pressa: erit error vel peccatum in plasmatione.
14
[167] ¶ Ex eis etiam est morbus in concauita-
15
te cum accidit ei nocumentum: sicut cum plan-
16
ta pedis carne repletur.
17
[168] ¶ Aut si accidat etiam quod interponatur ali-
18
quid in poris et meatibus: sicut contingit in opi〈-〉
19
lationibus ex lapidibus renum contingentibus.
20
[169] ¶ Aut si membrum quod debet esse aspe〈-〉
21
rum sit lene: vt stomacus in quo superflua hu-
22
miditas exuberat: aut si quod debet esse lene exaspe〈-〉
23
retur: sicut canna pulmonis cum exiccatur.
24
[170] ¶ Est autem numerus a natura egrediens
25
in sex vel quatuor digitis.
26
[171] ¶ Interdum vniuntur duo digiti et con〈-〉
27
iunguntur. Et interdum iuncta natura aliter se-
28
parantur.
29
[172] ¶ Solutio diuisi alias vnionis existit in con-
30
iunctione membrorum aut in separatione. In
31
coniunctione quidem sicut in dislocatione bra-
32
chij et incisione pedis vel manus.
33
[173] ¶ Solutio in ossibus est fractura: in tuni-
34
cis autem et venis dicitur ruptura: sed solutio
35
facta secundum latum vel longum in neruis: dicitur fixu〈-〉
36
ra vel punctura.
37
[174] ¶ Solutio facta in ligamentis vel chordis
38
dicitur quassatio et arabice dicitur rabathe. sed
39
facta in carne dicitur vulnus. Si tamen produ〈-〉
40
ceretur tempus eius diceretur vlcus. Sed facta
41
in musculis vel lacertis dicetur afflictio. Sed fa〈-〉
42
cta in sola cute dicitur excoriatio.
43
¶ Capitulum de rebus egredienti-
44
bus a natura videlicet de causis mor〈-〉
45
borum.
46
[175]CAuse diuiduntur in manifestas appa〈-〉
47
parentes[*]appaparentes corrupt for apparentes que scilicet contingunt cuti
48
et in superficiei corporum sicut ignis
49
et nix: percussio: aut ruptura contin-
50
gens ex saltu.
51
[176] ¶ Ex causis etiam sunt que dicuntur con〈-〉
52
iuncte: et ipse quidam sunt inter has species dif〈-〉
53
ferentes et hoc quidem: quia quamdiu continuatur pu〈-〉
54
trefactio continuatur et febris putrida. Ex cau〈-〉
55
sis etiam sunt que antecedentes appellantur om/
56
ni repleto corpori congruentes.
57
[177] ¶ Ex causis efficientibus vniuersaliter est
1
quicquid corrumpit membri complexionem ex
2
infusione humoris ad ipsum.
3
[178] ¶ Hec sunt potentia impellentis: et debili〈-〉
4
tas seu impotentia recipientis: et multitudo ma〈-〉
5
li humoris fluentis et latitudo meatuum: et debi-
6
litas nutritiue: hec enim est sufficiens summa ea-
7
rum: necnon etiam quia videbis qualitatem in
8
substantia corporis existente superari: et ad suam
9
contrariam declinare.
10
[179] ¶ Quod generat in eo calorem est quidem
11
causa quare contingat corpori illud quod inde
12
eidem contingere consueuit. vsus autem esus al〈-〉
13
lei est calidum in potentia. Sed calidum in actu
14
est sicut calor solis.
15
[180] ¶ Ex his sunt motus anime: sicut ira: et
16
motus corporis: sicut labor: et corruptio et putre〈-〉
17
factio: et cibi paruitas: et quod poros cutis clau〈-〉
18
dit et constringit sicut aer.
19
¶ Cause egritudinum ex frigiditate.
20
[181]CAusa vero harum egritudinum est quic-
21
quid in eo frigiditatem generat: et quandoque
22
soluitur ex eo continuum: cuius vir-
23
tus aut est in potentia: velut contin-
24
git in iusquiamo assumpto: aut in actu sicut in niue.
25
[182] ¶ Fames est cum pabulum spirituum ter-
26
minatur: et sicut contingit cum terminatur et con-
27
sumitur oleum in lampade vel surcibulo: vehe-
28
mens etiam saturitas et crapula calorem suffo-
29
cat et extinguit.
30
[183] ¶ Motus autem fortes et diurni sunt causa
31
euacuationis spirituum: et infrigidationis cor-
32
poris: quiete etiam infrigidatur calor: sicut et flam-
33
ma sumo extinguitur.
34
[184] ¶ Fortis et valida corporis densitas con-
35
cludit calorem in corpore donec extinguatur:
36
corpus immoderate rarum seu spongiosum de fa-
37
cili infrigidatur cum sit propinquum et dispositum
38
ad hoc vt in eo calor de facili dissoluatur.
39
¶ Cause egritudinum ex humiditate.
40
[185]QUinque sunt numero scripta humidi-
41
tatem generantia ex quibus: aqua ca〈-〉
42
lida dulcis super totum corpus infusa
43
est humida in actu.
44
[186] ¶ Ex humectantibus autem in potentia
45
est vsus lactis et piscium delectabilium: casei re〈-〉
46
centis: quies corporis: etiam reclusio humidita〈-〉
47
tum: et immoderata refectio vel saturitas.
48
¶ Cause ex siccitate.
49
[187]QUinque sunt siccitatem generantia sen〈-〉
50
su intellecta vel apprehensa: ex quibus
51
quedam actu exsiccant sicut boreas: et
52
quedam in potentia sicut esus syna-
53
pis: et tanta fames seu abstinentia per quam hu〈-〉
54
miditas corporis consumantur: et omnis motus
55
fortis et violentus: contingit etiam corporis exic-
56
catio ex ventris solutione.
57
¶ Cause egritudinum organicarum.
58
[188]CAuse magnitudinis membrorum sunt
1
fortitudo et potentia formatiue et etiam nutriens.
2
[189] ¶ Cause paruitatis membrorum sunt contrarie
3
eis quem[*]quem corrupt for que magnitudinem efficiunt in eisdem.
4
[190] ¶ Causa corruptionis formarum est in nu-
5
mero similium: quod quidem ratione malitie complexionis exi〈-〉
6
stentis in matrice contingit: aut paruitate spermatis:
7
aut malo egressu fetus in ortu suo: ex cuius tor-
8
tura contingit peccatum in figura et forma.
9
[191] ¶ Ex his etiam est nutrix si deliquerit fa-
10
sciando ipsum: aut eleuando: vel deprimendo
11
ipsum.
12
[192] ¶ Uel si forsan augeatur in eo cibus: aut
13
ad vtendum[*]vtendum cf. Venice 1564: nutriendum malus existat.
14
[193] ¶ Aut si puer debilitate sua cadat cum non
15
regitur ab aliquo et ipsius tibia aut crus inde fran〈-〉
16
gantur: vel eius nasus percutiatur taliter quod inde
17
tensionem et depressionem patiatur: non enim po〈-〉
18
test materia rectificari si moueatur quis impo-
19
tens se sustinere ratione fracture ossis nondum
20
perfecte consolidate.
21
[194] ¶ Hoc etiam facit multitudo humorum
22
sicut in leprosis: et paruitas eorundem: sicut in
23
ethicam diuturnam et continuas febres patientibus.
24
[195] ¶ Aut tortura oris et faciei contingens ex
25
mollicie et relaxatione nerui aut corrugatione
26
tensione versus collum declinante.
27
[196] ¶ Uestigia apostematum et cicatrices vl-
28
cerum et vulnerum proculdubio formas in super〈-〉
29
ficie corrumpunt.
30
¶ Cause clausionis meatuum et pororum.
31
[197]CApientes dederunt opera in collectione
32
eorum que sunt de genere claudentium
33
et obturantium poros et meatus: ex qui-
34
bus sunt fortitudo retentiue et debili-
35
tas expulsiue: interdum etiam frigus est causa huius.
36
[198] ¶ Siccitas etiam coartat eos valde: et si-
37
militer faciunt ligature: apostema etiam angustat
38
et obliquat eos per constrictionem exterius in
39
aliquo membro generatam: stringit etiam eos me〈-〉
40
dicina stiptica.
41
[199] ¶ Hoc etiam contingit interdum conso-
42
lidatione vulnerum et vlcerum: et etiam verru-
43
ca seu poro et carne innaturaliter augmentata.
44
[200] ¶ Hoc etiam humor facit: aut sanies vel
45
sanguis: lac coagulatum et aqua.
46
[201] ¶ Hoc etiam faciunt vermes lapis et fex
47
sicca dura. et aer.
48
¶ Cause apertionis meatuum.
49
[202]CAuse apertionis meatuum sunt fortitu-
50
do expulsiue et debilitas retentiue.
51
[203] ¶ Ex his etiam est omnis medicina
52
aperitiua calida et humida necessario.
53
¶ Cause egritudinis in quantitate.
54
[204]QUicquid augetur et excedit numero in no-
55
bis augetur: sicut ex multa materia
56
vt digitus si fuerit materia laudabilis aut
57
rana si fuerit materia illaudabilis.
58
[205] ¶ Quicquid minuitur in nobis numero contingit
1
a contrario eius cuius rememoratione fecimus.
2
¶ Cause asperitatis.
3
[206]CAusa generans asperitatem est abla-
4
tio humiditatis. que interdum ex hu〈-〉
5
more frigido contingit puluere stipti-
6
citate ciborum: et medicinarum.
7
[207] ¶ Causa leniens asperitatem est sicut hu〈-〉
8
mor viscosus et omne pingue et vnctuosum.
9
¶ Cause coniunctionis et vnionis separatorum.
10
[208]PRoculdubio omne illud de cuius
11
natura est vt stet separatum ab aliquo:
12
cum aliquo modo ei vnitur. si cum eo〈-〉
13
dem coniungetur. Si vulnus non de〈-〉
14
bite consolidetur quod res in membro inopina〈-〉
15
ta ostendetur.
16
[209] ¶ Ex hoc etiam est fortitudo immutatiue
17
et debilitas informatiue.
18
[210] ¶ Quamuis separatio contingens cuilibet
19
ex eis de quorum natura est vt sit in situ coniun-
20
cta. sit de genere et numero egritudinum situs et
21
positionis in membris organicis: et nihilomi-
22
nus est proprie de genere solutionis diuisi seu con〈-〉
23
tinuitatis cuius quidem solutionis cause hic referuntur.
24
¶ Cause solutionis indiuisi.
25
[211]QUidam est humor habens vim et qua〈-〉
26
litatem vstiuam et calefactiuam et cor-
27
rosiuam: aut hypostasis in pulsa[*]in pulsa corrupt for impulsa seu
28
imbibita contusionem conferens: vel
29
viscositas relaxans quod mouere deberet: vel
30
saltus contundens lanians et disrumpens: vel
31
lapis offendens et contundens.
32
[212] ¶ Ex eis sunt medicine corrosiue et vstiue
33
vt ferrum corrodens et lanians: et quandoque ven〈-〉
34
tus scindit ratione tensionis. Idem etiam agit
35
ignis sicut in ceteris.
36
¶ Capitulum tertium de rebus egredienti-
37
bus a natura et sunt accidentia morborum.
38
[213]QUedam ex accidentibus reperiuntur
39
in operationibus: et quedam in qui-
40
busdam corpori contingentibus: et
41
quedam in egredientibus ab eodem:
42
puta in sputo fecibus egressu sanguinis sudore
43
et vrina.
44
[214] ¶ Egressus naturalis operationis a dispo〈-〉
45
sitione sua est triplex scilicet ipsius debilitas: ip-
46
sius ablatio: et ipsius immutatio seu corruptio:
47
quod in quolibet membro est etiam manifestum.
48
[215] ¶ Debilitas enim operationis visus est
49
cum aliquis debiliter videt: et ipsius ablatio cum
50
omnino visus prohibetur vel aufertur: et ipsius
51
corruptio et inconueniens immutatio: cum ima-
52
ginatur se videre que non videt.
53
[216] ¶ Exempla accidentium proportionabi〈-〉
54
la reperiuntur in accidentibus contingentibus
55
alijs operationibus.
56
¶ Accidentia super equalitate corporis.
1
[217]SEnsus visus attingit et percipit inter〈-〉
2
dum aliquod ex accidentibus qualita〈-〉
3
tum corpori contingentibus sicut ci-
4
trinitatem et tumorem visu percepti-
5
bilem: et interdum attingit et percipit auris ali-
6
quod ex eisdem: sicut sonum ventris in hydrope
7
et percipit etiam ex eis aliquod sensus odoratus
8
quemadmodum fetorem contingentem in vlceri〈-〉
9
bus putridis et corruptis. Ex eis etiam est quod
10
suo sapore gustu percipitur: sicut contingit cum
11
acredo vel acetositas in ore percipitur tactu etiam
12
quoddam ex eis cognoscitur: sic enim per tactum
13
cognoscitur cancri durities.
14
¶ Accidentia ab egredientibus corpore.
15
[218]SUper accidentia ab egredientibus a
16
corpore sumpta excitantur siquidem
17
quinque sensus.
18
[219] ¶ Sicut in vrina si rubea sit vel ni-
19
gra: et sputo si fuerit vel vt sanguis vel sicut buty〈-〉
20
rum: et in eo quod quidem ratione dissolutionis vel resolutionis
21
egreditur: sicut contingit in ventositate: sternuta〈-〉
22
tione singultu. In vomitu eniam requiritur in-
23
terdum acetositas amaritudo vel stipticitas: et
24
cum vrina fuerit fetida significat quidem super
25
vesice vlcera: et in sudore sentitur si frigidus fue〈-〉
26
rit vel calidus tenuis vel viscosus.
27
[220] ¶ Hec quidem accidentia sunt patientium
28
passiones: et apud nos signa et demonstrationes
29
et postquam feci rememorationem de his quasi tran〈-〉
30
sitorie et in generali: saciam[*]saciam corrupt for faciam nunc rememoratio-
31
nem de eidem in speciali.
32
¶ Rememoratio signorum
33
[221]OMne signum sicut dictum est: est re-
34
memoratiuum: aut presentis indica-
35
tiuum vel futuri pronosticum: est tamen vtile non
36
necessarium nobis quod referimus ex eo quod pre〈-〉
37
terijt sicut humiditas terminati sudoris.
38
[222] ¶ Omne illud quod significat super illud
39
quod iam existit: neque non etiam quod significat su〈-〉
40
per illud quod speramus est quidem multum ne〈-〉
41
cessarium: cura enim conueniens fit a nobis cum
42
auxilio huius rei.
43
[223] ¶ Ex his quidem signis sunt quedam ge〈-〉
44
neralia: et quedam specialia: et quedam particu-
45
laria alicui ex membris: de quibus quidem spe〈-〉
46
cialius faciam rememorationem in arte seu par-
47
te artis curatiue.
48
¶ Rememoratio signorum indicatiuorum.
49
[224]OMne signum generale sumitur a mem〈-〉
50
bris principalitatem et dominium ha-
51
bentibus puta ab epate: cerebro: et cor〈-〉
52
de hec enim secundum veritatem di-
53
cuntur principalia.
54
[225] ¶ Ut eum est recte formationis seu imagi〈-〉
55
nationis: et ratiocinationis seu cogitationis: sa〈-〉
56
ne memorie et recordationis.
1
[226] ¶ Motus etiam et sensus laudabilis si-
2
gnificat super capitis sanitatem: et nocumenta
3
eis contingentia denotant proculdubio quod mor〈-〉
4
bi existant in cerebro.
5
[227] ¶ Cum cor incedit recte in pulsatione sua:
6
tunc eius dispositio est pacifica et tranquilla.
7
¶ Genera pulsus.
8
[228]NEquaquam fuerunt genera pulsus in
9
numero denario posita nisi ab ore sa-
10
pientis: quorum quidem primus ab
11
estimatione dilatationis est assumptus
12
ipse enim significat super dominium et fortitu-
13
dinem virtutis: et ipsius equalitatem.
14
[229] ¶ Magnus autem est cuius dimensionem
15
eminent et descendunt: et significant super forti-
16
tudinem secundum suam existimationem.
17
[230] ¶ Paruus pulsus est contrarius in vir-
18
tute: et etiam pulsus longus et breuis.
19
[231] ¶ Ex eo etiam est strictus et latus: necnon
20
etiam eminens et profundus.
21
[232] ¶ Genus eius relatum tempori motus est
22
varium et diuersum: ex quo est pulsus velox ma〈-〉
23
gne iactantie et significat quidem super vim et ca〈-〉
24
lorem ex eo etiam pulsus est tardus dominans
25
congelationis: vnde significat super debilitatem
26
cum frigiditate.
27
[233] ¶ Genus sumptum ab existimatione tem〈-〉
28
poris quietis diuiditur in suas species scilicet
29
in frequentem spissum et sine quiete significan-
30
tem super debilitatem virtutis et caloris et in tar〈-〉
31
dum sibi contrarium qui super laxitatem et fri-
32
giditatem attestatur.
33
[234] ¶ Genus sumptum a dispositione virtu-
34
tis diuiditur in fortiter pulsantem et magnum et
35
in sibi contrarium debilem cuius pulsatio pro-
36
funda est et exilis.
37
[235] ¶ Ex genere sumpto a corpore vene per ta〈-〉
38
ctum est pulsus durus qui attestatur super sic-
39
citatem et ex eo est qui tactu mollis et humidus
40
reperitur significans super sui corporis humi-
41
ditatem.
42
[236] ¶ Genus sumptum a prima qualitate cor〈-〉
43
poris vene significat recte super complexionem
44
scilicet frigidus super frigidam et calidus super
45
calidam.
