Middle Commentary on <hi rend="italic">De generatione</hi>

Averrois Cordubensis Commentarium Medium in Aristotelis De Generatione et Corruptione librum primum

Intentio nostra in hoc libro est quod oportet determinare causas universales omnium generatorum et corruptorum naturaliter et determinare causas augmentationis et alterationis etiam et determinare que sit utraque illarum, et utrum sit opinandum alterationem et generationem esse eadem aut diversa, sicut nomina habent diversa. Dixit Antiquorum igitur quidam opinantur quod generatio simplex et alteratio idem sunt, et quidam quod generatio sit alia ab alteratione. Dicentes enim omnia esse unum, et quod omnia ab uno generantur, necesse est eis dicere quod generatio simplex et alteratio sunt idem. Et causa in hoc est quod subiectum omnium transmutationum apud istos est ens in actu, non transmutabile. Facientes autem elementa esse plura uno, ut Empedocles et Anaxagoras et Leucippus et Democritus, necesse est eis dicere generationem esse aliam ab alteratione. Generatio enim fit per congregationem elementorum et corruptio per segregationem eorum; alteratio autem neque est congregatio neque segregatio. Empedocles vero dicebat sex esse elementa, quorum duo sunt moventia, scilicet amicitia et lis, et quatuor mobilia, scilicet terra et aqua et aër et ignis. Anaxagoras autem et Leucippus et Democritus dicebant elementa esse infinita. (Sed Anaxagoras ponebat ea esse corpora consimilium partium, quorum totum et pars habent idem nomen, ut caro et medulla et lignum. Democritus autem et Leucippus dixerunt ea esse corpora infinita in numero et in figuris, et quod corpora composita ex hiis diversificantur secundum diversitatem illarum partium aut propter figuram aut propter situm aut propter ordinem.) Anaxagoras autem et eius sequaces differunt ab Empedocle. Empedocles enim dixit corpora consimilium partium esse composita ex quatuor elementis. Anaxagoras autem dicebat ista quatuor esse composita ex consimilibus partibus. Et omnes quidem isti debent dicere, sicut diximus, secundum hanc opinionem, quod generatio simplex alia est ab alteratione. Sed quidam eorum consequuntur suum fundamentum, et quidam non, ut Anaxagoras et Empedocles. Anaxagoras autem non consequitur suum fundamentum, quia vocat generationem et corruptionem simplicem alterationem. Empedocles autem, quia cum ponit quod generatio et corruptio fiunt per congregationem et segregationem elementorum quatuor propter amicitiam et litem, et ponit quod ista elementa non transmutantur adinvicem, et quod differentie eorum, que sunt calidum et frigidum, humidum et siccum, et alie qualitates in quibus alteratio accidit sunt permanentes, — cum hoc ergo ponit, manifestum est quod secundum suam opinionem nichil est alteratio, cum alteratio non est nisi in hiis differentiis. Et etiam cum opinatur quod impossibile est quod ex aqua fiat ignis, aut ex terra aqua, et universaliter quod impossibile est quod aliquod istorum fiat ab altero secundum generationem et corruptionem simplicem, necesse est ut ex albo non fiat nigrum neque ex duro molle, quod est alteratio. Et hoc est necessarium, quia, cum elementa non transmutantur adinvicem, non erit subiectum unum quod recipiat duo contraria, sive illa contrarietas sit in alteratione aut in substantia. Omnis enim transmutatio necessario habet subiectum, sive fuerit in substantia sive in quantitate sive in qualitate. Unde necesse est posito subiecto esse transmutationem, et transmutatione posita esse subiectum. Et non debet aliquis dicere quod subiectum in alteratione aliud est a subiecto in substantia, quoniam quomodo contingeret subiecto in substantia ablato, ut subiectum in alteratione auferatur? Subiectum enim alterationis non est ei subiectum nisi inquantum est subiectum in substantia. Et ideo illud quod Aristoteles dedit in alteratione, dedit in substantia.

Ex hoc apparet quod Empedocles non potest dare differentiam inter generationem simplicem et alterationem. Et videtur, sicut dicit Aristoteles, quod sermo istius viri contradicit visui et sibi. Contradicit vero sensui quia apud ipsum nullum elementum generatur ab alio sed omnia ex hiis generantur et ista non generantur exinvicem. Sibi autem contradicit quia dicit quod nichil habet naturam, et non est nisi mixtio tantum et segregatio tantum, et quod generatio partium mundi fit ex illo uno mixto cum ab eo segregantur res per differentias et passiones proprias ita quod unum eorum est ignis, quia est calidum et siccum, et aliud terra, quia est frigidum et siccum, et aliud sol, sicut ipse dicit, quia est calidum et album. Et hoc erit cum lis vicerit amicitiam. Corruptio autem mundi contingit per congregationem partium eius. Et hoc erit cum vicerit amicitia. Et manifestum est quod contingit ex hoc quod elementa generantur adinvicem. Generatio enim et corruptio non est nisi amissio differentiarum habitarum et acquisitio earum que non habebantur. Et hoc quidem necessarium est cum generantur per segregationem ab illo uno et corrumpuntur per congregationem in illud unum; segregatio enim nichil aliud est nisi acquisitio differentiarum, congregatio autem amissio illarum. Et ideo hoc quod dixit quod ista elementa non generantur exinvicem contradicit huic quod dixit quod fiunt unum et generantur ex uno; impossibile est enim dicere ea esse unum habendo illas differentias in actu.

Et ex hoc apparet quod sermones istius viri contradicunt sibi hoc modo. Et etiam latet in suo sermone utrum opinetur quod elementa sunt principia illius unius, aut illud unum sit principium istorum elementorum. Si enim existant in illo uno secundum potentiam, ita quod ex eo generentur, et illud unum est quasi materia et subiectum, tunc dignius est ut illud unum sit principium illorum quam illa illi. Et si in eo existunt in actu et illud est unum secundum compositionem, tunc digniora sunt ut sint principia eius et priora secundum naturam. Declarate sunt igitur ex hoc sermone opiniones antiquorum in generatione et alteratione, et qui illorum sequuntur suum fundamentum et qui non.