46
[237] ¶ Genus sumptum ab eo quo repletur ve〈-〉
47
na declarat dispositionem et esse humorem eius:
48
plenus enim super humorum abundantiam et
49
vacuus super ipsorum diminutionem habet
50
attestari.
51
[238] ¶ Genus sumptum ex motionibus et quie〈-〉
52
tibus pulsus: detegit quidem ad sensum tactus
53
species eius. est autem ex eo species iusti ponde〈-〉
54
ris et conueniens pulsibus etatum temporum
55
anni et regionis. Ex eo etiam est egrediens a de〈-〉
56
bito consueto.
57
[239] ¶ Ex eo etiam est pulsus contrarius et
58
quem premisi sine pondere.
1
[240] ¶ Aliud genus eius sumitur ab equalitate
2
vniformitate aut diuersitate et inequalitate ipsius.
3
[241] ¶ Qui recte incedit vniformiter et ordi-
4
nate dicitur vnitus siue equalis: qui vero claudi〈-〉
5
cat et deuiat in hoc inequalis dicitur et diuersus.
6
[242] ¶ In diuersitate generis sumpti a nume〈-〉
7
ro percussionum artarie sunt differentie.
8
[243] ¶ Differens pluribus percussionibus di〈-〉
9
uiditur in duas species.
10
[244] ¶ In equalitate et diuersitatibus ordina〈-〉
11
tum et ordine carentem: quem scilicet anima per〈-〉
12
cipere nequit.
13
[245] ¶ Dominus huius ordinis dicitur re-
14
uersiuus: et est secundum dictum nostrum ille qui postquam
15
nunc sit[*]sit corrupt for sic percussit reuertitur consequenter ad per-
16
cutiendum sicut prius.
17
[246] ¶ Ex eo etiam est cuius regressus mini-
18
me sunt vniformes: et talis est qui cauda soricis
19
appellatur.
20
[247] ¶ Est etiam ex eo qui differens seu diuer〈-〉
21
sus in vna percussione reperitur cum mensura
22
quatuor digitorum.
23
[248] ¶ Ex eo etiam est proportionatus alicui
24
rei: et quidam sunt qui nulli rei referuntur: et ser〈-〉
25
mo quidem noster erit nunc super nominatas.
26
[249] ¶ Ex his quidem est pulsus intercisus
27
et dominus coniunctionis: ex his etiam est altus
28
humilis et depressus.
29
[250] ¶ Ex his etiam est in cuius percussione
30
duo sunt ictus: et ex eis in quo sunt plures.
31
[251] ¶ Est etiam ex eis vermicularis: et serrinus:
32
similiter formicularis et vndosus.
33
[252] ¶ Ex his etiam est ille qui tremulus dici-
34
tur: ex quo est significans super ethicam.
35
[253] ¶ Omne quidem pulsus genus continet
36
duas species et ambe sunt contrarie: inter quas
37
est vna equalis: que ex ambabus contrarijs de-
38
scendit seu reponitur in gradu.
39
[254] ¶ Inter species vero generalis diuersi-
40
tas est multa et non est equalis et media in di-
41
uersitate.
42
[255] ¶ Ex pulsu temperati corporis cognosces
43
pulsum cuiuslibet: donec scias ex eo cui lateri
44
equatur aut inequalis efficiatur.
45
[256] ¶ Omnis pulsus egrediens a dispositio-
46
ne conuenienti dicitur comparari ad egressum
47
complexionis eius.
48
[257] ¶ Scito esse varias species pulsuum in
49
diuersis etatibus. quatuor anni temporibus. et
50
diuersis regionibus.
51
[258] ¶ Et etiam in diuersis complexionibus
52
dominum et habitudinibus: masculis et mulie-
53
ribus.
54
[259] ¶ Pulsus velocitas cum magnitudine
55
est in calido. Sicut etiam et in etate iuuentutis.
56
et in masculo.
57
[260] ¶ Talis autem est in regione et habitatio〈-〉
58
ne meridionali. macro. pregnante. et estate.
1
[261] ¶ In frigido enim est pulsus paruitas et
2
tarditas. et consimilis quidem est in senibus et
3
autumno.
4
[262] ¶ Consimilis quidem est in mulieribus
5
et in pingui carnem laxam habenti: talis etiam
6
est in septemtrionali.
7
[263] ¶ Cuiuslibet sicci quidem pulsus est du-
8
rus: et cuiuslibet humidi est quidem pulsus mollis.
9
[264] 264. ¶ Pulsus cuiuslibet habentis comple-
10
xionem equalem et temperatam: similatur qui-
11
dem pulsui perfecto ipsius veris.
12
[265] ¶ Quartum clima sequitur complexio
13
predicta.
14
[266] ¶ Pulsus infantis frequens est et mollis:
15
pulsus autem senis est tardus et durus.
16
[267] ¶ Pulsus cuiuslibet corporis multum
17
humorem fenretis[*]fenretis corrupt for ferentis est valde plenus.
18
[268] ¶ Omne corpus vacuum a materia ha-
19
bet pulsum illaudabilem: alias strictum et vacuum.
20
¶ Signa a sputo.
21
[269]PEctus et pulmo sunt organa anime:
22
que si quidem sana fuerint: vite con-
23
seruabuntur.
24
[270] ¶ Si oparationes[*]oparationes corrupt for operatione eorum declinant
25
ad aliquam malitiam: cor siquidem ignietur ex
26
sui inflammatione.
27
[271] ¶ Et sputum quidem habet signifcare su〈-〉
28
per accidentia pectori contingentia in quacunque
29
egritudine eidem contingente.
30
[272] ¶ Ablatio sputi proculdubio super prin-
31
cipium attestatur: significat enim quod materia in
32
nullo est digesta.
33
[273] ¶ Si autem fuerit paruum et tenue: ha-
34
bebit super digestionem debilem attestari.
35
[274] ¶ Si vero fuerit medium et equale: in hoc
36
quidem significatur quod morbus iam ad medium
37
augmentum peruenerit.
38
[275] ¶ Si autem fuerit multum spissum: tunc
39
proculdubio est morbus in statu.
40
[276] ¶ Tenuitas etiam sputi significat quod hu-
41
mor faciens morbum leuis sit et subtilis.
42
[277] ¶ Tale etiam significat quod morbus sit ve-
43
locis et cite digestionis. Si vero fuerit grossum
44
significabit supra contrarium et tardum.
45
[278] ¶ Nigredo sputi significat super violen-
46
tiam vstionis.
47
[279] ¶ Sputum vero viridis coloris: signifi-
48
cat super coleram citrinam alias prassinam et
49
porrinam.
50
[280] ¶ Sputum habens citrinitatem claram
51
significat super coleram vitellinam.
52
[281] ¶ Sputum album significat super humo〈-〉
53
rem flegmaticum et rubeum super sanguinem
54
et sputum cuiusque fetidum est proculdubio pu-
55
trefactionis significatiuum.
56
[282] ¶ Omne sputum sine fetore significat quod
57
in eius pulmone nulla sit putrefactio.
58
[283] ¶ Si sputi figura rotunda sit: et cum hoc
1
patiens febrem patiatur. hoc erit quidem ex si-
2
gnis quod in dyaphragmate eius sit apostema.
3
[284] ¶ Si patiens non cessauerit tussire: iam
4
quidem incidit in ptisim. Sputum autem egre〈-〉
5
diens sine tussi et difficultate significat super per〈-〉
6
fectam digestionem.
7
¶ Rememoratio signorum sumptorum
8
ab operatione epatis.
9
[285]GEneratio .4. humorum est in epate. ex
10
cuius augmento augetur humor in
11
corpore.
12
[286] ¶ Omne membrum ratione ipsius
13
augetur: est nihilominus in ipso membro pro-
14
pria operatio.
15
[287] ¶ Ex vapore autem ipsius sit spiritus.
16
[288] ¶ Ex reliquo corpore seu humore eius
17
sano fit corpus sanum: est autem humor sanus
18
cum epar sanum fuerit.
19
[289] ¶ Et aque quidem deuehunt cibum ad
20
ipsum: miscenturque cuilibet humori super eum
21
dominanti.
22
[290] ¶ Aque etiam mituntur ab ipso epate ad
23
eius colatoria: et ipse nihilominus cum humo-
24
ribus commiscentur.
25
[291] ¶ Et ipsa quidem aqua fert secum colo-
26
res eorum necnon etiam omne illud quod est
27
necessarium in declaratione et significatione eius.
28
[292] ¶ Et proculdubio quicquid diximus est
29
manifestum: super cuius veritatem sensus etiam
30
attestatur sunt enim apud nos ex vrina signifi-
31
cationes significantes qualis sit processus patientis.
32
¶ De vrina et primo de coloribus.
33
[293]ALbus color vrine est ex signis super
34
multitudinem cibi et potus: seu nau-
35
seatiuam satietatem significantibus
36
aut super dominium frigoris: vel hu-
37
miditatis flegmatice: aut super fluxum vrine: vel
38
opilationis epatis.
39
[294] ¶ Cum autem vrina videtur modicum
40
citrina: significat quidem super paruitatem co-
41
lere: sed cum est in colere ignea: significat super
42
multitudinem colere.
43
[295] ¶ Et color quidem clarus sub rubeo po-
44
nitur: in eo tamen est amplior colera rubea.
45
[296] ¶ Ualde autem rubeus erit color eius a
46
natura sanguinis: nisi tamen fuerit talis ex assum〈-〉
47
ptione croci: aut applicatione alicuius tingen-
48
tis vt alcanne: aut ex colica.
49
[297] ¶ Si autem videatur nigra: postquam visa fue〈-〉
50
rit fusca: significabit quidem super fortem algo〈-〉
51
rem: si vero talis appareat postquam precessit val-
52
de rubea: significabit super fortem humoris
53
vstionem.
54
[298] ¶ Iudica autem super morbum ex colo〈-〉
55
re vrine: nisi tamen fuerit talis ex cibo ipsam tin〈-〉
56
gente: puta oleribus cassiafistula: et omni re eam
57
breuiter tingente: sicut almuri et similibus.
58
¶ Rememoratio substantie vrine.
1
[299]TEnuitas quidem substantie in vrinis
2
significat super paruitatem digestionis.
3
[300] ¶ Et proculdubio efficitur vrina te〈-〉
4
nuis per corruptionem cibi: et opila-
5
tionem epatis: et apostema.
6
[301] ¶ Urine autem grossities significat super
7
digestionem: aut super multitudinem humoris
8
flegmatici in corpore existentis.
9
¶ Rememoratio fecis hypostasiue tripliciter
10
variatur ex colore loco et substantia.
11
[302]CUm hypostasis videbitur alba in co-
12
lore: significabit quidem super salutem
13
infirmorum.
14
[303] ¶ Si autem color eius appareat ci-
15
trinus: hoc erit ex acumine colore rubee.
16
[304] ¶ Si vero appareat rubea velut sanguis
17
significabit proculdubio super malitiam dige-
18
stionis ipsius sanguinis.
19
[305] ¶ Et si talis dispositio ipsius prolongetur
20
neque varietur: erit ex epate apostemato.
21
[306] ¶ Et si fuerit nigra post intensam rube-
22
dinem: et petens fundum postquam prius apparue〈-〉
23
rit in alto: significat quidem quod iam peruenit pa〈-〉
24
tiens ad hoc quod anima separetur ab eo: et potissi〈-〉
25
me cum casu virtutis neque est spes de eo aliqua
26
neque potest enim quicquam proficere: cum sit mors
27
propinqua ex violentia vstionis.
28
[307] ¶ Et si appareat nigra post eius fuscedi-
29
nem preter quod morbi materia sit acuta: et potissi-
30
me si cum tali fuscedine assit aliquod signum lau/
31
dabile: et radix morbi fuerit ex melancolia: signi-
32
ficabit quidem super morbi consumptionem et
33
hoc secundum plurimum.
34
[308] ¶ Si appareat nubes supernatans in su-
35
periori parte vasis significabit super cruditatem
36
licet sit in ea aliquid digestionis que ex ventosi〈-〉
37
tate commiscente se ei impeditur: et inde sursum
38
eleuatur.
39
[309] ¶ Et scito quod si videatur pendere in me-
40
dio: quod parua ventositas est in tali hypostasi.
41
[310] ¶ Et scito quod si preeunte citrina fuerit alba
42
lenis et coniuncta: et inferius depressa: et talis
43
continuio appareat quod digestio morbi sit completa.
44
¶ Rememoratio substantie.
45
[311]CUm autem apparet hypostasis non
46
continuata significat super debilitatem
47
virtutis.
48
[312] ¶ Si vero fuerint contenta in ea si-
49
milia fragmentis ordei: significabit quidem su-
50
per rasuram venarum: sed si assimilentur furfu-
51
ri et sine fetore: significabit super vlcera vesice.
52
Si autem similetur squamuis[*]squamuis corrupt for squammis metalorum signifi-
53
cabit super vstionem et laminationem conti-
54
nentem.
55
[313] ¶ Si sanies appareat in vase: significabit
56
super apertionem apostematis.
57
[314] ¶ Si vero prolongetur egressus eius cum
58
sanguine corrupto: significabit super apostema
1
flegmonicum.
2
[315] ¶ Cum autem hypostasis petit fundum et
3
spermati similatur est quidem ex humore grosso
4
et crudo: et si cum eadem sit arena mixta scito il-
5
lum cuius est esse calculosum.
6
¶ Rememoratio odoris.
7
[316]PRiuatio quidem fetoris contingit ex
8
priuatione coctionis et digestionis:
9
aut ex indigestione ratione cibi indi-
10
gestibilis.
11
[317] ¶ Omne illus[*]illus corrupt for illud quod est vltimati fetoris
12
est vltimate corruptionis.
13
[318] ¶ Si autem odor eius sit extraneus hor-
14
ribilis: scito illum cuius est pati morbum vesice.
15
[319] ¶ Iam quidem rettuli genera vrine sim-
16
plicia: ex dictis meis poterit quis vt in iudicijs
17
compositorum ex eis.
18
¶ Rememoratio signorum sumptorum a fe〈-〉
19
cibus et primo a quantitate.
20
[320]INterdum attestantur feces super sto-
21
macum: et interdum super intestina:
22
et ipsum super epar.
23
[321] ¶ Feces quidem minuuntur ratio-
24
ne magne transmutationis alimenti cum con-
25
uertitur in membris: nisi illius cuius expulsiua
26
fuerit debilis et attractiua fortis: ratione alicuius
27
nocumenti contingentis: et hoc quidem signifi-
28
cat repletionem corporis patientis ex malis hu〈-〉
29
moribus.
30
[322] ¶ Si autem fuerint magne in quantitate:
31
erit quidem signum quod cibus non prebeat aug-
32
mentum corpori: aut quod attractiua sit in eo debi〈-〉
33
lis et diminuta: et expulsiua fortis ratione alicu〈-〉
34
ius morbi vel nocumenti.
35
[323] ¶ Si autem feces fuerint albe: erit opila-
36
tio vel sclirosis in meatibus kistis fellis. et icte-
37
ritia quidem est ex significantibus super hoc sen〈-〉
38
sibiliter: sub hoc etiam genere est vrine citrini-
39
tas: nisi cum corpus humore flegmatico vel ma〈-〉
40
la complexione frigida inficiatur.
41
[324] ¶ Si vero appareant rubee vel ignite. si-
42
gnificant super excessum et dominium colere rubee.
43
[325] ¶ Sed si simulentur porro aut viridi eris
44
in colore significabunt quidem morbum et ma-
45
litiam magnam.
46
[326] ¶ Cum autem apparebunt nigre in colo〈-〉
47
re: hoc quidem continget ex forti et antiqua fri〈-〉
48
giditate corporis cuius sunt: et si tales appareant
49
in morbo acuto: significabunt super mortem fu〈-〉
50
turam in propinquo.
51
[327] ¶ Si autem feces fuerint dure: significa-
52
bunt super fortitudinem attractiue: aut super ca〈-〉
53
lorem vrentem: vel super cibum stipticum et con〈-〉
54
strictiuum.
55
[328] ¶ Si vero fuerint feces molles et liqui-
56
de: non erit fortis attractiua in corpore: aut in cor〈-〉
57
pore erit frigiditas mala: aut hoc contigit ex mala alia
58
dispositione corporis: vel ex cibo qui soluit ventrem
1
et mollificat per naturam suam.
2
[329] ¶ Si differatur et tardetur egressus fecum
3
post cibum sumptum hoc quidem contingit ex
4
difficultate digestionis ipsarum: aut diminutio〈-〉
5
ne et debilitate expulsiue: aut forti frigiditate aut
6
ex ventrem necessario constringentibus.
7
[330] ¶ Si autem citius debito egrediantur:
8
hoc quidem erit ratione cibi non constrictiui: sed
9
potius per naturam suam mollificantis et sol-
10
uentis: aut ratione humorum et humiditatum
11
ad eas fortiter impulsorum: vel ratione meserai-
12
carum non sugentium et attrahentium: aut ra-
13
tione nocumentorum in intestinis contingentium:
14
vtpote apostematis in alias[*]in alias probably corrupt for alias [cf. Venice 1564: uel] vlceris aut corru-
15
ptionis digestionis et aliarum specierum morbo-
16
rum eisdem contingentium.
17
[331] ¶ Si egrediantur cum sono significabunt su〈-〉
18
per magnam ventositatem.
19
[332] ¶ Si vero fuerint mixte saniei: significabunt
20
super apostema in organis cibi existentis.
21
[333] ¶ Sed si appareat sanguis cum eis signi〈-〉
22
ficabit quidem super vlcera et tenasmonem.
23
[334] ¶ Si autem sunt multum fetide: signifi-
24
cabunt super magnam corruptionem. Si vero
25
velut oleum supernatat eis: significabunt super
26
liquefactionem pinguedinis corporis: et erunt
27
proculdubio odoris acetosi ex humore acetoso.
28
¶ Rememoratio signorum sumptorum.[*]sumptorum. corrupt for sumptorum [redundant period]
29
a sudore et primo quantitate.
30
[335]SUdor multus in morbis humidis fa〈-〉
31
ctus est ex accidentibus vim et natu-
32
ram ipsorum referentibus: neque est si〈-〉
33
cut ille ex quo fit iuuamentum.
34
[336] ¶ Superfluus autem in vltimo cum casu
35
virtutis patientis: contingit proculdubio ex la-
36
bore et debilitate virtutis et nature: vnde mors
37
est in propinquo.
38
[337] ¶ Sed parus sudor in morbis super opi〈-〉
39
lationem et clausionem cutis. et grossitiem humo〈-〉
40
ris: et debilitatem expulsiue: et paruitatem digestionis:
41
et ventris mollitiem et fluxum significat.
42
[338] ¶ Si appareat sudor valde albus in mor〈-〉
43
bis: significabit super humorem flegmaticum.
44
Si vero sit citrinus: significabit super coleram
45
citrinam: et si niger super melancoliam. Si autem
46
sit rubeus: erit morbus ex sanguine: et similiter
47
prebet nobis signa suo sapore.
48
[339] ¶ Sudor subtilis contingit ex subtilita-
49
te humorum: et grossus ex grossitie eorundem.
50
[340] ¶ Si autem fuerit vniuersalis in toto cor-
51
pore: est bonus. Sed si sit particularis et specia-
52
lis in vno loco est malus: et illaudabilis.
53
[341] ¶ Qui etiam contingit tempore suo vna
54
cum circuitibus et paroxismis febrium: aut in die
55
cretica: est quidem bonus et laudabilis: contra-
56
rij autem bonitas longinqua est et remota.
57
¶ Rememoratio signorum pronosticorum
58
generalium.
1
[342]PRonosticatio diuiditur in referentem
2
et significantem morbum futurum ge-
3
nerari in sano. et in significantem quod
4
debet contingere patienti in morbo
5
suo.
6
[343] ¶ Signa autem referentia super egritu-
7
dinem futuram sumuntur ex accidentibus signi〈-〉
8
ficantibus super repletionem vel euacuationem
9
cerebri: aut residui corporis.
10
[344] ¶ Significat autem super repletionem
11
quies multitudo cibi raritas balnei: et exercitij.
12
ex his namque accidentibus contingit repletionis
13
egritudo. et bis contraria pronosticant super in-
14
tentionis egritudines.
15
¶ Signa repletionis et primo secundum
16
virtutem.
17
[345]GEnus repletionis diuiditur in reple〈-〉
18
tionem penes virtutem anime: que
19
si fuerit respectu immutatiue et dige-
20
stiue nequaquam erit appetitus comeden〈-〉
21
di laudabilis: eritque egestio mollis et liquida neque
22
erit digestio in vrina.
23
[346] ¶ Significatur autem super repletionem
24
respectu virtutis motiue ex grauitate et lesione
25
motus.
26
[347] ¶ Si autem sit repletio respectu pulsati-
27
ue: erit quidem patens debilitas et pigritia pul〈-〉
28
sationis eius.
29
[348] ¶ Causa vero debilitatis animarum seu
30
potentiarum est illud quod nequeunt pati ex chi-
31
mis: nam parum ex eis ledit et grauat eas: non
32
autem ideo quia membrorum concauitates ex eis
33
repleantur.
34
¶ Signa repletionis secundum membra.
35
[349]ESt autem alia repletio a predicta pe〈-〉
36
nes concauitates organorum scilicet eum
37
non poterunt tolerare: ex eo quod[*]tolerare: ex eo quod cf. Venice 1564: tolerare id ex quo mem-
38
brorum concauitates replebuntur.
39
[350] ¶ Hoc autem genus contingit ex repletio-
40
ne aut sanguinis puri et mundi aut colere aut hu〈-〉
41
moris flegmatici: interdum autem anime seu poten〈-〉
42
tie fortes sunt: nec grauant eas chimi.
43
¶ Signa dominij sanguinis.
44
[351]CUm dominatur sanguis alijs humo-
45
ribus assunt somnus et dolor capitis
46
in excessu cum rure[*]rure probably corrupt for tumore [cf. Venice 1564] et rubore venarum.
47
Estque possibile quod inde cogitationes
48
mutentur: cum grauitate capitis: et debilitate: et fa〈-〉
49
tigatione sensuum reperitur etiam tactu calidus
50
cum grauitate humorum et scapularum: et cum oscitatio-
51
ne: et sunt interdum grauia latera: et hypocondria: et
52
manifestus fluxus sanguinis a naribus cum ali〈-〉
53
cibus: et etiam venter est laxus: non tamen multum cum dele〈-〉
54
ctatione et suauitate vite: et apparebunt somnia leti〈-〉
55
tie et iocunda cum varietate et multitudine colorum: ac〈-〉
56
cidet etiam pruritus in loco flobotomie: cum rubedine
57
oculi insolita. et apostematibus: aut variolis: aut pustu〈-〉
58
lis corporis: et opinabitur se comedere dulcia in somnis.[*]in somnis. cf. Venice 1564: in somnis. Et uidebitur quod gustet dulcia, et si prius ea non comederit. Vnde si haec accidentia sintin uere, aut in principio iuuentutis nouelae, sinificabunt quidem nobis super aegritudines ex sanguine generandas, quae quidem de facto consequenter apparebunt.
1
[352]CUm dominatur colera citrina aut cro-
2
cea apparet quidam color cutis citrinus cum
3
debilitate et casu appetitus cibi: et repe-
4
rit ille in quo dominatur oris amaritudinem
5
et mordicationem ex ipsa colera rubea in stoma-
6
co contingentem: acciditque ei venris solutio cum
7
qua est colera rubea et insomnietas cum profundita〈-〉
8
te oculorum: et siccitas oris et lingue: et eius vri〈-〉
9
na est in colore valde citrina: acciditque ei sincopis:
10
et riget cutis eius cum permixtione et perturba〈-〉
11
tione: acciditque ei sitis post ieiunium: et apparent
12
ei in somno corruscationes cum subtilitate pul〈-〉
13
sus et calore corporis. ¶ Sunt etiam ex his ac〈-〉
14
cidentibus multa et frequens balneatio in aquis
15
calidis et sulphureis: et motus laboriosi qui fiunt
16
in regionibus et villis septentrionalibus: et fre-
17
quens et continuus eius acutorum: et maxime
18
si fiat tempore estiuo.
19
¶ Signa melancolie.
20
[353]SI vero colera nigra in corpore domi-
21
netur: erit quidem fuscus color cor-
22
poris: cum forti et iugi meditatione
23
et cogitatione: et appetitu cibi forti: et
24
reperietur in ore sapor acetosus.
25
[354] ¶ Est etiam cum malitia anime intuitus
26
fortis et affixus: et pulsus durus est: et tardus.
27
[355] ¶ Et vrina quidem est alba tenuis et cru-
28
da: nec est in egestione decoctio.
29
[356] ¶ Et cibus siccus aridus: anxietas:timor
30
continuus: et tristitia.
31
[357] ¶ Uidetur etiam quod interficiatur in somnis
32
apparentque in somno eius omnia eum exterrentia.
33
[358] ¶ Etas senum: autumnus: et habitationes
34
meridionales: et corporis macies.
35
¶ Signa flegmatici.
36
[359]SI dominetur humore flegmaticus in corpore:
37
aggrauabitur caput eius: somnus eius
38
erit longus: et fatigabitur iter ageendo[*]ageendo corrupt for agendo
39
de facili: et erit eius appetitus debilis
40
cum repletione penes virtutem et turbationem seu
41
permixtionem et sopita alias in solita laxitate.
42
[360] ¶ Ex his etiam est fuxus saliue et sputi:
43
et tumor vultus et color patientis albus: et erit
44
in pulsu eius occultatio: et tarditas: et in vrina
45
turbulenta: et grossities: et cruditas.
46
[361] ¶ Nec est in eo sitis: nisi fuerit flegma sal-
47
sum aut putrefactio assuerit[*]assuerit corrupt for affuerit.
48
[362] ¶ Ex his etiam accidentibus sunt vsus om〈-〉
49
nium ciborum humidorum et frigidorum: et etas
50
senectutis: et tempus hyemale et priuatio exer-
51
citij et balnei: et excedens quantitas cibi: et ha-
52
bitatio humida ratione fluminum: et apparitio
53
marium in somnis: et querimonia ex incubo fa〈-〉
54
cta et in potentia digestionis chili.
55
[363] ¶ Cum autem apparebunt tempore sa-
56
nitatis continuo accidentia de necessitate super
57
aduentum egritudinum significantia: esto solli-
58
citus in ablatione eorundem.
1
¶ Rememoratio signorum pronosticorum
2
tempore morbi contingentium.
3
[364]EX signis pronosticis et signisicans mortem
4
futuram. Et ex eis est quod significat fu-
5
turam sanitatem seu euasionem: et poprie
6
ex his est scientia pronostica.
7
[365] ¶ Ex scientia istorum videbit medicus:
8
et sciet quis moriatur: retrahetque inde manus su-
9
as a cura eius: sicut etiam videbit ex scientia eo-
10
rundem quis euadere debeat et curari: pro tanto
11
notificabit et pronosticabit illud.
12
[366] ¶ Principium huius scientie: est scien-
13
tia de temporibus morborum et eo quod apparet
14
in eis de dispositione morborum: est etiam scien〈-〉
15
tia de longitudine et breuitate et fortitudine et vio〈-〉
16
lentia: debilitate seu tranquillitate egritudinum.
17
et etiam de iudicio eius quod debet generari ex
18
crisi in temporibus morbi.
19
[367] ¶ In quolibet morbo sunt diuisa tempo〈-〉
20
ra: in quorum aliquo contingit mors et vita vel
21
salus: et sunt principium augmentum status. In
22
quolibet potest mors contingere. In quarto autem
23
quod declinatio appellatur non cotingit mors:
24
nisi contingat error vndecunque.
25
[368] ¶ Principium autem est in quo contin〈-〉
26
git noncumentum[*]noncumentum corrupt for nocumentum in operationibus: et debilitas
27
in negocijs assuetis.
28
[369] ¶ Et hoc quidem tempus durat: donec
29
digestio appareat in hypostasibus: sputo: feci-
30
bus: et vrina: et post ipsum apparet et cognosci-
31
tur augmentum ex longitudine paroxismorum
32
febrium: et operationibus et accidentibus.
33
[370] ¶ Status vero est cum post dictum nego〈-〉
34
cium perfecta digestio apparebit: nec paroxis-
35
mi morborum augebuntur: et accidentia in quan-
36
titate equabuntur.
37
[371] ¶ Accipit etiam morbus diminutione: et
38
sit interdum crisis perfecta. Unde cum hoc si-
39
gnum videbitur: pronosticetur pax et salus pa-
40
tientis: nam mors minime accidit in declinatio〈-〉
41
ne: nisi errore super patiente commisso: aut a re
42
complexionis male et illaudabilis: necnon etiam om〈-〉
43
ni extrinseco conatrario eidem contingente.
44
[372] ¶ Scientia autem nostra per quam cogno〈-〉
45
scimus terminum principij confert quidem in sub-
46
tiliando cibum et dietam sicut decet: et in median〈-〉
47
do subtilitatem eius dietam in augmento. Nam
48
hoc expedit patienti donec morbus ad statum per〈-〉
49
uenerit: tunc autem decet medicum esse sollici-
50
citum[*]sollici-citum corrupt for sollicitum ad subtiliandum perfecte dietam.
51
¶ Rememoratio longitudinis et bre〈-〉
52
uitatis morbus.
53
[373]OMnis morbus perficitur in mensu-
54
ra: que si fuerit breuis: dicitur acu-
55
tus: et hic aut interficit in breui tempore
56
aut per crisim laudabile terminatur.
57
[374] ¶ Ipse etiam morbus est cite digestioni:
58
et breuium temporum: austerus et periculosus.
1
[375] ¶ Cognoscitur autem ex breuitate sui prin〈-〉
2
cipij: pro tanto regatur dicta conuenienti.
3
[376] ¶ Non enim sunt multum aggrauande
4
eius virtutes: nec est auferendus et prohibendus
5
ei cibus omnino a principio: nam forsitan cade〈-〉
6
ret virtus eius: nec etiam est debilitandus ante
7
statum ipsius. Sed est potius prudenter in quan-
8
titate reficiendus sufficienti secundum exigen-
9
tiam sui itineris.
10
[377] ¶ Si autem videas difficultatem et mali〈-〉
11
tiam signorum et periculorum: et dolores fortes
12
et violentos cum mala dispositione et casu vir-
13
tutis et ratione diminuta et permixta: ita quod vir-
14
tus nequeat morbi malitiam tolerare: pronosti〈-〉
15
ca mortem eius futuram ante statum: quam quidem
16
ex malitia accidentium ex morbo colerico con〈-〉
17
tingentium pronosticabis.
18
[378] ¶ Ex morbis etiam est diu durans et lon-
19
gi temporis: qui cronicus seu temporalis appella〈-〉
20
tur: qui quidem minime corpus celeriter consu〈-〉
21
mit et dissoluit sed aut necat ipsum cum ptisi et
22
ethica egressu sanguinis: aut macie: aut patiens
23
etiam longo tempore curabitur: et morbus per paulati-
24
uam dissolutionem et digestionem consumetur.
25
[379] ¶ Cognosces autem ipsum ex lenitate et
26
facilitate accidentium eius: et frigiditate cuiusli〈-〉
27
bet ex his morbis.
28
[380] ¶ Non cibes istum patientem modico
29
cibo: quoniam caderent virtutes eius.
30
[381] ¶ Inter autem morbos istos sunt alij me〈-〉
31
dij: quorum scilicet tempora non sunt absolute breuia:
32
nec loga[*]loga corrupt for longa vnde cibus eorum in subtilitate medie〈-〉
33
tur nec sit multus neque paruus.
34
¶ De crisi et signis eius.
35
[382]SCito quod crisis est velox et subita mu-
36
tatio que suo tempore ex difficulta-
37
te seu malitia accidentium et pugna
38
existente inter virtutem et morbum generatur
39
vt celeriter ad vitam vel mortem perueniatur.
40
[383] ¶ Sex sunt species mutationum in morbis
41
contingentium. Nam aut negocia tardantur aut ci-
42
tantur in eis: vnde interdum conuertitur in tem-
43
poribus breuibus corpus ad bonum et vitam.
44
[384] ¶ Si fuerit laudabile quod precedit eam.
45
pronosticabis sic super ipsam scilicet super cri-
46
sim securam et laudabilem.
47
[385] ¶ Et autem alia mutatio velox ad predi〈-〉
48
cta que quidem significat mortem: in hac quidem
49
veloci malitia est angustus processus medici. nam
50
hec crisis est necans et pernitiosa.
51
[386] ¶ Tertia ex predictis mutationibus est
52
mutatio tarda inducens ad dispositionem sani〈-〉
53
tatis et curans morbum. non tamen cum crisi:
54
sed potius per dissolutionem paulatinam in ea
55
contingentem.
56
[387] ¶ Quarta autem species predictarum
57
tationum[*]tationum corrupt for mutationum est mutatio parua alias tarda ducens
58
patientem ad interitum: nec sit cum euacuatio-
1
ne sed potius cum ethica dissoluente corpus pa〈-〉
2
tientis.
3
[388] ¶ Quinta autem ex predictis est inter
4
eas media cum inducit mortem et malitiam vl〈-〉
5
timatam.
6
[389] ¶ Sexta vero perducit ad vitam in me-
7
dio temporum.
8
[390] ¶ He autem crises sibi inuicem dicuntur
9
contrarie composite.
10
[391] ¶ Crisis quidem laudabilis accidit in sta〈-〉
11
tu cum perfecta digestione et virtutis fortitudi-
12
ne: contraria vero ei puta illaudabilis fit in aug-
13
mento.
14
¶ Rememoratio eorum que oportet sciri in crsi[*]crsi corrupt for crisi.
15
[392]TRia oportet scire in crisi.
16
[393] ¶ Sientiam[*]Sientiam corrupt for scientiam videlicet de pronostica-
17
tione eius: et de diebus creticis: et scien〈-〉
18
tiam etiam eius quod significatur per si-
19
gna nobis significantia in quam crisis speciem ter-
20
minetur cum perficitur crisis cuiuslibet morbi.
21
[394] ¶ Omnis autem crisis pronosticatur ex
22
violentia accidentium que dicimus.
23
[395] ¶ Et sunt permixtio sensus et intellectus
24
et dolor aurium et capitis.
25
[396] ¶ Et fluxus lachryme angustia parua fa〈-〉
26
mis seu casus appetitus: motus laboriosus et vi〈-〉
27
giliarum instantia: et dolor in pectore vel collo
28
et illaudabilis excitatio a somno cum motu et ru〈-〉
29
bedine oculorum.
30
[397] ¶ Et fendere[*]fendere corrupt for frendere dentibus et limatio eorundem
31
in somno et eorundem percussio et fortis fricatio
32
nasi patientis.
33
[398] ¶ Et interdum insinuabit aliquis commo〈-〉
34
uendo cum labijs suis. Uidebiturque interdum
35
suggere ea.