Dixit Et oportet nos loqui de generatione et corruptione simplicibus, et primo utrum sint aut non, et si sint, quomodo sunt. Et similiter est perscrutandum de hiis duobus in aliis motibus simplicibus, ut in augmentatione et alteratione. Antiqui enim aut diminute locuti sunt de hoc aut non recte aut utroque modo.

Plato enim non perscrutatus est de qualitate cuiuslibet generationis, sed tantum de generatione elementorum exinvicem, non de generatione compositorum ex eis, ut generatio carnis et ossis; neque etiam de alteratione et augmento, quomodo existunt in rebus. Et universaliter nullus antiquorum habet in omnibus istis sermonem (scilicet in generatione et corruptione et alteratione et in eis communibus, scilicet in actione et passione et mixtione et tactu, nisi quod tantum vulgus scit aut quod possibile est de facili sciri, ut dicunt quod augmentum fit per copulationem similis ad simile), preter Democritum et Leucippum. Isti enim laboraverunt in dando istis rebus differentias quibus distinguuntur abinvicem. Dicunt enim quod principium rerum sunt corpora indivisibilia infinita numero et figuris, et quod istis congregatis et segregatis fit generatio et corruptio; alteratio vero fit secundum diversitatem eorum in ordine et situ. Accidit enim quod qualitates diversantur secundum utrunque istorum, aut secundum alterum, v. g. laudatio et vituperatio que metrice componuntur ex eisdem literis cum alteratione et non diversantur nisi secundum ordinem. Dicunt Et hec est causa propter quam omnis ymaginatio est vera et propter quam accidit ut in eadem re videantur dispositiones contrarie et infinite, et omnes sunt vere; situs enim et ordo quia infinita sunt in eadem re ex suis ipsis diversitatibus et ex diversitate aspicientium, possibile est apud illos dicentes ut aliquis videat eandem rem albam et alius videat ipsam nigram, et ille motam, ille autem quiescentem. Et omnes vere quia natura qualitatum non est nisi mutatio situs et ordinis. Et universaliter apud eos color vel etiam alia qualitas nullam habet naturam nisi istam. Dixit Et

quia plures hominum opinantur quod generatio alia est ab alteratione et quod corpora generantur et corrumpuntur secundum congregationem et segregationem et alterantur secundum transmutationem in accidentibus contingentibus eis, perscrutandum est igitur de dubitationibus et sermonibus contingentibus in hoc. Si enim aliquis posuerit quod generatio et corruptio fiunt secundum congregationem et segregationem, contingit partes esse indivisibiles. Ex quo plura impossibilia consequuntur, que sunt enumerata in sexto Phisicorum et in tertio Celi et Mundi. Et si dixerimus quod generatio et corruptio non sunt congregatio et segregatio, difficile erit nobis dare differentiam inter generationem et alterationem.

Principium autem perscrutationis de hoc est utrum entia naturalia generantur et alterantur et augmentantur et accidunt eis contraria istis, inquantum principia eorum sunt magnitudines indivisibiles, aut nichil transmutatur propter magnitudinem indivisibilem (differentia enim inter opiniones consequentes in istis rebus ex hiis duobus non est parva); et etiam, si principia sunt magnitudines indivisibiles, utrum sint corpora, ut dicunt Democritus et Leucippus, aut superficies, ut in Timeo, quoniam, quamvis plura impossibilia contingunt utrisque, tamen Democriti opinio magis est sufficiens. Isti enim possibile est eis dicere causas alterationis propter situm et ordinem. Opinantes autem elementa esse superficies, nichil possunt dicere de alteratione, a superficiebus enim nichil generatur nisi corpus et nullum accidens accidentium, in quibus fit alteratio. Democritus quidem possibile est ei dare differentias in istis rebus secundum suam opinionem in principiis, quia considerat naturaliter in naturalibus. Plato autem nichil potest dare in hoc, quia consideratio sua est de rebus accidentalibus non convenientibus.

Et hoc manifestum est ex rationibus utriusque. Plato enim dicebat superficies esse indivisibiles, quia omnes superficies dividuntur in triangulos; triangulus autem non dividitur in aliquam superficiem sed in alios triangulos. Et mathematice sunt iste propositiones. Non enim est necessarium ut principium superficierum sit principium corporum. Rationes autem dicentium partem esse indivisibilem habent dubitationem, et sunt accepte ex propositionibus naturalibus. Dicunt enim quod omne corpus possibile est ut dividatur secundum totum, idest quod omne punctum quod est in eo punctorum infinitorum possibile est ut corpus dividatur super ipsum equaliter indifferenter non super aliquod punctum plus alio. Et cum posuerimus quod corpus divisum est insimul in actu super omnia illa puncta infinita, nullum impossibile contingit; quoniam hec positio, quamvis sit falsa, tamen est falsa possibilis, et ex positione possibilis in actu non accidit impossibile, sicut accidit ex falso impossibili, v. g. quod, si posuerimus granum sinapis, quod posset dividi in mille partes, quod est impossibile facere in actu, tamen iste defectus non destrueret naturam istius possibilitatis. Et cum posuerimus quod corpus dividitur secundum totum insimul, tunc necesse est ut dividatur in magnitudines indivisibiles aut in magnitudines divisibiles aut in puncta aut in aliquod accidens aut in nichilum. Sed dicere quod dividitur in magnitudines divisibiles contradicit positioni dicenti quod dividitur secundum totum et super omne punctum quod est in eo, quia remanent in eo multa non divisa, scilicet ille magnitudines, quamvis ponamus illas magnitudines ita parvas ut est pulvis. Et etiam continget ut in re finita inveniantur magnitudines divisibiles infinite in actu, quod est impossibile. Et si posuerimus quod dividitur in puncta et componitur ex eis, non fiet ex hoc magnitudo. Puncta enim superponuntur adinvicem ita quod ex hiis fit unum punctum. Et etiam monstratur quod puncta neque augent neque diminuunt magnitudinem ex hoc, quod, cum nos dividimus magnitudinem in duobus punctis aut tribus, deinde componimus ipsam, tunc magnitudo neque fiet minor neque maior. Et cum nichil faciunt in parvitate aut in magnitudine, necesse est ut non faciant magnitudinem. Et etiam necesse est ut puncta moveantur antequam ex eis componatur magnitudo, ita quod illa puncta contingant se; et omne tangibile est divisibile, ut declaratum est in sexto Phisicorum. Si autem in nichilum dividitur, tunc magnitudo componitur ex non magnitudine. Et similiter, si dividatur in accidentia existentia, v. g. ut dividatur in distinctiones quas faciunt puncta, tunc etiam magnitudo erit composita ex non magnitudine. Et cum isti modi sunt destructi, necesse est, si magnitudo sit divisa secundum totum insimul, ut dividatur in partes indivisibiles. Iste igitur sunt rationes ponentium partem vel magnitudinem indivisibilem. Et impossibilia contingentia ex hoc, quod magnitudines sunt indivisibiles, iam predicta sunt. Dicendum est igitur in dissolutione istius questionis.