36
[399] ¶ Et velocitas quidem anhelitus et desi〈-〉
37
derium trahendi aerem frigidum cum angustia et
38
velocitas pulsus et frequentia et tussis cum infu-
39
sione et sonitu et gargarismatis.
40
[400] ¶ Et pulsatio cordis continua et sinco-
41
pis et conatur patiens a lecto suo surgere et re-
42
cedere.
43
[401] ¶ Et dolor gutturis et mery cum angu-
44
stia: que si perseuerauerit continget ei sincopis
45
magna et fortis.
46
[402] ¶ Et pulsatio in lateribus et dorso cum tor〈-〉
47
sionibus violentis et fortibus: et continuo do-
48
lore stomaci cum querimonia stomaci vel epa-
49
tis: aut dolor ventris aut circa pecten: aut etiam
50
in renibus et vesica: aut dolor fortis circa vir-
51
gam: vel in virga aut in matrice aut in omnibus
52
iuncturis: aut quibusdam aut ex eis intus vel
53
exterius.
54
[403] ¶ Cum ergo videbitur augmentum ho〈-〉
55
rum accidentium in die cretica: erit proculdu-
56
bio bonum et laudabile: et potissime si prius di-
57
gestio apparuerit: sin autem erit quidem contra-
58
rium manifestum.
1
[404] ¶ Causa quidem crisis si sit eorum rela〈-〉
2
tio vera est: quoniam luna variat actionem in
3
morbis.
4
[405] ¶ Iam quidem peragrat et abscindit ce-
5
leriter circulum suum: est quidem causa celeris
6
motus et mutationis fortificatur quidem interdum
7
in hoc et interdum debilitatur: hoc autem no-
8
tum est in arte astronomorum.
9
[406] ¶ Nequaquam est operatio sue actionis sen〈-〉
10
sibilis in eius iuuamento vel nocumento sicut
11
quidem est ad sensum.[*]sensum. corrupt for sensum [redundant period] visibilis eius figura ex eo
12
quod in ea existit de claritate vel lumine solis.
13
[407] ¶ Eius autem quarta relucet in quarto
14
et eius medietas in septima.
15
[408] ¶ Et morbus quidem minime contin-
16
git nisi ex dispositione qua debilitatur opus na〈-〉
17
ture: qui si cum auxilio producatur curuabitur
18
quidem patiens et vita prolongabitur. Sed si
19
cum detrimento morietur quidem: et vita per-
20
detur et separabitur.
21
[409] ¶ Crises contigunt[*]contigunt corrupt for contingunt interdum in quater〈-〉
22
nis et interdum in septenis: et ille quidem bone
23
sunt et laudabiles quibus coniunguntur digestio
24
pronosticatio attestantes super ipsas.
25
[410][*]Wrongly numbered 409. ¶ In alijs quidem ab istis nequaquam
26
circuitus et periodi reperiuntur ratione turba-
27
tionis et dubitationis contingentis in eisdem.
28
[411][*]Wrongly numbered 410. ¶ In non habentibus vero digestionem
29
et pronosticationem contingit quidem dubium
30
in eorum accidentibus nec contingit crisis in his
31
diebus nisi cum contingit consequenter aliquod sinistrum.
32
¶ Rememoratio signorum super
33
fluxum sanguinis.
34
[412][*]Wrongly numbered 411. ¶ Cum videris morbum sanguineum au〈-〉
35
sterum et violentum valde: cum illaudabili et im〈-〉
36
petuoso motu: cuius signa patula sint in capite
37
et manifesta: que vsque ad omnes sensus extendan〈-〉
38
tur: cum rubore et pruritu nasi: erit proculdu-
39
bio crisis eius per fluxum sanguinis narium.
40
[413][*]Wrongly numbered 412. ¶ Si vero accidentia ipsius deorsum et in
41
parte inferiori appareant cum dolore continuo
42
vmbilici: et precesserit retentio menstruorum:
43
continget quidem crisis per fluxum menstruorum.
44
[414][*]Wrongly numbered 413. ¶ Sed si pars suprema corporis incolu〈-〉
45
mis fuerit: et a dolore immunis cum dolore ta-
46
men hypocondriorum: et patiens querulosus
47
sit de epate: et dolor vsque ad anum extendatur.
48
nequaquam quidem committetur error si pro〈-〉
49
nosticetur crisis illa futura per fluxum sangui-
50
nis emorroidarum.
51
[415][*]Wrongly numbered 414. ¶ Si autem morbus ex colera rubea sit
52
in statu: accideritque apostema capiti: et dolor ca〈-〉
53
pitis et angustia augeantur: nequaquam quidem
54
est desperandum: quoniam continget crisis eius
55
per fluxum sanguinis narium.
56
¶ Signa crisis per fluxum ventris vo-
57
mitum et vrinam et sudorem et dolorem.
1
[416]VErum[*]Wrongly numbered 415. si eius accidentia sunt in sto-
2
maco: et cum hoc prius conquestus
3
fuerit patiens de epate: cum angu-
4
stia et syncopi valida: erit quidam cri-
5
sis eius per vomitum.
6
[417][*]Wrongly numbered 416. ¶ Si vero caput eius fuerit sine dolore:
7
et cum angustia ventris et:[*]ventris et: corrupt for ventris: et eminentia vmbili-
8
ci: et precedente ventris constipatione: prono〈-〉
9
sticanda quidem erit futura crisis per fluxum
10
ventris.
11
[418][*]Wrongly numbered 417. ¶ Quod si venter eius pacem habuerit: et
12
digestionem laudabilem: preter quod morbus eius
13
violentus sit et austerus: cum aliquantulo ta-
14
men labore et vigilijs: circuuscriptis[*]circuuscriptis corrupt for circunscriptis accidenti-
15
bus sudoris: morbo quidem sic molli et lento exi〈-〉
16
stente: cum doloribus pectinis: erit sermo meus
17
veridicus: scilicet quod crisis huius patientis con-
18
tinget per vrinam.
19
[419][*]Wrongly numbered 418. ¶ Uerum si cum pace et quiete predicta
20
retineatur vrina: preter quod morbus sit in vltimo
21
acuminis: cum aperitione tamen pororum cu-
22
tis sine forti dolore et vigilijs et siccitate: erit quidem
23
crisis eius forsitan cum sudore.
24
[420][*]Wrongly numbered 419. ¶ Si autem contingat dolor membri vel
25
iuncturarum in acutis continget proculdubio
26
crisis earum per apostemata.
27
¶ Rememoratio pronosticorum signo-
28
rum mortalium sumptorum ex ope-
29
rationibus.
30
[421]VTere[*]Wrongly numbered 420. laudabili regimine ex signis su〈-〉
31
per mortem euasionem seu quietem et
32
pacem significantibus.
33
[422] ¶ Ex his[*]¶ Ex his the number of verse 422. is missing quidem sunt horror lumi〈-〉
34
nis et ucis: et fluxus lachryme cum rubore mo〈-〉
35
tu forti: et vertigine.
36
[423][*]Wrongly numbered 421. ¶ Et paruitas oculi in vno latere: et aper-
37
tio oris absque oscitatione.
38
[424][*]Wrongly numbered 422. ¶ Et cum quis iacet et dormit resupinus:
39
manibus et pedibus suis protensis et relaxatis.
40
[425][*]Wrongly numbered 423. ¶ Ex his etiam est si videatur patiens de〈-〉
41
scendere in lecto suo: et manus et pedes suos de-
42
tegere.
43
[426][*]Wrongly numbered 424. ¶ Necnon mala et illaudabilis imagina〈-〉
44
tio: qua videatur fila a panis suis euellere.
45
[427][*]Wrongly numbered 425. ¶ Ex his etiam est vltimata grauitas: aut
46
eius manifesta suspensio.
47
[428][*]Wrongly numbered 426. ¶ Et etiam frendere dentibus preter so-
48
litum et apponere manus super caput et puluinar.
49
[429][*]Wrongly numbered 427. ¶ Aut etiam si imaginetur quod vespilio-
50
nem nigri coloris capiat: et velit eum interficere.
51
[430][*]Wrongly numbered 428. ¶ Nam hoc contingente in morbo acu-
52
to: mors quidem appropinquabit.
53
[431][*]Wrongly numbered 429. ¶ Ex his etiam est si tacitus efficiatur ver-
54
bosus: et mitis pacificus: iurgiosus.
55
[432][*]Wrongly numbered 430. ¶ Aut si conqueratur de cecitate: et surdi〈-〉
56
tate: vel casu virtutis: ratione violentie morbi.
57
[433][*]Wrongly numbered 431. ¶ Uel etiam si videatur patienti dum dor〈-〉
1
mit in stlatu: quod cadat nix super caput eius.
2
[434][*]Wrongly numbered 432. ¶ Et anima quidem inquieta domina ma〈-〉
3
gne frigiditatis: est res mala et illaudabilis.
4
[435][*]Wrongly numbered 433. ¶ Ex his sunt vigilia nocturna: et somnus
5
diuinus: aut omnimoda priuatio somni.
6
[436][*]Wrongly numbered 434. ¶ Necnon si dispositio egri in somno et
7
post somnum deterioretur: et cum dolore effi-
8
ciatur
9
[437][*]Wrongly numbered 435. ¶ Si etiam medicus ordinate et recte ope〈-〉
10
retur: preter quod appareat operationis intentum:
11
erit malum.
12
¶ Rememoratio signorum pronosticorum
13
mortalium asumptum a qualitate corporis.
14
[438]EX[*]Wrongly numbered 436. his autem sunt facies mortuorum
15
faciebus consimiles: cum planitie seu ex〈-〉
16
tensione temporum ex morbo contin〈-〉
17
gente et constrictione aurium: et ipsa-
18
rum frigiditate: et earum inuersatione: et oculo-
19
rum profunditate.
20
[439][*]Wrongly numbered 437. ¶ Etiam rubor vel nigredo oculorum.
21
aut eorum eminentia: vel principium fuscedi-
22
nis ipsorum.
23
[440][*]Wrongly numbered 438. ¶ Aut etiam si quieuerint: aut omnino
24
cessant: vel si fuerint infrigidati: aut palpebra-
25
rum tortura.
26
[441][*]Wrongly numbered 439. ¶ Aut si fuerit nasus acutus cum obli-
27
qua fronte: ex latere labij contracto vel marcido.
28
[442][*]Wrongly numbered 440. ¶ Frigiditas quidem extremorum pa-
29
tientis cum vlcere: et nigredine lingue laborio-
30
sa: et similia crutiantia: sunt quidem illaudabi-
31
lia in febre vrente.
32
[443][*]Wrongly numbered 441. ¶ Ex his etiam est viridis rubor vnguium
33
et viror in corpore cum vestigio nigredinis.
34
[444][*]Wrongly numbered 442. ¶ Ex his etiam est icteritia: si ante septi-
35
mam diem apparet cum macie hypocondriorum.
36
[445][*]Wrongly numbered 443. ¶ Et si frigiditas sit in manifesto et super-
37
ficie corporis et color fuerit et sit iterius. Et pre-
38
sertim si adhuc sit et remanserit super membra
39
principalia.
40
[446][*]Wrongly numbered 444. ¶ Et tumor quidem vultus: cum tumo-
41
re extremitatum ante duo septenaria: est quidem
42
terribilis: nam huius patientis materia velox
43
est et cita: vnde non videtur quod ad terminum duo-
44
rum septenariorum valeat peruenire.
45
[447][*]Wrongly numbered 445. ¶ Aut si quiescat et cesset febris absque crisi:
46
aut si eius fortificatio palam augeatur in die-
47
bus paribus.
48
¶ Signa ex exeuntibus a corpore.
49
[448]EX[*]Wrongly numbered 446. his quidem est fex nigra vel viridis
50
fetida: pinguis: rubea: et sicut aqua bu〈-〉
51
tyrosa et alba. He namque male sunt et
1
illaudabiles.
2
[449][*]Wrongly numbered 447. ¶ Necnon etiam si appareat diuersorum
3
colorum: hoc namque mortem: aut crisim futu-
4
ram significat.
5
[450][*]Wrongly numbered 448. ¶ Et si cum casu appetitus egestio sit co〈-〉
6
lerica: cum qua egrediatur frustum sanguinis
7
congelatum primo: et consequenter frustum
8
carnis.
9
[451][*]Wrongly numbered 449. ¶ Et etiam si post egressum colere appa〈-〉
10
reat sanguis absque punctione et stimulatione.
11
[452][*]Wrongly numbered 450. ¶ Et si post extenuationem et maceratio〈-〉
12
nem corporis appareat et egrediatur fex nigra.
13
[453][*]Wrongly numbered 451. ¶ Et cum constipabitur venter in febre
14
vrente et vexabitur cerebrum.
15
[454][*]Wrongly numbered 452. ¶ Si etiam egrediatur ventositas cum so〈-〉
16
no inuerecundo preter solitum: erit malum.
17
[455][*]Wrongly numbered 453. ¶ Et vrina quidem nigra: tenuis: et pau-
18
ca significat patientis interitum: estque timendum
19
vt plurimum et periculosum cum accidit permix-
20
tio rationis et intellectus cum tenuitate vrine.
21
[456][*]Wrongly numbered 454. ¶ Ex his etiam sunt vomitus: et fluxus
22
cum nigredine: et fetor et putrefactione con-
23
tingens.
24
[457][*]Wrongly numbered 455. ¶ Frequens etiam tussis cum modico spu〈-〉
25
to: est signum malum et illaudabile.
26
[458][*]Wrongly numbered 456. ¶ Sputum etiam diuersorum colorum
27
in pleuresi cum tussi laboriosa et difficili: signifi-
28
cat mortis propinquitatem.
29
[459][*]Wrongly numbered 457. ¶ Et sudor solitus capitis ad quem seu
30
ad cuius euacuationem non subsequitur quies
31
est malus.
32
¶ Rememoratio signorum laudabilium pro〈-〉
33
nosticorum.
34
[460]SI[*]Wrongly numbered 458. facies eorum appareant quales fue〈-〉
35
rint tempore sanitatis: eorum quidem cura
36
certa euasio erit manifesta.
37
[461][*]Wrongly numbered 459. ¶ Ex his etiam est vniformitas et
38
equalitas caloris circunscripta macie hypocon-
39
driorum.
40
[462][*]Wrongly numbered 460. ¶ Et si post septimam diem:[*]diem: corrupt for diem [redundant colon] erit ma-
41
nifesta et pefecta ratiocinatio absque malitia: et vi〈-〉
42
gor motus et sensuum omnium: concomitan-
43
te facilitate et leuitate sui corporis: et solitus de-
44
cubitus: et somni aduentus in nocte vt plurimum
45
sine somno diurno cum vigore patientis post
46
somnum. Omnis etiam somnus tollens dolo-
47
rem et perturbationem seu permixtionem ratio〈-〉
48
nis: et mitigans egritudinem: est laudabilis.
49
[463][*]Wrongly numbered 461. ¶ Cerebrum quidem patitur ex quibusdam
50
membris compatientibus secum in passione. Unde
51
si tunc euaserit a permixtione continua: euadet
1
quidem patiens laudabiliter ab hoc morbo.
2
[464][*]Wrongly numbered 462. ¶ Et si cum apostemate capitis assit ster〈-〉
3
nutatio: ex signis erit super sanitatem signifi-
4
cantibus.
5
[465][*]Wrongly numbered 463. ¶ Omnis fluxus sanguinis etiam ab
6
aure in morbis capitis: est curatiuus corporis.
7
[466][*]Wrongly numbered 464. ¶ Anhelitus manifestus non frequens
8
aut tardus est laudabilis: nec est verendus si non
9
fuerit intercisus separatus: aut orthomiosus: co〈-〉
10
gens erigere patientem.
11
[467][*]Wrongly numbered 465. ¶ Et similiter est laudabile cum pulsus
12
est vitrosus fortis sine angustia: nec est anhelitus
13
vrens nec inflammatius.
14
[468][*]Wrongly numbered 466. ¶ Ex his etiam sunt bonitas appetitus
15
et digestionis: cum equalitate et laudabili substan〈-〉
16
tia fecum: et colore medio in citrinitate circun-
17
scripta nigredine earum vstiua: et viriditate.
18
[469][*]Wrongly numbered 467. ¶ Aut exitus etiam humoris cum lum-
19
bricis in die cretica: hoc quidem est signum vi-
20
te: hoc enim contingente aufertur morbus cum
21
fuerit ex illo humore.
22
[470][*]Wrongly numbered 468. ¶ Egrediente colera rubea: aufertur sur〈-〉
23
ditas: tolliturque inde nocumentum in morbo
24
cerebri.
25
[471][*]Wrongly numbered 469. ¶ Sanguis etiam emorroydarum curat
26
morbum splenis: hoc etiam est laudabile in me〈-〉
27
lancolia.
28
[472][*]Wrongly numbered 470. ¶ Et fluxus quidem aque et humoris fleg〈-〉
29
matici: est cura morbi in hidropisi.
30
[473][*]Wrongly numbered 471. ¶ Egressus quoque colere citrine in obthal〈-〉
31
mia festinat curam eius.
32
[474][*]Wrongly numbered 472. ¶ Ex his quidem signis est: vt videas
33
vrinam similem in colore pomo citrino: cum
34
hypostasi alba in fundo residente.
35
[475][*]Wrongly numbered 473. ¶ Et si etiam videas sudorem infirmi equa〈-〉
36
lem in febre continua.
37
[476][*]Wrongly numbered 474. ¶ Et tumorem exterius apparentem in
38
squinantia: hoc enim bonum et laudabile est.
39
[477][*]Wrongly numbered 475. ¶ Tumor quidem testiculorum in tussi
40
cronica: est cura corporis.