Dicamus igitur quod nos non reputamus impossibile ut corpus dividatur secundum totum et in infinitum ex omnibus modis, sed apud nos uno modo est possibile, alio modo impossibile. Modus autem secundum quem est possibile est divisio in potentia non divisio in actu, que fit secundum omnia puncta que sunt in eo insimul. Quoniam si ita esset, contingeret quod necessario corpus dissolveretur in puncta aut in nichil, aut concederent ipsi quod magnitudines indivisibiles sunt puncta. Et non contingit, cum fuerit divisibile secundum totum in potentia, id est super omne punctum, ut sit divisibile in actu, sicut estimabant. Non enim contingit, cum omne punctum in corpore est receptibile divisionis insimul, ut corpus dividatur super ea insimul, quamvis indifferenter sit divisibile super unumquodque eorum, sicut non contingit quod, cum homo est receptibilis omnium scientiarum, ut recipiat eas insimul. Quod enim dicitur de aliquo divisim, non sequitur ut semper dicatur coniunctim. Et esset possibile ut divideretur super omnia puncta insimul, si puncta contingerent se adinvicem, quod est impossibile, sicut declaratum est in sexto Phisicorum. Et ideo videmus quod, cum divisimus magnitudinem super aliquod punctum, quod est impossibile ut divisio cadat super punctum consequens illud punctum, quod erat possibile antequam divisio caderet super illud punctum, sicut erat possibile in illo puncto. Sed cum divisio cecidit super primum punctum, statim fuit destructa possibilitas divisionis in secundo. Cum igitur acceperimus aliquod punctum, possibile erit ut magnitudo dividatur super ipsum quocunque loco voluerimus. Sed cum magnitudo fuerit divisa super ipsum in aliquo loco, tunc impossibile erit ut dividatur super secundum punctum in quo loco voluerimus, cum impossibile est ut dividatur super punctum consequens primum. Et iam declaratum est ex hoc sermone destructio sue demonstrationis super magnitudines esse indivisibiles, et etiam iam declarata est destructio istius opinionis per se; manifestum est igitur quod, si segregatio et congregatio est, necesse est ut segregatio non sit in indivisibilia neque congregatio ex indivisibilibus, et quod ymaginari hoc propter divisionem corporis secundum totum non esset verum nisi punctum sequeretur punctum.

Et nos non reputamus esse impossibile ut aliqua generatio et aliqua corruptio sint secundum congregationem et segregationem. Simplices autem impossibile est ut sint secundum congregationem et segregationem, impossibile est enim ut in quantitate continua sit transmutatio in substantia aut in qualitate. Et in hoc erraverunt primo. Sed generatio simplex est transmutatio alicuius rei secundum totum ex hoc in hoc, ut hec aqua in hunc aërem. Isti autem estimaverunt hoc esse alterationem, sed hoc valde differt ab alteratione. Subiectum enim in alteratione est in actu, in generatione autem non. Et ideo transmutatio in substantia est generatio et corruptio, in accidentibus autem alteratio. Segregatio autem et congregatio faciunt ut res sint velocioris corruptionis aut tardioris. Cum enim dividatur in parvas partes, erit facilis corruptionis, et cum fuerit congregata, non divisa, difficile corrumpetur.

Dixit Et cum iam declaratum est quod impossibile est ut generatio et corruptio simplices sint congregatio et segregatio, considerandum est utrum aliquid generatur et corrumpitur simpliciter, aut nichil generatur aut corrumpitur nisi secundum alterationem, v. g. ut sanus fiat infirmus et infirmus sanus. Si enim generatio et corruptio simplices sunt, necesse est ut sint in individuo substantie, et necesse est ut ex non individuo substantie, quemadmodum generatio albi non est nisi ab aliquo non albo; quoniam sicut generatio aliqua non est a nichilo simpliciter sed ex non aliquo, ita generatio simpliciter debet esse a nichilo simpliciter. Nichil autem simpliciter intelligi debet duobus modis: aut quod non est substantia et est aliquod aliorum predicamentorum, aut quod non est substantia neque aliquod unum aliorum predicamentorum. Et quocunque modo intelligamus nichil simpliciter, continget ut sit privatio decem predicamentorum. Si autem fuerit in substantia tantum, manifestum est quod continget ex hoc ut alia predicamenta non sint, nisi accidentia essent abstracta a substantia. Et si hoc nichil fuerit in omnibus predicamentis, tunc erimus inter duo: aut scilicet ponemus quod nichil est aliquid aut credemus quod aliquid fit ex nichilo simpliciter. Dissolutio autem istius questionis determinata est in primo Phisicorum, sed ipse ponit quod dictum est illic hic dicendo quod generatum simpliciter fit ex ente in potentia et non ente in actu. Et cum posuit dissolutionem istius dubitationis hoc modo, dixit quod relinquitur in hoc alia dubitatio, ita quod iterat primam dubitationem in esse generationis simplicis.

Dubitatio autem est ista: si enim generatio est simplex et fit ex aliquo ente in potentia non in actu, querendum est utrum illud quod est ens in potentia habeat aliquod in actu, v. g. unum predicamentorum accidentis, aut sit in actu quantitas aut qualitas aut aliquod aliorum predicamentorum, aut nullum habeat in actu decem predicamentorum sed in potentia. Si igitur fuerit in potentia omnia predicamenta et nullum in actu, continget querere utrum sit possibile ut separetur ab eo illud quod est in potentia, et iam declaratum est hoc esse impossibile; et etiam contingit ut aliquod ens sit a non ente in actu — quod etiam vitaverunt antiqui. Si autem fuerit in actu unum predicamentorum accidentis, continget ut accidentia sint abstracta a substantia.

Dixit Et oportet nos perscrutari de hoc in magna sollicitudine. Et prius debemus scire causam propter quam necesse est ut generatio simplex et non simplex sint semper.

Dixit Et quia cause generationis sunt due, motor et materialis, querendum est de istis propter causam materialem. Causa enim movens aut est prima et universalis aut non prima neque universalis. Prima vero et universalis declarata est esse in Phisicis; declarantur enim illic duo modi esse moventium, quorum unum est quod nunquam movetur sed semper movet, secundum autem est quod semper ab eo movetur; primam autem philosophiam oportet determinare substantiam istorum duorum moventium. Moventia autem particularia que semper movent, ex quibus generatio est semper, determinanda sunt posterius.

Et cum ita sit, intentio hic non est nisi dare causam materialem propter quam generatio et corruptio sunt semper, quousque post loquatur in causis particularibus. Et hac causa data, dissolvetur questio predicta, scilicet quomodo aliquid in potentia differt ab aliquo in actu.

Et oportet nos prius, antequam demus causam, dicere questionem contingentem propter subiectum in continuatione generationis. Questio autem sic formatur: si illud quod corrumpitur corrumpitur in nichilum, non in aliquod predicamentorum decem, et illud quod generatur generatur ab ente finito, necesse est ut totum consumatur et ut mundus dissolvatur. Non enim debet aliquis dicere quod generatio debet esse perpetua quoniam illud ex quo fit generatio neque perficitur neque consumitur, quia est infinitum in actu, quoniam aliquod infinitum esse in actu impossibile est, sicut declaratum est. Infinitum autem, secundum quod est possibile, est in potentia, ut divisio magnitudinum semper in duo media.

Et ista questio et predicta sic solvuntur: quia corruptio unius et eiusdem rei est generatio alterius; quoniam, cum corruptio alicuius fuerit generatio alterius, tunc necesse est ut generatio non abscindatur, quoniam per successionem formarum super subiectum, quod est materia, non denudatur illud ex quo generatio fit simpliciter, quod est in potentia, ab aliquo ente in actu, quod est forma.

Dixit Et accidit in hoc dubitatio de qua oportet considerare. Cum enim generatio alicuius substantie fuerit corruptio alterius substantie, quomodo accidit dicere in quibusdam rebus in quibus generatio et corruptio sunt in substantia quod quedam generantur simpliciter et corrumpuntur non simpliciter? Dicamus igitur quod quidam modus est secundum quem hoc dicitur; videtur enim quod hoc quod accidit eis ex hoc in generatione substantiarum adinvicem, simile est ei quod accidit ex hoc in generatione substantiarum in respectu generationis accidentium. Quemadmodum igitur dicimus quod generatio substantie est generatio simpliciter, et similiter corruptio eius, et non dicimus hoc in generatione accidentium et in corruptione eorum, sed, dicimus quod est aliqua generatio et aliqua corruptio non generatio simpliciter nec corruptio simpliciter, ita videtur accidere substantiis adinvicem cum substantie que transmutantur adinvicem diversantur in hoc quia quedam significant hoc principaliter et secundum prius, scilicet illud quod est prima substantia et quod intenditur per se, et quedam non significant tale hoc sed significant posterius in substantialitate; v. g. Parmenides vocat ignem ens et terram non ens, quia apud ipsum ignis significat ens principaliter magis quam terra. Secundum hunc igitur modum et ei similem possibile est dicere quod generatio ignis ex terra est generatio simplex, et quod generatio terre ex igne est aliqua generatio, non simpliciter. Iste igitur est unus modorum quibus possibile est dicere quod quedam substantie sunt generate simpliciter et quedam non. Et hoc est secundum quod opinatur unusquisque hominum. Et quamvis iste modus sit verus, tamen erravit ille qui in hoc erravit et credidit in eo cuius esse est perfectius quod sit magis diminutum, et in eo cuius esse est magis diminutum quod sit magis perfectum. Et non intendimus hic verificare sermonem Parmenidis neque alterius, sed verificare hunc modum. Hec igitur est una differentia secundum formam. Et secunda secundum materiam; in- dividua enim substantiarum in quarum compositione vincunt ex quatuor elementis ea quorum differentie contrarie propinquiores sunt ad esse et magis significant aliquod esse, sunt perfectiores in substantialitate quam individua super quorum compositione vincunt ex elementis ea quorum differentie sunt propinquiores ad non esse et minus significant aliquod ens, v. g. quod actio ignis, que est calor, propinquior est ad esse quam actio aque, que est frigus; frigus enim quodammodo defectus est caloris. Individua enim super quorum compositione vincit ignis perfectiora sunt in esse quam ea in quorum compositione vincit terra. Et ideo possibile est dicere, cum magis diminutum generatum fuerit ex perfectiori, quod perfectius corrumpitur simpliciter et magis diminutum generatur aliqua generatione; et econtrario cum perfectius generabitur ex magis diminuto. Immo possibile est dicere quod, cum perfectius corrumpitur in magis diminutum, quod corrumpitur in non ens, et cum perfectius generabitur ex magis diminuto, quod generabitur ex non ente, ut est consuetudo antiquorum.