41
[478][*]Wrongly numbered 476. ¶ Et similiter apostema pedis in mor-
42
bis pulmonis: necnon apostema generatum in
43
iunctura cruris: et in inguinibus.
44
[479][*]Wrongly numbered 477. ¶ Et pustule narium aut labiorum in ter〈-〉
45
tiana est signum salutis pronosticum.
46
[480][*]Wrongly numbered 478. ¶ Et varices quidem innate sunt cura
47
allopitie: necnon eius quod est in ventre: et splene.
48
[481][*]Wrongly numbered 479. ¶ Et oxiremia quidem in lienteria inte〈-〉
49
stint[*]intestint corrupt for intestini contingit ex retentione cibi.
50
[482][*]Wrongly numbered 480. ¶ Et febre contingente in spasmo vel epi〈-〉
51
lepsia fit eorum cura.
52
[483][*]Wrongly numbered 481. ¶ Si patienti singultum: contingat ster-
53
nutatio: est cura eidem.
54
¶ Rememoratio canonum quibus vtendum
55
est in iudicio pronosticandi.
56
[484]DEcet[*]Wrongly numbered 482. quidem vt cum volueris indica〈-〉
57
re patientem: quod vtaris proportione.
58
[485][*]Wrongly numbered 483. ¶ Nam ex signis sunt: quorum vir〈-〉
1
tus vera est et certa. Et ex eis sunt que per alia fal〈-〉
2
sificantur.
3
[486][*]Wrongly numbered 484. ¶ Iusta autem significatio sumitur inter
4
membra ex eis que apparent in capite.
5
[487][*]Wrongly numbered 485. ¶ Si ergo videas aliquam significatio-
6
nem iuste significantem in corpore: et aliam sibi
7
contrariam sic significantem.
8
[488][*]Wrongly numbered 486. ¶ Contingit etiam quod apparens super
9
contrarium corporis non sint nisi testimonia debilia.
10
[489][*]Wrongly numbered 487. ¶ Omne signum non habens contrarium
11
significat recte super curam et euasionem.
12
[490][*]Wrongly numbered 488. ¶ Et omne signum pronosticationis pre〈-〉
13
dictis contrarium significat mortem et perditionem.
14
[491][*]Wrongly numbered 489. ¶ Cum autem apparebunt tibi signa con〈-〉
15
traria et debilia. Sequitur quidem ad hoc dubium.
16
Unde sta tunc: et prolonga iudicium.
17
[492][*]Wrongly numbered 490. ¶ Cum ergo erunt equata in dispositio〈-〉
18
nibus suis: sta. Sed iudica a predominante: cum
19
erunt contingentia in equalitate sua supple.
20
¶ Incipit pars secunda canticorum et est pars
21
practice.
22
[1]POstquam ordinaui in parte theo〈-〉
23
rice medicine quod seriatim
24
audiuistis: et hoc secundum
25
quod in mea mente preordina〈-〉
26
ueram. Incipiam quidem
27
nunc in practica ipsius. Iam
28
autem rettuli in principio
29
huius libri illud propter quod
30
est necessarium illud: cuius relationem faciam
31
in hoc capitulo. ¶ Operationis autem practi〈-〉
32
ce sunt duo modi: quorum vnus manualiter exer-
33
cetur. Alter vero medicinis et conuenienti regi-
34
mine in cibis. Est autem non modicum quod
35
per illud regimen exercetur. ¶ Hoc autem re-
36
gimen in duas partes diuitur: quarum vna con〈-〉
37
seruatiua sanitatis dicitur. Et altera egritudinis
38
curatiua: et hoc per vitam meam imperfectio-
39
nem medicine continetur.
40
[2] ¶ Et conseruatiua quidem sanitatis.[*]sanitatis. corrupt for sanitatis [redundant period] dicitur
41
secundum veritatem de habente eam perfecte et
42
absolute: necnon etiam de eo cuius sanitas est
43
imperfecta: et huius quidem sunt secundum ope-
44
rationem due species. Una est in eo cuius debi〈-〉
45
litas permixta est per totam suam substantiam
46
in omnibus temporibus suis: sicut in sene con-
47
ualescente: et paruulo: in quibus scilicet debilitas est
48
per totum mixta: et in eo in quo apparet aliquod
49
signum pretendens metum quod appareat in eo la〈-〉
50
psus in aliquem morbum.
51
[3] ¶ Alia est in eo in quo apparet morbus in
52
aliqua ex partibus solum sui corporis: puta in cu〈-〉
53
te eius: aut carne: vel ossibus eius. Et sicut etiam
54
est in habente stomacum debilem frigidum egrum
55
naturaliter: necnon etiam in habente lesionem
56
ab vtero et matrice: sicut in habente sextum digi〈-〉
57
tum: aut tumorem gibbum.
58
[4] ¶ Et in eo in quo apparet in aliqua etate et
1
in aliquo ex temporibus anni et non in alijs si-
2
cut humidus in complexione est debilis in pue〈-〉
3
ritia: et postquam auctus fuerit est sanus et fortis.
4
Et siccus per complexionem destruetur viribus
5
in autumno: preter quod in vere debilis efficiatur.
6
¶ Regimen corpis sani perfecte et primo quantum
7
ad aerem eius in generali.
8
[5]COnseruatio quidem sanitatis est quod-
9
dam genus generale: duas comprehen〈-〉
10
dens species ex operationibus medi〈-〉
11
cine: ex quibus est vna vt cum intendetur
12
ad conseruationem complexionis alicuius quod
13
ordinetur ei: cibus et dieta similis. Sed cum inten〈-〉
14
detur translatio corpis eius a sua complexione: fiat
15
huius eo quod contrarietur complexioni antedicte. Uerum
16
regimen sani simpliciter et absolute est quod attendatur ad
17
conseruandum ipsius laudabilem dispositionem.
18
[6] ¶ Et moretur seu faciat residentiam suam in
19
aliqua ex ciuitatibus quarti climatis: que scilicet perfectum
20
aerem habeant et vaporem: et habeant speculam
21
versus heremum et siluam: et inspiciat etam[*]etam corrupt for etiam ver〈-〉
22
sus partem orientalem: quia ipsa est subtilior.
23
[7] ¶ Tempore vero estiuo declinet ad montes:
24
sitque habitationis locus apertus a parte septen-
25
trionali.
26
[8] ¶ In noctibus quoque habitet et quiescat in
27
superioribus locis et sedibus. In die vero descen〈-〉
28
dat ad inferiores.
29
[9] ¶ Caueat etiam et vitet pannos lineos: et de
30
bombice: et condescendat ad subtiles: lineos:
31
[10] ¶ Utatur etiam aromaticis frigidis: sicut
32
ex oleo rosaceo.
33
[11] ¶ Protegatque oculos suos a puluere fu-
34
mo: vapore turbido et corrupto et a radio solis
35
hora meridiei et feruoris: necnon ab occursu for〈-〉
36
tis caliditatis: nec etiam attente inspiciat figu-
37
ras exiles et subtiliter intrincatas: nec litteram
38
minutam et subtilem.
39
¶ Regimen comestionis vel cibi in generali.
40
[12]DEbeat autem ad minus quilibet co-
41
medere semel inter diem et noctem: et
42
ad plus bis: medium autem inter hoc
43
est si comedatur ter in duobus diebus.
44
[13] ¶ Prolongetur etiam tempus refectionis:
45
vt fiat cibi bona digestio: fiant etiam parue bucel〈-〉
46
le: vt bene digerantur.
47
[14] ¶ Nam omne id quod contundere non po-
48
teris: erit apud te digestionis difficilis.
49
[15] Attendatur etiam vt omne preter naturam et
50
illaudabile curetur cum contrario eius couenienti
51
secundum complexionem et malitiam ipsius.
52
[16] ¶ Sunt autem quamplures complexiones inequa-
53
les cum malitia cibi rectificabiles.
54
[17] ¶ Uiatur ergo eis homo secundum vsum et consue〈-〉
55
tudinem suam: nec sunt appetitus nec delecta-
56
tio cibi obmittendi.
57
[18] ¶ Omnis namque consuetudo subito et sine
58
gradatione ablata: nocet et offendit illum cuius est.
1
¶ De ordine ciborum et rectificatione eorum.
2
[19]ESt autem humidum et lubricum sti-
3
ptico preponendum.
4
Estque sapor dulcis acetoso vniendus.
5
Et siccum cum humido rectificandum.
6
Et frigidum cum calido: et econtrario. Quod si timeatur
7
defedatio oleaginosi vel eius quod est male digestio-
8
nis ratione pinguedinis: addatur sal eis: aut ali〈-〉
9
quid acutum: nam hec iuuant ad subtiliandum.
10
¶ Hora refectionis.
11
[20]POst exercitium quoque est refectio facian〈-〉
12
da: et ipsum postquam exiuerit fex ab eo.
13
[21] ¶ Est autem querendus locus tran-
14
quillus et frigidus: et a vento euentatus ad lau-
15
dabilem refectionem faciendam: nec non etiam tem〈-〉
16
pus et hora frigida: vnde decet hominem esse at〈-〉
17
tentum in hoc regimine.
18
¶ Regimen cibi in qualitate et quantitate.
19
[22]TEmpore quidem estiuto est cibi quanti〈-〉
20
tas minuenda. Estque tunc ad subtili-
21
ter nutrientia declinandum: vnde vi-
22
tande sunt tunc carnes grosse: et vten〈-〉
23
dum est oleribus: et lactis speciebus.
24
[23] ¶ Et piscibus recentibus hedo et agno me〈-〉
25
diocris etatis: et pullis gallinaceis: et gallinis:
26
carnibus quoque columbarum et coturnicum.
27
[24] ¶ Sunt etiam ex conferentibus tunc furcula ex corian〈-〉
28
dro et agresta composita et satabeg et ceribat.
29
¶ Regimen potus aque.
30
[25]SI quis ergo velit a morbis euadere:
31
diuidat regimen suum in tria: quorum
32
vnum tribuatur anime: et aliud cibo:
33
et aliud potui vel aque.
34
[26] ¶ Et parum quidem aque frigide satiat et sitim se〈-〉
35
dat: ad hoc tamen non sufficeret multum tepide.
36
[27] ¶ Non est autem aque potus frigide nimium
37
frequentandus: eo quod neruis obsit.
38
[28] ¶ Non est etiam offerendus potus aque niuis
39
nisi pingui sanguineo multe carnis.
40
[29] ¶ Est etiam vitandus potus aque in men-
41
sa nisi ratione adherentie et tardi descensus bucelle.
42
[30] ¶ Non est etiam sumenda aqua cum cibo:
43
nec in egressu a balneo.
44
[31] ¶ Nec etiam post forte exercitium et coitum.
45
hoc enim est malum et illaudabile.
46
[32] ¶ Si tamen quis ex modica tolerandi poten〈-〉
47
tia sitim vrgeatur. sumat ex ea parum tantum scilicet quod
48
declinatio et impulsio cibi ad inferius stomaci
49
compleatur. quatenus ibidem digeratur. ¶ Su〈-〉
50
matur tamen ex aquis illa que sitim sedet et satiet.
51
aut ex vino quod et quantum congruat et sufficiat.
52
[33] Et si sumpta aqua ad satietatem. aut vino suf〈-〉
53
ficienti. accidat sitis. Uitentur potus eorum: quo〈-〉
54
niam talis sitis est mendosa.
55
¶ Regimen vini.
56
[34]NOn est curandum de assignatione multi
57
viti: debetque sufficere modicum cum
58
est in vsu nec est continuandus omni die
1
potus vini: nec est bibendus in ieiunio: nec etiam
2
post sumptionem cibi subtilis vel acuti. estque omni
3
tempore vite nisi semel in mense ebrietas euitanda.
4
[35] ¶ Et bibat vinum aromaticum. adiuncta sibi
5
acetositate mali granati aut succo citoniorum et cu〈-〉
6
cumeris: ille cui accidit ex potu vini dolor capitis
7
supercalefactio et ebrietas: bibatque ipsum cum
8
aqua mixtum.
9
[36] ¶ Et dandum est in potu ei qui querulosus est
10
ratione ventositatum in corpore suo existentium vinum pu〈-〉
11
rum et citrinum: nam fortius ex eis congruit eis ampli〈-〉
12
us: expedit etiam vt cum salsis coniungantur.
13
[37] ¶ Tempore autem estiuo sumendum est
14
vinum album et aquosum: eo quod sit subtilitati et
15
simplicitati propinquius: cui addantur acetosa:
16
et super comedantur stiptica.
17
¶ Regimen somni.
18
[38]NOn prolongetur somnus: quoniam
19
obest anime: nec etiam vigilie: quoniam
20
inde debilitantur sensus.
21
[39] ¶ Prolongatio vero somni congruit ei cu-
22
ius cibus est indigestus: necnon super malitiam
23
cibi non recipientis digestionem.
24
[40] ¶ Nec est somnus prolongandus in ieiuno
25
et tempore famis. Nam repletur caput fumo et vapori〈-〉
26
bus a fecibus et superfluitatibus eleuatis.
27
[41] ¶ Est quoque immediate post cibum vel come〈-〉
28
stionem dormiendum accumbendo: donec ad locum
29
digestionis peruenerit cibus assumptus.
30
¶ Regimen motus exercitij.
31
[42]NOn est exercitandum exercitio magno
32
et forti nec est tantum quiescendum quod omit〈-〉
33
tatur omne exercitium: immo est hoc
34
vitandum.
35
[43] ¶ Sunt ergo taliter membra exercitanda:
36
et per exercitium adiuuanda: ne colligatur quod
37
timetur colligi in eis ex malis humoribus.
38
[44] ¶ Eundo vel clamando si volueris donec
39
appareat velox et cita expiratio.
40
[45] ¶ Macer autem et extenuatus non debete exerci〈-〉
41
tari: ne ipsius dissolutio amplius augeatur.
42
[46] ¶ Uerum debet exercitari pinguis et mul〈-〉
43
te adipis et axungie est tamen accingendus si ha〈-〉
44
buerit ventrem magnum.
45
[47] ¶ Tempore vero estiuo est minuendum exerci-
46
tium quum tunc dissoluatur et subtilietur homo
47
per sudorem.
48
[48] ¶ Iam quod retuli in capitulis theorice regi-
49
men eius: cuius corpus indiget euacuatione superflui: aut
50
retentione contrarij: addens huic quod mihi placuit.
51
[49] ¶ Congruit quidem vsus omnium: quorum premisi re-
52
lationem secundum qualitatem dictam in tempore estiuo: super ca-
53
lefacto iuuene: et ciuitatibus meridionalibus.
54
[50] ¶ Et tempore quidem hyemali est vtendum
55
contrarijs eis que rettulimus: vt obuietur et resi-
56
statur frigiditati ipsius.
57
[51] ¶ Uere quoque et autumno incedendum est
58
inter estatem et hyemem.
1
[52] ¶ Congruitque regimen exiccatiuum in ve〈-〉
2
re: et humectatiuum in autumno. Unde fugen-
3
da est exiccatio in eodem.
4
[53] ¶ Est autem vtendum regimine conuenienti
5
tempore estiuo: et in fine veris: et in principio au〈-〉
6
tumni.
7
[54] ¶ Uerum in principio veris et in fine au-
8
tumni debet regimen conformari regimini hye-
9
mis. Unde vtendum est tunc cibis calefacientibus
10
[55] ¶ Regimen autem eius cuius relatio dicta
11
est congruit habitantibus et residentiam facientibus
12
in ciuitatibus et castris. Uerum mercatores sunt
13
regendi regimine iter agentium.
14
¶ Regimen iter agentium et primo nauigantium.
15
[56]ESt quidem vitanda nauigatio per mare in
16
hyeme et volens nauigare debet assume-
17
re et colligere aquam multam: et multa
18
vasa munda cui preparanda et offerenda
19
sunt cibaria humida. Uenter et natura eius est cum medi〈-〉
20
cinis mollificanda. Unde si timeatur vomitum colere
21
euacuetur per secessum: quibus peractis ingredia〈-〉
22
tur nauim: et imponat secum succos acetosos. et
23
cum eis stipticos.
24
[57] ¶ Et ad vitandum defedantia et sordes: pre〈-〉
25
paret sibi mundas vestes.
26
[58] ¶ Cum autem in aliquo ex iter agentibus multipli〈-〉
27
cabuntur pedicul: quos non possit interficere: lana
28
contrita et mersa in oleo: in quo argentum viuum
29
fuerit extinctum appendatur vestibus eius: donec
30
videantur cadere pediculi ab eo.
31
[59] ¶ Iter autem agens per siccum regatur cum
32
regimine frigoris.
33
¶ Regimen dictorum et primo cum frigore.
34
[60]ESt ergo cauendum ne obuiet et fri-
35
gus. quoniam perdetur ratione algo〈-〉
36
ris et congelationis.
37
[61] ¶ Et rectificatur vsque ad saturitatem:
38
ne moriatur fame.
39
[62] ¶ Et si fuerit infrigidatus: ingrediatur bal-
40
neum: et vniatur cum habentibus corpora pin-
41
guia et carnosa.
42
[63] ¶ Et si caligent oculi eius: visusque ipsius dis-
43
gregetur ex gelu ponatur super faciem euis pe-
44
plum nigrum.
45
[64] ¶ Et eius extrema protegantur a frigore: et
46
oleo fomententur. vnde inuoluantur pedes eius
47
multis coopertorijs priusque sotulares calcientur.
48
[65] ¶ Unde si cessante dolore extremorum non re〈-〉
49
cuperent sensum: scito ea esse dissoluta et morti〈-〉
50
ficata a frigore: pro tanto tunc iugiter sunt frican〈-〉
51
da: et calefacienda cum oleo de synape calefacto
52
et consequenter fascianda.
53
[66] ¶ Et si inde pedes fuerint nigri. aut liuidi
54
scarificentur. et si fuerit in eis putredo mundetur.
55
et si aliquid dissolutum fuerit. abscindatur illud
56
ab eis.
57
[67] ¶ Qui vero inde lassitudinem incurrerit
58
curetur eum oleo. et seruet regimen et dietam sub-
1
tilem: fricenturque et extendantur ipsius membra
2
in balneo. et requiescat consequenter aliquibus diebus.
3
¶ Regimen iter agentis per siccum tempore calido et sicco.
4
[68]ITer agens tempore estiuo et calido sic est re〈-〉
5
gendus vt scilicet prohibeatur ei ne aggrediatur
6
iter suum hora estus et feruoris in meri〈-〉
7
die. estque primo minuendus ne superca〈-〉
8
lefiat ex labore itineris. pro tanto extrahatur san-
9
guis ab eo in magna quantitate. et sic efficietur se〈-〉
10
curus ab apostemate scilicet per flobotomiam.
11
[69] ¶ Uerum si colera in eo dominetur. educatur ab eo〈-〉
12
dem. et sic sitis malitia alleniabitur[*]alleniabitur corrupt for alleuiabitur. aut tolletur.
13
estque ante aggressum itineris succis conuenientibus
14
extinguenda. alias verendum est. ne calore ipsius pe〈-〉
15
riculo exponatur.
16
[70] ¶ Et fiat vt comedat aliquantulum ex her-
17
bis frigidis: et simul et semel saturetur aqua: et quie-
18
scat cum poterit: nec irascetur fortiter aliquate-
19
nus: et moretur in locis vmbrosis: et vitet seu di〈-〉
20
mittat clamorem et sermonem: necnon etiam bellum
21
et iurgium: nec moretur in loco nimis calido et su〈-〉
22
mat in potu sirupum ex succo vue acerbe cum
23
succo portulace et aqua.
24
[71] ¶ Et si sitiat in meridie: teneat in ore suo pil-
25
lulam vnam ad quantitatem lupini factam ex
26
trociscis camphore. Et si timeat ne facies altere〈-〉
27
tur a sole: et nigrescat eius cutis dissoluat seu li-
28
quefaciat rector eius oleum cum cera simul iun〈-〉
29
cta presertim in mulieribus.
30
¶ Regimen infantis dum adhuc est in vtero.
31
[72]CUstodiatur taliter infans in vtero: ne
32
contingat corpori eius aliquod nocumentum.
33
[73] ¶ Et eligatur nutrix que cibabit et pota〈-〉
34
bit eum: vt sit boni nutrimenti apud eum.
35
[74] ¶ Talis est etiam apponenda intentio su-
36
per stomacum pregnantis: ne contingat corru-
37
ptio in desiderijs seu appetitibus eius.
38
[75] ¶ Rectificetur etiam sanguis eius: et ipsius
39
superfluitates educantur: ne infantes superfluitatibus
40
offendantur: verum si sanguis excitaretur in eis:
41
minime tamen minuatur. Sed vice predicte euacuationis
42
infrigidetur sanguis: seu eius feruor extinguatur.
43
[76] ¶ Si etiam flegma in ea excitetur: mini-
44
me tamen euacuetur secessiuis: vtatur nihilomi〈-〉
45
nus tunc conuenienter subtiliantibus.
46
¶ Regimen tempore partus.
47
[77]CUm autem instabit tempus partus:
48
vtendum est partum facilem efficien-
49
tibus: vnde fricentur in balneo ex om〈-〉
50
ni parte cum oleo ilia ipsius et quod con〈-〉
51
iungitur ventri eius: vt sic nerui eius et musculi
52
mollificentur: ne partus eius laboriosus efficiatur.
53
[78] ¶ Unde vtatur oleo in cibis eius: et sorbeat
54
brodium seu ius pingue.
55
[79] ¶ Et protegatur a clamore: saltu: timore:
56
pugna: et percussione: et in agone: et violentia eius
57
offeratur ei decoctio dactilorum et fenugreci.
58
[80] ¶ Expedit etiam vt in partu habeatur ob-
1
stetrix discreta: que circunscripta omni pusillani-
2
mitate trahat fortiter pedes eius et imprimat ven〈-〉
3
trem eius: caute tamen et discrete: postqum subito
4
eam surgere fecerit.
5
[81] ¶ Et si fluat ab ea sanguis multus: offeran〈-〉
6
tur in potu trocisci ex karabe: si vero ratione ali〈-〉
7
cuius impedimenti non egrediatur ab eo sanguis
8
inconuenienti quantitate: sumat in potu troci-
9
scos de myrrha.
10
[82] ¶ Et vtatur fumigijs dissolutis ex myrrha:
11
kytran: sauina: sulphure: et colloquintida factis:
12
si secundina non egrediatur.
13
¶ Electio matricis.
14
[83]ESt ergo nutrix eligenda mediocris
15
etatis: et carnosa: non tamen laxe car-
16
nis: per complexionem suam appro-
17
pinquans equalitati et temperiei: alti
18
et erecti corporis: et magnarum mammillarum:
19
habens caput mundum et sanum: et oculos immu〈-〉
20
nes ab omni nocumento intrinseco: et quod sit sa-
21
na breuiter in membris et iuncturis suis.
22
[84] ¶ Et habeat multum lac: cuius color sit
23
albus: nec sit nimis subtile: nec nimis grossum:
24
et sit sapor eius dulcis: sine horrore aliquo: sitque
25
coniuctum in partibus: et non fluidum.
26
[85] ¶ Congruit autem vt dulcibus pinguibus
27
et piscibus recentibus cum oleo nutriatur.
28
¶ Regimen infantis cum exit ab vtero.
29
[86]VNgatur ergo et liniatur stipticis cum
30
fasciabitur: donec manifeste indure est
31
cutis eius: et calefiat: et ab humiditati〈-〉
32
bus eius mundetur: et mediocri liga-
33
tura fascietur.
34
[87] ¶ Nec est etiam ei longo tempore prohi-
35
bendum: quoniam super calefieret inde.
36
[88] ¶ Suntque tollenda et vitanda omnia ipsum
37
ad iram excitantia: et ipsius somnum impedien〈-〉
38
tia. si enim velit quis somnum prouocare: pona〈-〉
39
tur stratus eius capax: et latus satis in loco opa〈-〉
40
co: et imponatur papauer in cibis suis: si ex abla-
41
tione somni seu vigiliarum instantia continge-
42
ret ei aliquod nocumentum.
43
[89] ¶ Utilius tamen esset multum: magisque necessarium: ne
44
alicui infantium daretur aliquid ad comedendum
45
excepto lacte solo: donec habuerit dentes suos.
46
[90] ¶ Et cum surget a somno et excitabitur ne
47
cessitetur ad videndum lucem: taliter etiam quod in〈-〉
48
spiciat astra in celo: videat etiam in die colores va-
49
rios et diuersos: quatenus in hoc exercitetur.
50
[91] ¶ Et loquatur semper alte quicunque aut que-
51
cunque habebit accessum ad ipsum: cum voluerit
52
quis ipsum instruere et assuescere ad loquendum.
53
[92] ¶ Et ponatur mel in ore eius: leniendo et
54
fricando ex eo palatum: gingiuas: et linguam eius:
55
et addatur cum eo aliquantulum thuris: et liquiritie.
56
[93] ¶ Et prouocetur ei sternutatio: quatenus ipsius
57
nasi opilationes aperiantur et mundentur: hoc enim recti〈-〉
58
ficat et clarificat vocem suam: omnes etiam sensus eius: et
1
cum hoc dilatat pectus: et anhelitum bonum facit.
2
[94] ¶ Et vitet flobotomiam et farmaciam do-
3
nec ad etatem adolescentie peruenerit: nec re-
4
sistatur apostemati variole seu exiture eidem con〈-〉
5
tingenti cum attractione.
6
¶ Regimen conualescentium.
7
[95]LIcet conualescentes ab egritudine sa-
8
ni existant eorum tamen corpora non sunt for〈-〉
9
tia: sed debilia: sicut sunt debiles immu〈-〉
10
nes a morbo: quorum virtutibus accidit
11
fatigatio: et sanguinis priuatio in eorum corporibus.
12
[96] ¶ Si autem macies et extenuatio corporum
13
ipsorum fuerit longi temporis et cronica: reducantur pau〈-〉
14
latim ad consuetudinem propriam: nec fiat hoc subito
15
et festinanter: si vero emacerati fuerint et extenua〈-〉
16
ti in tempore breui reducantur celeriter ad solita: est
17
nihilominus gradatim subtiliandus: donec eua〈-〉
18
sio corporis ipsorum sit manifesta.
19
[97] ¶ Detur ergo ei parum ex cibo: qui tamen
20
laudabilis sit virtutis et chimi.
21
[98] ¶ Et sit in quiete et tranquillitate: eo quod eorum
22
membra tenera sint et mollia: rectificenturque eorum
23
anime bono consortio: et laudabili sede: et ministren〈-〉
24
tur eis aromatica: et omnes flores laudabilis
25
odoris: et gaudeant et letentur: et ipsos exhilaran〈-〉
26
tibus rectificentur et vitent meditationem: et tristi-
27
tiam: et ingrediantur tinas in balneo: nec tamen ibi
28
diu sedeant et vngantur ibi membra eorum oleis con〈-〉
29
uenientibus: non tamen cum forti fricatione: nam hec
30
efficiunt in eis calorem innaturalem.
31
¶ Regimen senum.
32
[99]VIres et virtutes senum retrocedunt
33
omni diei. et etiam minuuntur.
34
[100] ¶ Unde detur eis fortis cibus in parua
35
quantitate sumptus: qui scilicet non aggrauet mem-
36
bra ipsorum.
37
[101] ¶ Et si euacuantur: nequaquam colera educa〈-〉
38
tur: sed potius dimittatur: cum sit in eorum cor〈-〉
39
poribus medicina.
40
[102] ¶ Nec prohibeatur eis totaliter flobotomia
41
si iam vsi fuerint ea: immo minuatur etiam in hoc casu
42
sexagenarius si corpulentus fuerit et carnosus bis
43
in anno: nec abutatur hoc in duobus anni temporibus
44
prohibeatur tamen ei omnino flobotomia ex cepha-
45
lica: et sic erit eius regimen bene ordinatum.
46
[103] ¶ Cum etiam peruenerit ad septuagesi-
47
mum annum: minuatur semel in anno. nec secun-
48
detur in eo etiam in corpulentis. nec etiam est ex
49
tunc de mediana minuendus. et si fuerit corpus
50
eius quasi plenum vnde cum processerit in etate amplius
51
.V. annis: minuatur bis de basilica in duobus annis.
52
[104] ¶ Post hanc autem etatem est eis omnino flo〈-〉
53
botomia prohibenda. Nam obest multum senio〈-〉
54
ribus et decrepitis: nec etiam sunt eorum aposte〈-〉
55
mata mitiganda: nec est etiam attractio in aposte〈-〉
56
matibus eorum fortificanda.
57
[105] ¶ Sunt nihilominus mundificandi cum
58
fricatione et sudore: denturque eis pingues scilicet ficus
1
per interualla: et mundificentur etiam cum cibis mol〈-〉
2
lificantibus: destructio alias detractio autem eo-
3
rum cum medicinis est omnino prohibenda.
4
¶ Regimen eius cuius sanitas est dimi-
5
nuta in aliquo ex membris et non in alijs
6
aut in aliquo tempore et non alijs.
7
[106]QUi ergo patitur in aliquo tempore de-
8
terminato: curetur prius quod incurrat
9
morbum.
10
[107] ¶ Et curetur cum contrario eius de quo con〈-〉
11
queritur illo tempore: et commuta tempus pro tempore
12
[108] ¶ Si ergo aliquis patiatur in aliquo ex mem-
13
bris suis: attendatur et recipiatur cura eius ex his
14
que colligam in curis morborum: donec libere〈-〉
15
tur et mundetur ab illo morbo.
16
¶ Regimen eius in quo apparent signa futuri morbi.
17
[109]ET si appareat in alicuius corpore signum
18
signans super morbum futurum: prohibeatur at〈-〉
19
tente aduentus eius: quoniam occulta est causa
20
in corpe eius pro tanto auferatur priusquam de〈-〉
21
tegatur: iam autem retuli quid significat accidens appa-
22
rens in corpore: et de qua egritudine timendum sit ex
23
eo: vnde attente curandum est de eo faciendo cessa〈-〉
24
re causas eius: ex his que retulimus in capitulo suo.
25
¶ Incipit tertia pars practice de reductione sa〈-〉
26
nitatis in egris cum cibis et medicinis.
27
[1]POstquam ergo seruaui contenta sub
28
genere conseruntionis sanitatis.
29
Nunc incipiam loqui de cura
30
ipsius morbi. Et hoc quidem est
31
vnum ex generibus practice. hoc autem
32
sit obuiando ei cum suo contrario: vt si
33
fuerit morbus ex calliditate curetur cum frigidi-
34
tate et ecouerso: et si fuerit ex humiditate: curetur
35
cum siccitate: et econuerso.
36
[2] ¶ Curetur ergo cerebri repletio cum euacuatione: et sic fi-
37
at de membris alijs: et in patiente obturationem ex
38
opilatione fiat apertio: donec eius malitia fue-
39
rit rectificata et lenitas corporis nociua exaspe-
40
retur: et similiter asperitas leniatur.
41
¶ Rememoratio specierum medicinarum.
42
[3]HIc quidem faciam mentionem medicinarum hu-
43
mores educentium per secessum.
44
[4] ¶ Unde referam illam super quam dominatur aliqua
45
complexio: vt habentem potentiam educendi aliquem humorem: et
46
habentem vim aperitiuam: aut mollificatiuam: et habentem
47
potentiam vrendi: vel putrefaciendi: claudendi et ape-
48
ritiuam opilationis: et attractiuam: et exiccatiuam: sa-
49
natiuam: carnis generatiuam: aut sigillatiuam: et his
50
similes in virtutibus secundis et tertijs.
51
¶ Rememoratio solutiuarum colere.
52
[5]EDucit autem fortiter coleram rubeam sca-
53
monea: cuius dosis est a tertio vnius darhan
54
vsque ad vnum kirat: habet etiam potentiam
55
super alios humores: cuius quidem rectificatio
56
fit cum citonijs ne ledat stomacum et epar.
57
[6] ¶ Detur autem ex aloe solidum vnum et si
58
fuerit necesse duplicetur pondus illud cum speciebus
1
conuenientibus: et si detur multum ex eo: rectifice〈-〉
2
tur cum bdellio: gummi: et dragaganto.
3
[7] ¶ Et ex mirabolanis citrinis offeratur in po〈-〉
4
tu .ʒ.I. et tantundem offeratur de violis: sic etiam fiat
5
de medullis cassiefistule et tamarindis: et non amplius.
6
¶ Rememoratio soluentium flegma.
7
[8]BEntur[*]9. BEndur corrupt for 8. DEntur (erroneous number and initial) ad hoc dauic .II. ex pulpa col-
8
loquintide munde: et rectificate bdello[*]bdello corrupt for bdellio:
9
et similiter fiat cum cucumere amaro:
10
quod est ei simile in hac operatione: recti-
11
ficato cum pondere sui ex conuenienti ad hoc.
12
[9] ¶ Detur autem .ʒ.ß. ex salenitro et sale: nam expel〈-〉
13
lunt flegma: sed dentur ex turbit darhan .II. cum dubi-
14
tatur in potu: ponantur in decoctione sequalli .II.
15
[10] ¶ Et detur ad minus ex agarico darhan
16
.I. et quatuor ex granis.
17
¶ Rememoratio educentium aquam citrinam.
18
[11]HE quidem medicine educunt aquam
19
citrinam scilicet pondus .II. dauich laureo〈-〉
20
le: et pondus vnius dauic euforbij non
21
antiqui: tantundem ex titimallo recti〈-〉
22
ficato sicut rectificaui ipsum aloem: et etiam pon-
23
dus darhan .I. ex centaurea.
24
¶ Rememoratio soluentium melancoliam.
25
[12]DEntur ergo in potu ex sene: polipodij
26
epithimo: mirabolanis indis: et etiam ex fu〈-〉
27
mo terre: et buglossa secundum quantitatem
28
quam ex ea educere intenderis: vn-
29
de si equaliter et temperate eam velis educere da
30
.℥.ß. et ex lazulo darhan .V. ipse tamen est signan-
31
ter periculosus et verendus.
32
¶ Rememoratio compositionis medicinarum.
33
[13]RAdix autem veridica esset vt si posset
34
fieri ministraretur semper vnica et sim〈-〉
35
plex medicina in omni morbo: donec
36
eius operatio panderetur: fuit nihilo〈-〉
37
minus necessaria earum compositio propter il-
38
lud quod nunc dicam.
39
[14] ¶ Scilicet propter morborum compositio-
40
nem adiunuicem. et propter medicinarum adequa〈-〉
41
tionem et dulcorationem mali saporis et amari
42
ipsarum et adiuuandum earum transitum si fue-
43
rit difficilis et tardus: et rectificandum difficilem
44
glutionem ipsarum ventris solutionem.
45
¶ Que dosis debet dari ex medicinis.