Et plures antiqui reputant quod perfectio et diminutio in individuis substantiarum, ex quibus accidit eis hoc accidens, non est nisi propter diversitatem eorum in sensu. Dicunt enim quod, cum aliquid non sensibile transmutatur in sensibile, quod generatur ex non ente; et cum transmutatur in aliquod non sensibile, dicunt quod corrumpitur in non ens. Et accidit eis hoc accidens quia estimabant quod nulla comprehensio est hic in cognitione rerum preter sensum. Necesse est igitur ut sensibile sit ens et non sensibile sit non ens, sicut cognitum apud nos est ens et ignotum est non ens. Quia enim opinabantur quod omne ens est comprehensum a nobis, et quod nullum ens est non comprehensum, et opinabantur quod comprehensio a nobis non est nisi secundum sensum, ideo opinabantur quod sensibile est ens. Et isti, quamvis errent in hoc, sicut dicit Aristoteles, tamen in hac opinione consequuntur viam veritatis aliquo modo, inquantum dicunt quod ens est comprehensum, et non comprehensum naturaliter est non ens. Sed erraverunt inquantum posuerunt sensum sicut scientiam; unde accidit ut aliquid in se videatur econtrario modo sensui, v. g. terra et aër; aër enim apud intellectum est perfectioris esse quam terra, et terra perfectioris esse apud sensum. Et ideo non contingit ut illud quod est magis sensibile sit perfectius; perfectius enim in rei veritate est illud quod est perfectius apud intellectum.

Determinata est igitur ex hoc sermone causa propter quam possibile est dicere in transmutatione quarundam substantiarum in quasdam quod est generatio simplex et generatio ex non ente et quod est corruptio simplex in non ens. Causa autem propter quam diximus quod transmutatio quarundam substantiarum est generatio simplex et transmutatio quarundam est aliqua generatio, non est causa propter quam diximus quod transmutatio in substantiam est generatio simplex et quod transmutatio ex ea est corruptio simplex, et propter quam diximus quod transmutatio in aliis predicamentis est generatio aliqua et corruptio aliqua. Causa enim in hoc est illud quod dictum est in libro Predicamentorum, scilicet quod res particulares sunt duobus modis: quedam enim non dicuntur neque in subiecto neque de subiecto, et sunt individua substantie; et quedam sunt in subiecto, et sunt individua accidentis. Transmutatio autem eorum in ea que non sunt in subiecto dicitur esse generatio simplex, transmutatio vero ex hiis dicitur corruptio simplex. Transmutatio autem eorum que dicuntur in subiecto, sive in ea sive ex hiis, dicitur aliqua generatio. Causa autem in istis duabus nominationibus, scilicet que sunt in substantiis et que sunt in accidentibus, eadem causa est aliquo modo. Inveniuntur enim in eis duo modi: perfectus et non perfectus. Dicitur igitur in transmutatione ad perfectum et ex perfecto in duobus modis generatio simplex et corruptio simplex, et in transmutatione ad diminutum et ex diminuto aliqua generatio et aliqua corruptio, v. g. quod in transmutatione ex igne et ad ignem dicitur generatio simplex et corruptio simplex et in transmutatione ex terra et in terram dicitur aliqua generatio et aliqua corruptio, cum ignis sit perfectioris esse quam terra, et in transmutatione ex homine in hominem dicitur etiam aliqua generatio et aliqua corruptio. Declaratum est igitur ex hoc sermone modus secundum quem dicimus quod transmutatio in quasdam substantias et ex eis est generatio simplex et corruptio simplex, et in quibusdam non, et modus secundum quem dicimus hoc in substantiis et in accidentibus, et quod aliquo modo sunt similes.

Et non debet iste sermo facere nos dubitare, scilicet hoc quod diximus quod iste substantie generantur ex non ente et corrumpuntur in non ens, in hoc quod diximus quod causa continuationis generationis est quia prima materia impossibile est ut denudetur ab altero duorum contrariorum. Non ens enim significat vilius duorum contrariorum, et ens nobilius. Et cum ita sit, necesse est ut generatio nunquam cesset. Corruptio enim non entis, quod est vilius contrarium, semper est generatio entis, quod est nobilius contrarium et magis sensibile; et corruptio nobilioris contrarii est generatio non entis, quod est vilius contrarium et non sensibile aut minus sensibile.

Et in hoc est dubitatio utrum ens et non ens dicantur de contrariis quorum unum est nobilius altero, v. g. quod grave, scilicet terra, est non ens, et leve, scilicet ignis, est ens; aut non ens dicitur de materia contrarii vilioris, scilicet materia terre, et ens dicitur de materia contrarii nobilioris, scilicet materia ignis. Et hoc facit nos considerare utrum ista materia sit eadem in omnibus istis quatuor corporibus aut non. Dicamus igitur quod uno modo est eadem, et ideo possibilia sunt adinvicem alterari; et alio modo sunt multe, unde possibilia sunt recipere formas contrarias. Est enim una secundum subiectum et multe secundum potentias et habilitates ad recipiendum formas contrarias. Hoc igitur dixit de generatione simplici et non simplici que sunt in substantia.

Dixit Et nos debemus dicere differentiam inter generationem et alterationem; utraque enim istarum est transmutatio et habet subiectum et contraria et accidentia subiecto, et differunt in subiecto et in eo quod est in subiecto. Alteratio igitur est cum subiectum fuerit aliquod in actu et fuerit transmutatum in aliqua specie qualitatis cum ille qualitates fuerint contrarie aut inter contrarias (v. g. quod idem corpus aliquando sanatur et aliquando infirmatur, permanendo idem; et idem cuprum quandoque est rotundum et quandoque est angulare, permanendo idem). Transmutatio autem in substantia est cum nichil in actu remanserit ex illo ex quo est transmutatio, quod sit subiectum illius rei que in eo fit essentialiter non accidentaliter (v. g. cum sperma transmutatur et fit sanguis secundum totum, aut aër transmutatur secundum totum et fit aqua).

Et magis est manifestum cum transmutatio fuerit ex non sensibili in sensibile, v. g. ut ex aëre fiat aqua (aër enim fere est insensibile visui et tactui). Et diximus quod necesse est in illo fixo ad qualitatem generatam ut illa qualitas sit in eo essentialiter, quia videmus quod in rebus generabilibus remanet aliquid sensibile, idem ut cor- poreitas remanens in aqua et in aëre cum generantur abinvicem, et ut diaphaneitas et humiditas et alia accidentia. Sed ista que remanent in generabilibus videntur quod non sint subiecta illius quod fit in talibus istis transmutabilibus secundum modum quo illud quod est in actu est subiectum in transmutatione que est in qualitate. Et causa in hoc est quod illud quod remanet apud generationem aque ex aëre est aliquod contingens subiecto, non quod est ipsum subiectum, sed accidentaliter, idest quia est in subiecto. Et ideo, si esse alterationis in subiecto suo esset tale esse, scilicet accidentale, tunc alteratio esset generatio; v. g. quod, si homo esset subiectum musice et non musice, secundum quod corporeitas est subiectum forme aque et aëris, scilicet accidentaliter, tunc transmutatio hominis de ignorantia musice ad scientiam illius esset generatio et corruptio in substantia. Sed homo est subiectum essentialiter ad cognoscendum musicam, et ideo fuit alteratio non generatio. Et alteratio inquantum subiectum permanet ei essentialiter convenit aliis transmutationibus, et differt ab eis in eo in quod est transmutatio. Cum enim transmutatio fuerit in quantitate, erit augmentum et diminutio et ad locum translatio et ad qualitatem alteratio. Transmutatio autem in substantia differt ab omnibus istis transmutationibus in hoc quod nichil remanet in eo quod sit subiectum essentialiter ei in quod est transmutatio. Et principaliter materia est subiectum illius transmutationis. Subiectum autem aliarum transmutationum non dicitur materia nisi secundum posterius. Declaratum est igitur quod generatio est ens, et quomodo est, et in quo differt ab alteratione.

Dixit Et querendum est utrum differentia que est inter augmentum et alias transmutationes est differentia quam habent propter illud in quo est transmutatio, quoniam illud quod augmentatur mutat locum, generatum autem et alteratum non. Et amplius, mutatio loci in cremento differt a mutatione loci que dicitur communiter localis (motus autem localis est duplex, scilicet rectus et circularis); et differt ab eo quod movetur secundum rectitudinem, nam illud mutat locum secundum totum, illud autem quod augetur mutat locum secundum partem; et differt etiam a motu circulari, quamvis ambo moveantur secundum partes, in hoc quoniam partes moti circulariter semper moventur in eodem loco, partes autem augmentati moventur in locum maiorem et eius quod diminuitur in minorem.

Quoniam igitur augmentum differt ab aliis transmutationibus in hiis duobus, scilicet in quo est transmutatio (et est quasi materia) et in modo ipsius transmutationis, est manifestum.

Querendum est igitur utrum crementum corporis sit ex aliquo corpore in actu aut potentia. Et quia hoc dicitur dupliciter: aut illud quod est corpus potentia erit separatum a sensibili corpore, aut erit in corpore sensibili; et hoc etiam duobus modis: aut per se erit in corpore sensibili, aut aliquid existens in aliquo secundum accidens, ut dicimus quod materia est existens in corporibus; oportet ergo considerare in unoquoque modorum eius quod est in potentia, deinde in eo quod est in actu. Si autem crementum et diminutio sint ex materia a sensibili corpore separata, necesse est aut ipsum non possidere locum (et tunc erit aut punctus et sibi simile de hiis que non querunt locum aut vacuum) vel erit corpus insensibile. Quoniam igitur punctum esse materiam, et vacuum, manifestum est quod impossibile est; si autem fuerit corpus insensibile, oportet, inquantum generatur ex eo magnitudo, ut sit in loco (omne enim ex quo aliquid generatur necesse est ut sit in loco, aut secundum se aut secundum accidens, sicut nos dicimus de materia; nullam enim habet differentiam illud ex quo generatur corpus simpliciter, et illud ex quo crescit, cum generatio sit in toto, crementum autem generatio in parte); quapropter hec scrutatio ambobus est communis aliqualiter, et aliqualiter propria cremento. Et cum corpus separabile est in loco, sensibile et non separabile a sensibili, et revertetur scrutatio super primum modum.

Cum autem impossibile est ut generatio magnitudinis et crementi eius sit ex aliquo ente in potentia et separabili, oportet ut sit ex aliquo ente in actu. Et quia hoc dicitur aut secundum se aut secundum accidens, secundum se, ut ex aqua fit aër, non quia aqua transmutatur in aërem, sed quia ex aqua exit aër, quia ante erat inclusus in ea; secundum autem accidens, sicut dicimus quod prima materia est in corporibus. Sed materiam magnitudinis et corporis in cremento et generatione esse inclusam impossibile videtur, quoniam oportet ex hoc ut in corpore finito sint infinita corpora in actu, et alia impossibilia que dicta sunt in aliis locis.

Melius est ergo ponere quod materia generationis et augmenti est prima materia, quam diximus esse unam et eandem numero potentia autem plura, non quod materia sit corpus existens in corporibus in actu, neque punctum neque linee neque superficies, quoniam hec non sunt in loco, neque secundum se neque secundum accidens; sed ex quo magnitudo generatur oportet ut sit in loco, sicut diximus, aut secundum se aut secundum accidens. Immo materia est cuius linee et superficies sunt ultima et termini; quapropter non invenitur omnino separata ab accidentibus, cum ultima non separantur ab illo cuius sunt ultima.