46
[15]CUm ergo fueris attentus in compo-
47
sitione solutiuarum: pone debitum or〈-〉
48
dinem et numerum earum in compo-
49
sitione: accipe ergo cum proprijs dosi-
50
bus: et determinato numero: medicinas soluti-
51
uas: sicut volueris rectificatas: et diuide conse-
52
quenter certis portionibus doses earum: et detur in potu
53
ex ea secundum numerum componentium ipsam: et sic fiat cum
54
sic componentur quod totum compositum propinetur: et sic com〈-〉
55
posite seruentur necessitati tempore oportuno.
56
[16] ¶ Huiusmodi sunt myrta: sumach: berbe-
57
ris: et fex ferri: myrabolani acatia: coralli: et emblici:
58
lutum armenicum vel terra: et rumex seu arius.
1
[17] ¶ Et cuppule glandium: sanguis draconis:
2
gallia muscata: et balaustia cum spodio mixta:
3
et auellana indica: coriandrum siccum: et folium cum
4
plantagine: hec enim stiptica sunt in actione sua.
5
[18] ¶ Et galle. lapatium: ribes: berberis: sunt
6
frigida et constrictiua.
7
¶ De simplicibus medicinis calefacientibus
8
preter quod educant.
9
[19]SCito quod calefacientes medicine secun〈-〉
10
dum quod retulerunt et expertum est: sunt
11
condisi: thus piper: cardamomum: et
12
piper longum.
13
[20] ¶ Et cartamum: menta: squinantum: et cy〈-〉
14
namomum: et passe montane id est staphisagria:
15
et capparis.
16
[21] ¶ Et centonica. vrtica: et melissa: storax: et
17
ambra.
18
[22] ¶ Et lignum aloes: acorus: mellilotum cus〈-〉
19
cute. et zinziber.
20
[23] ¶ Et gentiana. basilicon. peonia. lacca. et reu〈-〉
21
barbarum.
22
[24] ¶ Et folium laudanium et bacce lauri et ameos.
23
[25] ¶ Et anetum et cataputia et alcanna rubea et
24
myrrha.
25
[26] ¶ Prassium sagrapinum[*]sagrapinum corrupt for serapinum acorus et anisum.
26
[27] ¶ Et carui: ciminum. et semen apij campestris.
27
[28] ¶ Et spica capillus ueneris satureia et darsaan.
28
[29] ¶ Et cassialignea galanga celidonia: et assa-
29
rum pix ysopus et alchitran piretrum et balsamus.
30
[30] ¶ Et maiorana et papauer rubeum et celicerta ca〈-〉
31
lamus aromaticus. et camomilla.
32
[31] ¶ Et nigella assa fetida terbentina et sulfur
33
amoniacum synapis inest alleum cubebe costum.
34
¶ Doctrina que si cum[*]si cum corrupt for siccum ab humido
35
distinguit et gradum medicinarum
36
simplicium.
37
[32]OMne autem frigidum et calidum erit
38
siccum vel molle. seu humidum: et ex
39
stipticitate quidem siccitas cognosce-
40
tur. ex lenitate vero humiditas.
41
[33] Et autem apud medicos nota graduum
42
diuersitas. Nam immutatio et alteratio solo in-
43
tellectu et ratione percepta est in primo gradu.
44
[34] ¶ Omne autem cuius immutatio sensu
45
percipitur sine violentia: habet manifestam si-
46
gnificationem quod sit in gradu secundo. Omne
47
autem cuius immutatio sensu percipitur cum lesio-
48
ne sed non destruit: est in gradu tertio.
49
[35] ¶ Omne autem quod sui violenti vstione:
50
aut stupefactione: seu narcotizatione corrumpit
51
quod immutat: exiuit a temperie vsque ad quar-
52
tum gradum.
53
¶ Rememoratio virtutum secundarum medicina〈-〉
54
rum simplicium et primo medicine attractiue.
55
[36]SCito quod in omni maturatiuo est visco〈-〉
56
sitas cum calore mediocri et tempe-
57
rato et proportionali cum calore mem〈-〉
58
bri in quo maturatio intenditur cuius
1
modi sunt adipes: pix et gummi pini: et oleum cum
2
cera simul mixta. et oleum cum cera bene mixtum
3
et agitatum et furmentum in oleo coctum.
4
[37] ¶ Omnis medicina mollificatiua est for-
5
tioris caloris quam fit membrum in quo molli-
6
ficatio intenditur: non tamen est tante virtutis
7
et potentie: quod sui dissolutione et subtiliatione manife〈-〉
8
stetur in corpore nocumentum cuiusmodi sunt gal〈-〉
9
banum: bdellium: amoniacum storax et medul-
10
la tibie ceruine.
11
[38] ¶ Indurantes quidem medicine frigide
12
sunt sicut solatrum lentigo vallorum: et similes his.
13
[39] ¶ Omnis medicina opilatiua est calidita〈-〉
14
te et siccitate expoliata manifesta: non mordicans
15
membrum cui coniungitur: et cum hoc terrestris
16
est aut viscosa.
17
[40] ¶ Est autem notum quod omnis medicina
18
opilationis aperitiua: incisiua est et subtiliatiua
19
cuius sapor est salsus vel amarus: cuiusmodi
20
sunt cepe marine et radix lilij radix prouinche
21
sal nitrum capparis et faba lupina.
22
[41] ¶ Et stipticum quidem potest esse aperi-
23
tiuum sed nullo modo aperiet exterius applica〈-〉
24
tum: nihilominus in potu assumptum opilatio〈-〉
25
nem aperiet in membris existentem.
26
[42] ¶ Medicina quidem mundificatiua et ab〈-〉
27
stersiua est minoris subtilitatis quam sit precedens
28
sicut fabe: fortius tamen eis est dulce sicut mel et
29
dulces amigdale.
30
[43] ¶ In omni quidem rarificatiuo et resolu-
31
tiuo existit calor temperatus: sicut est oleum ca-
32
taputie et camomille: et oleum radicum feniculi.
33
[44] ¶ Omnis quidem medicina orificiorum vena〈-〉
34
rum aperitiua mundificatiua est habens calorem mixtum
35
cum grossitie: cuiusmodi sunt allia cepe et fella.
36
[45] ¶ Quicquid confert ad obturandum et con〈-〉
37
stringendum meatus debet esse stipticum et mor〈-〉
38
dicatione priuatum.
39
[46] ¶ Omnis medicina vstiua est magni et
40
fortis caloris: et vltimate grossitiei.
41
[47] ¶ Omnis medicina putrefactiua est per-
42
fecte caliditatis et subtilis substantie.
43
[48] ¶ Medicine autem carnis diminutiue
44
sunt debiliores predictis: sed sigillatiue vlcerum
45
abstersiue sunt et desiccatiue.
46
[49] ¶ Medicine[*]Medicine corrupt for Medicina que a tota specie attrahit hu-
47
morem seu humiditatem aliquam est bezahar:
48
et medicine laxatiue seu eductiue.
49
[50] ¶ Omnis autem actio medicine attrahentis
50
ratione qualitatis note fit a calore ipsius naturali et sub〈-〉
51
tilitate substantie: cuiusmodi sunt amoniacum bdellium.
52
aut a putrefaciente: sicut in egestionibus et stercoribus.
53
[51] ¶ Bezahar autem confert cum superat aut ratio-
54
ne qualitatis conuertentis et immutantis: aut ex sui
55
natura propria: aut eo etiam quod confert educendo per modum
56
qualitatis necantis a veneno. Usus autem harum
57
non est tempore sanitatis: ideoque qui vtitur fre-
58
quenter eis: incurrit inde nocumentum.
1
[52] ¶ Hec medicina calida est et aperitiua inci〈-〉
2
siua et mollificatiua: ex ea etiam est que stupefa-
3
ciendo confert: sicut opium et cetere narcotice.
4
¶ Rememoratio virtutum tertiarum medicinarum.
5
[53]POst relationem quidem predictorum re〈-〉
6
perietur relatio tertiarum virtutum super his
7
que contingunt et generantur: ex quibus
8
est comminutio lapidis in renibus: que
9
quidem fit ex omni eo quod dissoluit: incidit: subtiliat: et
10
mollificat: dum tamen calorem non habeat manifestum:
11
cuiusmodi sunt radix asparagi: et radix arundinis:
12
et vitrum vstum: et passe montane id est stafisagria.
13
[54] ¶ Et similes istis habentes scilicet aliquam ca-
14
liditatem et humiditatem: faciunt egredi quod
15
est in pectore per screatum.
16
[55] ¶ Que etiam sunt temperate caliditatis generant lac.
17
[56] ¶ Et omnis medicina iuuans screatum pro〈-〉
18
uocat menstrua dum auctam habuerit calidita-
19
tem preter quod fortius exiccet.
20
[57] ¶ Et he quidem omnes prouocant vrinam:
21
acute inde sunt in hoc certiores: et magis conuenientes.
22
[58] ¶ Postquam ergo rettuli vires et virtutes com〈-〉
23
plexionum medicinarum incipiam nunc referre
24
modos medicaminum et antidotorum: referam
25
ergo omnes modos earum quibus vtuntur me〈-〉
26
dici tam interius assumptis quam in exterius appli〈-〉
27
catis. Et sunt velut decorationes: pillule sirupi
28
loc linimenta: cerata: ablutiones: fomentationes:
29
fricationes: stuffe vel pirria: balnea: trocisci: ele-
30
cuaria: suppositoria: licinia: clisteria: stille seu
31
stillicilia: iniectiones: magdaleones: dentrificia[*]dentrificia corrupt for dentifricia:
32
sternutatoria. acuatoria. siringa. emplastra. et vn〈-〉
33
guenta pulueres oculorum sinapisma et sunt ca〈-〉
34
putpurgia colliria nastalia decoctio colatura
35
opiate[*]opiate corrupt for opiata: et fumigia per traiectorium et sine fricato-
36
ria saccellationes: infusiones. trazee. confectiones.
37
¶ Rememoratio rectificationis corruptio-
38
nis et significationis ipsius.
39
[59]OMnis morbus quem sumus relatu〈-〉
40
ri existit vniuersaliter in toto corpore aut specialiter
41
in aliquo ex membris eius. Qui si fue〈-〉
42
rit sine materia: erit quidem cum com〈-〉
43
plexioni sue contrario eius cura.
44
[60] ¶ Discernitur autem morbus repleti corporis a
45
morbo predicto: sumendo experientiam ab eo per inuesti-
46
gationem artificialem: si scilicet non assit cum co aliquod ex si-
47
gnis super repletionem corporis signantibus.
48
[61] ¶ Si autem contingat nocumentum ex operatione in
49
cura morbi erit quidem medicamen simile scilicet mor〈-〉
50
bo in complexione: et recipiet iuuamentum ex eo quod contra〈-〉
51
riatur cause efficienti corruptione et morbum.
52
[62] ¶ Potest etiam sumi significatio super mor〈-〉
53
bum ex sensu tactus: et debilitate operationis.
54
[63] ¶ Et etiam ex eo quod apparet ex illauda〈-〉
55
bilibus secundum species et modos suos. et etiam ex
56
eo quod videtur de superfluitatibus exeuntibus.
57
[64] ¶ Si ergo patientis vrine fuerint sine hy-
58
postasi et residentijs et pulsus inequalis: nequaquam ex
1
repletione patietur: sed morbus eius reponetur po-
2
tius sub genere morbi inanientis et consumptiui.
3
[65] ¶ Et si dolor sit in aliquo loco specialiter
4
significabit super passionem illius loci.
5
[66] ¶ Sumitur et significatio super ipsum ex
6
etate et complexione corporis et ipsius colore et .IIII.
7
anni temporibus: et eorum constitutionibus et ipsius propria
8
habitatione ciuitatibus eius. et ex eo quod precessit
9
de regimine proprio: ex his enim fit iuuamentum su〈-〉
10
per cognitionem et precognitionem morbi.
11
¶ Rememoratio morborum significantium.[*]significantium. corrupt for significantium [redundant period]
12
supra morbos ex mala complexione calida.
13
[67]SI ergo corpus patiatur de caliditate le-
14
detur quidem ab omni calido et tactu
15
calidum reperietur eritque eius vrina
16
rubea et pulsus velox et inquietus cum
17
siti: et labore seu angustia et vigiliarum instantia
18
cum motu inordinato. habitudine extenuata et
19
colore citrino et habitatione meridionali ciuita〈-〉
20
tis et etate iuuenili: et discursu eorum que calorem
21
efficiunt pro tanto curetur cum infrigidantibus
22
febrem vrentem: et omne quod laborem infere cu〈-〉
23
rantibus et sit cibus eius secundum quantitatem virtutis
24
et quantitatem eius quod apparebit ex appetitu ipsius.
25
¶ De signis male complexionis frigide.
26
[68]SI vero ex mala complexione frigida
27
patiatur: constat quod infrigidantia ob-
28
erunt ei: et omnia calida proderunt
29
eidem: eius etiam frigiditas percipie-
30
tur sensu tactus et color eius signanter albus re-
31
perietur: pulsusque tardus: nec patietur sitim: nec
32
vigiliarum instantiam: quod si pateretur: non tamen
33
inde molestaretur: et si cum colore albo assit lassi〈-〉
34
tas: et mollities corporis etas senectutis: et locus
35
quem inhabitat fuerit septentrionalis et tempus anni
36
hyems et vsus fuerit in preterito infrigidantibus
37
erit quidem significatio certa super isto pro tan-
38
to si medicetur et curetur in aliquo curetur cum
39
calefacientibus et breuiter intendatur in cura
40
eius secundum curam qua curatur spasmus.
41
¶ De signis ex mala complexione calida sicca.
42
[69]HI quidem duo morbi non priuantur
43
altero ex duobus: vnde si fuerit mor-
44
bus siccus videbis patientem siccum:
45
et si fuerit humidus videbis patientem
46
laxum et spongiosum.
47
[70] ¶ Humidum ergo exiccetur subtiliter si-
48
ue fuerit cum caliditate siue cum frigiditate. et
49
siccum cum sibi contrario rectificetur: et in om-
50
nibus sunt prius auferende cause effecientes[*]effecientes corrupt for efficientes si
51
fiat recta curatio.
52
¶ Capitulum morborum de repletione et con〈-〉
53
ditione que obseruande sunt in euacuatione et
54
est totum de flobotomia.
55
[71]CUm ergo erit morbus ex repletione: ne-
56
quaquam curabitur nisi per euacuationem.
57
[72] ¶ In omni euacuatione sunt .X. ob-
58
seruanda que si non possint seruari: re〈-〉
1
guletur tamen quantitas et mensuretur secundum exigen-
2
tiam eorum. Quorum primum est laudabilis
3
dispositio accidentium: et secundum vt sint morbi de
4
repletione: et tertium etas a iuuentute vsque ad
5
senectutem: et quartum consuetudo euacuandi:
6
et quintum consistentia virtutis: et sextum tem-
7
pus veris vel autumni: et septimum quod locus quem
8
inhabitat equalis sit in omnibus et temperatus:
9
octauum similiter tempus presens: et nonum quod
10
patientis complexio sit calida et humida. et .X. vt
11
corpus bone habitudinis sit et bene carnosum.
12
¶ De speciebus euacuationis fiende et modis.
13
[73]CUm ratione eius quod generatum est
14
in aliquo ex membris corporis volue〈-〉
15
ris ipsum trahere ab inde: trahe ipsum
16
per euacuationem ab ipso membro:
17
aut per attractionem ipsius solum ad alia mem〈-〉
18
bra contraria siue eis equipollentia: et interdum
19
fiet eius attractio ad membrum habens colligan〈-〉
20
tiam cum membro patiente: et sic fiat attractio
21
cum ventosis positis super mammillas in constri〈-〉
22
ctione menstruorum matricis.
23
[74] ¶ Iam quidem premisimus signa repletio〈-〉
24
nis et medicinas eductiuas.
25
¶ Cura morborum ex sanguine per flobotomiam.
26
[75]GAlienus quidem aperiebat venam. et
27
sanguinem minuebat cum erat chimus
28
auctus et magnificatus.
29
[76] ¶ Fiat igitur minutio dominij san-
30
guinis in corpore apparentibus signis: et potissi〈-〉
31
me cum apostemate seruatis conditionibus istis:
32
non autem in alijs humoribus.
33
[77] ¶ Fiat ergo flobotomia in his que intelle〈-〉
34
xit in hoc tractatu et in morbis ilis etiam in qui〈-〉
35
bus ipse fecit eam.
36
[78] ¶ Inchoetur ergo a flobotomia in omni
37
flegmone habito testimonio certo super ipso.
38
[79] ¶ Fiat ergo siue sit in capite interius vel
39
exterius: necnon etiam in tali facto in iuncturis
40
fiat etiam in apostemate facto sub auribus et ob〈-〉
41
thalmia oculorum et in apostematibus lingue
42
mery gingiuarum et squinantie et in apostemati〈-〉
43
bus intestinorum et crurium et splenis et testicu-
44
lorum renum et vesice: necnon in apostemate matri-
45
cis et vmbilici et iussarri et alijs speciebus rubedinis.
46
[80] ¶ Fiat etiam in vlceribus capitis et oculo〈-〉
47
rum et rubigine aurium scabiosa.
48
[81] ¶ Est etiam facienda in volatilibus et vlceribus
49
pulmonis et oris et rasuris et excoriationibus.
50
[82] ¶ Et fiat in passione intestinorum: cum ta-
51
men constabit de noticia ipsorum et cum erit in
52
eis carnis augmentum innaturale.
53
[83] ¶ Est etiam facienda in variola vbicunque
54
fiat et scabie humida postquam fuerit notum et ma〈-〉
55
nifestum sicut in variola oris et oculorum et sicut
56
in variola in hypocondrijs generata.
57
[84] ¶ Est ergo facienda in repletione venarum et
58
egressu sanguinis ab eis sicut in fluxu sanguinis
1
narium: et in manante a dentibus et gengiuis:[*]gengiuis i.e. gingiuis et
2
etiam in egrediente ab auribus: et ab ore matri〈-〉
3
cis et in emorroydibus ani: et in fluxu menstruo〈-〉
4
rum: et in sanie rubicunda.
5
[85] ¶ Fiat etiam in dolore capitis: vertigine:
6
et fetore oris: necnon in dolore dentium: et casu
7
capillorum seu alopitia.
8
[86] ¶ Et etiam in membri dissolutione alias
9
dislocatione et spermatis egressu: vel expulsio-
10
ne: et dolore artuum et reumate.
11
[87] ¶ Competit etiam in epilepsia: et in sebel:
12
vngue: et moro necnon etiam in casu: et ablatio-
13
ne appetitus.
14
[88] ¶ Est etiam vena est[*]Est etiam vena est corrupt for Est etiam vena incidenda in passio-
15
nibus ani: et sedis ancharum: sciatica: et dolore stomaci.
16
[89] ¶ Sic etiam in dolore epatis pungitiuo:
17
et in opilationibus eius.
18
[90] ¶ Intendatur ergo cum regimine: et cura
19
horum morborum sicut in cura: et regimine sinochi
20
cum eductione colere rubee: post flobotomiam et vsu ci-
21
borum infrigidantium: et fuga calefacientium et quod san-
22
quinem auget et magnificat: et quod eis affertur de-
23
clinet ad stipticitatem: et propinentur eis acetosa.
24
[91] ¶ Sumantur autem signa super hanc passionem si-
25
gnificantia: ex capitulo sanguinis dominium significantium:
26
et in summa declinare ad infrigidationem et exicca-
27
tionem est actus medici expediti et ingeniosi.
28
¶ De morbis ex colera citrina contingentibus.
29
[92]MOrbi qui ex colera rubea generan-
30
tur sunt sicut vlcera in lubricitate in-
31
testinorum contingentia: et permixtio
32
rationis: suffocatio matricis tertiana
33
sciatica et fluxus sanguinis per secessum.
34
[93] ¶ De tertiana iam fecimus mentionem in
35
his que precesserunt: et in summa: febris est ca-
36
lor extraneus per totum corpus disparsus[*]disparsus corrupt for dispersus: no-
37
cens operationibus suis.
38
[94] ¶ Et tussis: et dolor capitis: et apostema:
39
quod secundum latum et longum in corpore dispergitur.
40
[95] ¶ Et fortis et acutus dolor aurium: et mul-
41
titudo scabiei palpebrarum.
42
[96] ¶ Et vlcera et apostemata in iuncturis: et dolor
43
pungitiuus et mordicatiuus in eisdem: et fissura di-
44
gitorum et panaricium vnguium: et macule ap-
45
parentes in corpore lentibus similes et morbus cum
46
citrinitate dentium. et vesice dolor fortis.
47
[97] ¶ Et amor herenos[*]herenos cf. Venice 1564: hereos et fluxus sanguinis et
48
apostema existens in extremitate oculi et citri-
49
nitas cutis et variola.
50
[98] ¶ Et macule subtiles et nigre et opilationes
51
epatis: et apostema matricis et pleuresis et casus
52
et ablatio appetitus.
53
[99] ¶ Et vertigo et sissura labiorum et dolor vue:
54
et fortis fluxus ventris.
55
[100] ¶ Et vlcus quod dilatatur: et dubaylet:[*]dubaylet i.e. dubellet
56
et tumor existens in ano.
57
[101] ¶ Et pruritus et variola aut formica et he〈-〉
58
risipilla et pulmonis vlcera.
1
[102] ¶ In cura quidem horum morborum est sicut in
2
cura febris tertiane procedendum: educatur ergo co〈-〉
3
lera absque flobotomia: et attendatur ad infrigida-
4
tionem ipsorum: sicut in morbis sanguineis verum
5
morbi colerici specialiter humectentur: nam predicti
6
ambo morbi vniuocantur et conueniunt in cali〈-〉
7
ditate: necnon etiam in omni eo quod per ea infere〈-〉
8
tur patientibus nocumentum: sumantur autem
9
signa super hos morbos significantia ex capitu〈-〉
10
lo signorum dominium colere significantium.
11
¶ De morbis ex humore flegmatico.
12
[103] Mnis[*]Mnis corrupt for Omnis [initial is missing] quidem morbus ex humore
13
flegmatico generatus est sicut aposte〈-〉
14
ma tumidum et laxum paralisis et re〈-〉
15
laxatio dolor capitis de frigida de epilepsia[*]de epilepsia corrupt for et epilepsia [cf. Venice 1564].
16
[104] ¶ Et sicut scabies magna et grossa et ipsi-
17
us constipatio: et retentio et tumores colli id est
18
glandule: et squamme capitis: et obliuio: et do-
19
lor aurium de frigida: et borat et macula alba seu mor〈-〉
20
phea et apoplexia tussis sicca et tortura oris.
21
[105] ¶ Et sicut elephantia pedum casus appe〈-〉
22
titus et pediculi et tumor ani et ancharum et aqua
23
oculor et ipsorum dilatatio et fetor ascellarum.
24
[106] ¶ Et ex passionibus ventris: sicut lubrici〈-〉
25
tas intestinorum et vermes.
26
[107] ¶ Uermes etiam ex humore flegmatico
27
generantur: et difficultas partus: et secundine re〈-〉
28
tentio in eodem.
29
[108] ¶ Et dolor renum: et febris quotidiana:
30
et frigiditas splenis. et epatis: et egressus seu emi〈-〉
31
nentia vmbilici: et passio cum egestione saniei.
32
[109] ¶ Et dolor artuum: et nigredo corporis:
33
et viror cutis superficiei: aut ipsius fuscedo: et
34
morbus hydropicus: sicut vterina: carnosa: et
35
tympanites.
36
[110] ¶ Procedendum est in cura huius spe-
37
ciei: sicut proceditur in cura complexionis fri-
38
gide et humide. Super cuius complexione vten〈-〉
39
dum est signis positis in capitulo de signis do-
40
minium humoris flegmatici significantibus.
41
Estque et vtendum in euacuatione horum mor〈-〉
42
borum: eo quod retulimus in cura per quam eua-
43
cuatur flegmaticus humor. Estque consequenter
44
vtendum in his corporibus his que corpus ca〈-〉
45
lefaciunt et exiccant: et cibo calido et subtili: et
46
in summa curentur calefacientibus intus et ex-
47
terius sicut sit in paralisi cum pillulis fetidis: et si〈-〉
48
milibus eductiuis.
49
¶ De morbis ex melancolia generatis.
50
[111]OMnis morbus ex colera nigra gene〈-〉
51
ratus in corpore est sicut verruca: et
52
febris quartana emorroide[*]emorroide corrupt for emorroides epilepsia po〈-〉
53
lipus et spasmus.
54
[112] ¶ Et dolor ventris et cancer et morphea et
55
dolor capitis et vigiliarum instantia.
56
[113] ¶ Et apostema durum et lepra: et quod ex
57
cibo in corporibus corrumpitur: et tussis sicca
58
et splenis durities et ventositas.
1
[114] ¶ Et melancolia et passio in capite: et reten〈-〉
2
tio vrine in ea.
3
[115] ¶ E passio colica alopitia et morsus canis
4
rabidi.
5
[116] ¶ Et ficus et lac coagualatum in corpore et
6
algor epatis.
7
[117] ¶ Et caninus appetitus et rimulatio seu ru〈-〉
8
ptura in anchis facta: et lapis factus in renibus
9
et vesica et tumor ancharum dolorosus: et tumor
10
in duobus lateribus seu hypocondrijs factus:
11
necnon etiam tumor in capite auribus palpebris
12
et pedibus generatus.
13
[118] Procedatur in hac specie morborum secundum quod
14
proceditur in cura et regimine lepre. accipianturque
15
signa super ipsam ex capitulo signorum dominium
16
melancolie significantium: euacuetur ergo cum epithimo
17
vel polipodio: et cum alijs que retuli: si autem vta〈-〉
18
tur quis calefacientibus et humectantibus prospe〈-〉
19
rabuntur ipsius opera in eisdem.
20
¶ Incipit pars quarta practice et est manualis
21
operatio que in .3. diuiditur partes.
22
[1]POstquam[*]the number of the verse is missing iam perfeci primum regimen
23
curationis incipiam tunc in opera〈-〉
24
tione manuali: ex qua faciam pri-
25
mum regimen in venis magnis et
26
paruis: et secundum faciam in car〈-〉
27
ne: et tertium in osse.
28
[2] ¶ Ex genere venarum sunt quedam quas aperimus: et que〈-〉
29
dam quas ligamus: et in parte scindimus et sequestramus.
30
[3] ¶ Est autem medicina aperienda in omni morbo
31
capitis et pectoris: sicut in apostemate ipsius.
32
[4] ¶ Et cephalica superior aperienda est in for-
33
ti dolor[*]dolor corrupt for dolore capitis et fluxu sanguinis narium.
34
[5] ¶ Et inferior in medicatione nocumentorum
35
pectori et pulmoni contingentium.
36
[6] ¶ Et que dicuntur almerina arab.[*]arab cf. Venice 1564: arabi in mali-
37
tia morborum splenis et epatis.
38
[7] ¶ Et in absentia basilice debet funis brachij aperiri
39
[8] ¶ Uene quoque timporum[*]timporum corrupt for temporum sunt in continuo
40
dolore ipsorum aperiende.
41
[9] ¶ Et existens post aures in emigranea et an〈-〉
42
tiquo vlcere capitis.
43
[10] ¶ Sed que sunt in ambabus oculorum ex-
44
tremitatibus in morbis eorum aperiantur.
45
[11] ¶ Et minuatur existens in supremo capitis in vl〈-〉
46
ceribus et apostematibus seu pustulis in superficie et cute eius
47
generatis vene autem colli sunt in lepra aperiende.
48
[12] ¶ Et vena frontis est aperienda in passionibus
49
oculi: et in continuo dolore capitis: et tinea: ape〈-〉
50
riatur etiam in parte posteriori existens in continuo
51
dolore capitis. et existens inter nares meatus nasi
52
ratione pustule seu variole faciei et existens sub lin〈-〉
53
gua in squinantia.
54
[13] ¶ Et aperiatur vena cauille in morbis inte-
55
stinorum sub vmbilico existentium et saphena
56
existens in tibijs in morbo crurium.
57
[14] ¶ Et minuatur sciatica in sciatica: et vena
58
pedis in accidentibus eius.
1
[15] ¶ Uene quoque pulsatiles sunt in dolore ca-
2
pitis incidende et sequestrande. et in dolore oculi:
3
cum etiam timueris ex violentia morbi et fluxu
4
et descensu aque ad oculum.
5
[16] ¶ Cum etiam generabitur apostema ex apertione ipsius pre〈-〉
6
ter quod fluat sanguis ex ipsius superficie incidemus
7
et sequestrabimus eam vel cauterizabimus ipsam:
8
aut si quis maluerit minuatur aut omnino abscindatur
9
et sistatur fluxus sanguinis ab ea cum ligatura vel
10
cauterio deinde curetur cum medicinis quibus vulne-
11
ra curantur donec sanitati fuerit restitutus.
12
[17] ¶ Ex operibus autem in carne facienda sunt scari〈-〉
13
ficatio incisio et cauterizatio sunt ex scarificatio-
14
nibus quedam quibus fluit sanguis a superficie cum ventosis:
15
et hoc corporibus patientibus vlcera et variolas.
16
[18] ¶ Ponimus autem ventosas sine scarifi-
17
catione in eo in quo intendimus solum euulsio-
18
nem et diuersionem materie.
19
[19] ¶ Et interdum coniungimus eas vacuas: et interdum
20
cum cocto vrente ad consumendum illius loci ventositates:
21
et ad rectificandum membrorum malitiam cum caliditate.
22
[20] ¶ Quod scinditur ab ea est sicut claui et altazar.
23
[21] ¶ Et omne quod superfluit et putrefit in extremita-
24
tibus sicut besbeia nasi et digitus superfluus aut inse-
25
parabiliter coniunctus et coniunctio palpebrarum.
26
[22] ¶ Et vuea eminens et preputium claudens
27
cannalem virge.
28
[23] ¶ Et caro in vlcere innaturaliter aucta et pu〈-〉
29
trefacta et vlcus ex contusione putrefactum.
30
[24] ¶ Et etiam abscindendum quod innaturali-
31
ter augetur in lingua: et quod cadet in auribus.
32
[25][*]Wrongly numbered 22. ¶ Est etiam caro incidenda super vitrum in mem〈-〉
33
bro fixum et profundatum spinam aut festucam vt in-
34
de predicta extrahantur mamme etiam hominum abscin-
35
dantur interdum et varices in tibijs apparentes.
36
[26] ¶ Et boaissar et noaissar.
37
[27] ¶ Et quod fuerit iam denigratum ex pingue〈-〉
38
dine aut putrefactum ex carne.
39
[28] ¶ Et etiam omne illud quo elongatur vulua
40
alias vuula et omne quod augetur super gingiuas.
41
[29] ¶ Abscindatur etiam caro vene.[*]vene. corrupt for vene [redundant period] madan. et
42
omne quod nobis aures claudit et obturat.
43
[30] ¶ Et omne quod existit super visum et velat ipsum:
44
et quod denigratur in nobis ex preputio: et quod clau-
45
dit anum et tussea et satera et tuffar et habens alias
46
non habens sexum manifestum et ruptura vmbilici.
47
[31] ¶ Et vulnus quod contingit ex omni eo quod
48
scindis vniuersaliter cura cum sutura: et omne mem〈-〉
49
brum vulneratum consolidando ipsum.
50
¶ Ars cauterij faciendi in carne.
51
[32]OMne corpus cauterizatur ad sisten-
52
dum emorosagyam sanguinis a vena
53
pulsatili: aut apertione vene magne fa-
54
tigante: medicum in sistendo[*]sistendo corrupt for resistendo [cf. Venice 1564] fluxum[*]fluxum corrupt for fluxui [cf. Venice 1564]
55
sanguinis ab ea.
56
[33] ¶ Fit etiam in corporibus humidis ad exic-
57
candum ea: et in carnibus laxis ad indurandum eas et
58
ad calefaciendum corpora infrigidata: necnon ad tollen-
1
dum humiditates egredientes a natura.
2
¶ Ars perforationis.
3
[34]VTimur quacunque perforatione ad ex-
4
trahendum humiditatem nociuam si-
5
cut saniem quam sic extrahimus ab
6
apostemate et sanguinem alicubi cor〈-〉
7
ruptum et aquam ab oculo vel grandinem et aquam
8
a capite et nodum.
9
[35] ¶ Et sicut in hydrope et hernia aquosa et car〈-〉
10
nosa.
11
¶ Pars tertia manualis in ossibus cuius prin〈-〉
12
cipium debet esse in consolidationibus fractu-
13
rarum ipsorum.
14
[36]QUicquid fit per operationem in osse
15
est sicut in fractura aut dislocatione ip〈-〉
16
sius: curabimus autem quamcunque fra-
17
cturam cum consolidatione ipsius et
18
reductione ipsius fracture in osse donec inde ad
19
proprium situm reducatur et ablatione cuiuscunque
20
pungentis et mordicantis ipsum: et ligatura ma〈-〉
21
nu facta: que neque laborem neque molestiam in-
22
ferat scilicet non nimis forti aut debili. Inchoetur autem
23
fasciatio a medio ipsius et fortificetur strictura
24
super amplius et ligetur et super addantur pul-
25
uilli et desuper astelle coniunctim.
26
[37] ¶ Subtiliabimus quoque dietam eius a prin〈-〉
27
cipio et in fine ingrossabimus eam: quatenus be〈-〉
28
ne restauretur.
29
[38] ¶ Est autem cauendum a principio: ne apo〈-〉
30
stema calidum generatur diuertendo et attrahen〈-〉
31
do ad locum fracture quod infunditur ex sangui〈-〉
32
ne toto posse: et prohibendo fluxum eius cum
33
omni frigido competenti et prohibendo donec
34
curatus fuerit motum patienti. Cura enim eius
35
sine longa quiete non perficitur.
36
[39] Cura autem dislocationis eo cum eo[*]eo cum eo corrupt for est cum eo quod
37
trahit ipsum os dislocatum: donec ipsum ad lo〈-〉
38
cum proprium redire faciat.
1
[40] ¶ Postquam autem reductum fuerit sic: lige〈-〉
2
tur stricte: et stet sic quanto tempore dicemus et
3
vtatur stipticis medicinis: et comedat patiens ci〈-〉
4
bos acetosos donec fuerit securus ab apostema〈-〉
5
te: nec timeatur de collectione sanguinis: conti-
6
nuetur autem cura ista ad minus per mensem
7
vnum: et interdum amplius per .X. dies. Iam er-
8
go perfeci curam omnium morborum: et ex nunc
9
abscindam sermonem meum: ex quo iam per-
10
feci librum istum.
11
¶ Regis aboali hassez filij hali abinsceni liber
12
totus finitus est vna cum tractatu de viribus cor〈-〉
13
dis translato ab Arnaldo de villanoua: ac etiam
14
cum cantica eiusdem translata ex arabico in la-
15
tinum a magistro Armegdo blasij de montepe〈-〉
16
sulano. Impressus et diligentissime correctus
17
per Paganinum de paganinis Brixiensem.
18
Uenetijs. Anno salutis .M.CCCCVII. die primo
19
nouembris. Deo gratias. Amen.