Transmutatio autem in generatione assimilatur transmutationi in cremento in causa agente et materiali: in causa autem agente, quoniam, sicut id quod generatur actu, generatur aut eiusdem speciei aut eiusdem generis propinqui aut remoti (secundum speciem, ut homo ab homine et ignis ab igne; secundum genus remotum, ut durum a frigido), ita etiam illud quod crescit debet esse agens idem cum forma partium generandarum secundum speciem, quoniam faciens partes magnitudinis est magnitudo;

in causa autem materiali, quoniam nulla est materia in potentia corporis communis (inquantum corpus est genus), ut dictum est, quoniam non est materia nisi istius corporis, et crementum non est nisi generatio partium huius corporis. Ergo oportet ut augmentatum et generatum habeant eandem materiam; quoniam hoc quod videtur de materia crementi nobis non est ei proprium. Et quia crementum est generatio in quantitate, diminutio autem est corruptio in quantitate, oportet ut magnitudo non sit aucta nisi propter magnitudinis additamentum quod est in ea in actu; quod si non esset, oporteret ut corpus componeretur ex punctis. Similiter autem non diminuitur nisi ex diminutione alicuius magnitudinis in actu. Quapropter crementum debet esse ex aliquo corpore in actu. In generatione autem non sequitur hoc, quia est in qualitate.

Sed in hoc contingit magna questio, scilicet ut corpus intret corpus secundum totum, et, si non, quomodo crescit in omnibus partibus, et ita erunt duo corpora in eodem loco.

Et non potest aliquis dicere quod, quamvis crementum sit inquantitate, non est necessarium ut sit corpore adveniente in actu. Aër enim, quando ex aqua generatur, acquirit maiorem quantitatem sine corpore extrinseco adveniente, quoniam hoc non est crementum; immo prima materia naturaliter recipit augmentum et diminutionem in magnitudine. Et hoc erit manifestum salvatis rebus essentialibus in eo quod crescit. Quorum unum est quod omne punctum et omnis pars sensibilis universaliter et similiter in omnibus partibus crescit, et similiter in diminutione. Secundum est quod non crescit nisi aliquo extrinseco adveniente. Tertium est quod illud quod dicitur crescere et diminui sit permanens. Quapropter manifestum est quod quantitas aëris generati ab aqua non est crementum aque neque aëris. Hec enim transmutatio de diminutione in augmentum non habet idem subiectum. Sed iam dictum est quod crementum habet unum subiectum. Et si aliquis dixerit quod corpus commune aque et aëri est subiectum istius crementi, frangetur sermo iste per secundam radicem, scilicet quod in cremento necessarium est aliquod extrinsecum. Hee autem sunt questiones in cremento.

Est et alia questio, cum confessi fuerimus quod illud quod crescit sit aliquid in actu, utrum illud quod crescit sit veniens aut cui vel ad quod venit, v. g. utrum cibus crescat aut crus aut utrunque. Et hoc cito dissolvetur, quoniam substantia alterius permanet, scilicet crus, alterius autem alteratur, scilicet cibus. Crementum enim non est alterati sed permanentis; v. g. vinum admixtum cum aqua, dummodo non est transmutata operatio vini, dicimus quod crescit, et similiter dum facit opus proprium vini, quod non dicimus in aqua, quoniam alteratur. Et similiter, si aliquid ab aliquo alteratum est et amisit substantiam, non dicimus quod alteratio est illius rei que destruitur sed illius permanentis, v. g. quia cibus calidus veniens ad corpus, corpus alteratur ab eo in calidum, substantia autem cibi destruitur. Et tunc recte quidem dicitur esse alteratio et crementum in re permanente in actu, principium enim movendi non est nisi alterantis fixi et illius quod crescit.

Et cum dictum est sufficienter de questionibus, dicamus de solutione, salvando tria predicta et etiam cavendo impossibilia, ut vacuum esse aut duo corpora esse in eodem. Primum quidem horum que scienda sunt de augmento est quod primo invenitur in corporibus consimilis partis et non invenitur in instrumentalibus nisi mediantibus consimilibus. Et hoc quidem manifestum est. Non enim dicimus manum esse augmentatam nisi cum caro et os et alia ex quibus componitur augmentantur. Quia ergo unumquodque membrorum consimilium componitur, ut alia corpora naturalia, ex materia et forma, et illud quod augmentatur debet esse fixum, ut diximus, et materia est in continuo fluxu forma autem est permanens, rectum est dicere, quando aliquid augmentatur, quod illud quod augmentatur in eo est forma non materia. Materia enim non est permanens, et illud quod augmentatur necessario permanet.

Et hoc est quasi mensurans ad illud quod mensuratur per mensurans, quoniam mensurans est idem et que mensurantur per ipsum (ut triticum et hordeum) sunt diversa. Et si ymaginares unum mensurans quod aliquando crescit per illud quod intrat in ipsum, et aliquando diminuitur, conservando figuram eius, tunc ymaginaberis dispositionem forme in suo cremento in respectu materie. Et hoc recte ymaginaberis quando ymaginaberis utrem corii, quod, quando intrat ipsum aqua pauca, diminuitur, quando autem multa, crescit, et in utroque conservat figuram suam. Et secundum hoc non sequitur additio in omnibus partibus materie, cum quedam partes exeant et quedam intrent, quod cogeret nos ad dicendum quod corpus intraret corpus, aut vacuum esset. Quod si ipsa materia cresceret, aut corpus intraret corpus aut vacuum esset.

Hic autem scire quod illud quod augetur non augetur nisi secundum partes forme, manifestius est in instrumentalibus, cum forma in eis sit manifestior, v. g. quoniam, quando manus crescit, in omnibus partibus conservat suam figuram, qua dicitur manus. Et significatio quod forma manifestior est in officialibus quam in consimilibus, est quod mortuus dicitur habere os et carnem magis quam habere manum aut pedem. Oportet ergo ut quecumque pars carnis sit aliquo modo crescens et aliquo modo non. Secundum autem formam crescit, secundum autem materiam non.

Et quia illud quod augmentatur non crescit nisi adveniente cibo extrinseco, cibus autem non est actu id ad quod advenit, v. g. neque actu est os neque caro sed potentia; quapropter cibus aliquo modo est similis. Hec autem est dissolutio questionis in cremento. Sed Alexander dicit quod hoc quod dictum est in hoc, non dictum est coactione probationis, sed quia anima quievit in huiusmodi. Materia enim non dissolvitur secundum totum, sed semper remanet in ea aliqua res fixa. Et si non, esset possibile formam separari. Et cum in materia est pars fixa, necessario illa pars augmentabitur. Quapropter oportet ut in membris augmentatis sit humiditas dispersa cum qua admixtus est cibus adveniens; et quando >mutabitur in naturam illius humiditatis, augmentabitur figura membri per augmentum illius humiditatis in omnibus partibus et diminuitur per eius diminutionem; et natura est que conservat figuram illius membri in hora augmentationis et diminutionis. Et hoc si sit verum, quomodo fuit quod ille magister primus ita consentit sine probatione, cum nunquam creditur aliquid dixisse sine forti probatione? Et tunc inquiramus in hoc. Manifestum est quod, si aliquis dicat augmentum esse secundum formam, quod non vult dicere formam augmentari secundum quod est forma (augmentum enim est secundum magnitudinem, forma autem est qualitas) sed quod illud quod augetur in omnibus partibus non augetur in eo quod est quantum sed in eo quod est quantum habens formam. Et cum augmentum in omnibus partibus non est nisi inquantum partes habent formam, manifestum est quod non sequitur ex suo cremento in omnibus partibus secundum hunc modum corpus penetrare corpus totaliter: augmentum enim est in re augmentata secundum formam. Sed illud posset contingere si augmentum esset in partibus tantum secundum materiam, scilicet inquantum sunt partes. Et si esset ita, contingeret alterum duorum: aut augmentum esset per accumulationem, aut penetrarentur partes advenientes et partes recipientes adinvicem. Sed miscibilium partes non cedunt equaliter partibus subintrantibus neque adunantur cum illis nisi inquantum habent qualitatem determinatam, et est humiditas non inquantum sunt quanta tantum; quoniam, si esset ita, possibile esset omnia admisceri. Additio ergo omnium miscibilium non est nisi secundum formam. Quoniam autem augmentum non est nisi quantitatis inquantum habet formam, manifestum est ex hoc, quoniam illud quod augetur debet esse permanens, sed non permanet nisi inquantum habet qualitatem, non in eo quod sunt partes; cum, inquantum sunt partes in se, sunt in continuo fluxu. Secundum hoc igitur intelligendus est sermo magistri, non secundum quod Alexander intellexit. Quoniam magister non dixit quod augmentum est in materia sine forma vel econtrario, sed in omnibus partibus augmentati secundum formam non secundum materiam vel inquantum sunt partes. Corpus enim non habet partes nisi inquantum materia, partes autem sunt in fluxu inquantum sunt partes et in permanentia inquantum habent formam. Et quia augmentum non est augmentati nisi inquantum permanet, contingit ut non sit augmentum in partibus nisi inquantum habent formam. Et visum est tibi quod differentia magna est inter hoc et sermonem Alexandri. Et videtur michi quod qui questionem dissolvit eo modo quo Alexander, quod non dissolvit sed permutat questionem, quoniam adhuc residuum erat dicere qualiter augmentatur magnitudo per illam humiditatem in omnibus partibus, cum magnitudo non admisceatur cum ea. Et similiter de omnibus membris congelatis; miscibile enim est liquabile. Quapropter melius est dicere sufficere quod dedit magister in responso, aut querere aliquid quod compleat sermonem suum; quoniam videtur quod augmentum indigeat admixtione, ut ipse dicet post hoc. Et si non esset ita, esset generatio partium carnis et ossis per se quando cibus transmutatur in ossa et carnem. Hec autem mixtio necessario non est nisi hoc modo, non propter augmentum esse in omnibus partibus sine penetratione; quoniam si hoc fuerit positum, continget ut augmentata non sint nisi que sunt miscibilia. Qualiter ergo dicemus in augmento figure et universaliter membri officialis? Aut dicemus quod in membro naturaliter causa extensionis in omnes dimensiones, quapropter accidit ei aliqua raritas, et illa humiditas cibalis dividit se in omnibus partibus eius, scilicet in minimis foraminibus. Quando illa foramina extenduntur et quando fuerint impleta illa humiditate, transmutatur illa humiditas in partes carnosas minimas et applicabit se illis; et iterum contingent in illis partibus carnosis novis foramina minima. Et cum membrum iterum extendetur, rarefient omnia illa foramina et implebuntur per humiditatem cibalem per virtutem attractivam. Et cum calor coagulaverit illam, revertetur in carnem et os. Deinde tertio rarefiet, et sic erit crementum membri augmentati. Augmentum ergo non est augmentati nisi secundum istam virtutem per quam habet formam. Et istam virtutem intendebat Aristoteles cum dixit augmentatum augmentari secundum formam non secundum materiam. Et nisi esset ista virtus, impossibilis esset augmentatio in omnibus partibus sensibilibus, nisi esset possibile corpus penetrare corpus. Causa ergo data ab Aristotele in hoc est universalis rebus miscibilibus et non miscibilibus; causa autem Alexandri est propria miscibilibus. Revertamur ergo ad illud a quo recessimus,

dicendo Et questio est: quia crementum est ex illo quod est in potentia illud quod augmentatur, sed in actu est aliud, v. g. quod cibus est potentia caro, actu autem panis, oportet ut non sit in actu pars illius quod augetur, donec corrumpatur forma eius et fiat in eo forma illius quod augmentatur. Si ergo ista pars facta est divisa ab eo quod augmentatur quando fit, erit generatio in substantia. Et cum augmentum non est generatio, qualiter ergo est augmentum? Et ipse respondet quod augmentum non est nisi per mixtionem advenientis et transmutationem eius in naturam rei cui advenit. Et hec est differentia inter hanc mixtionem et mixtionem per quam fit generatio compositorum ex elementis, quam dicemus postea; v. g., quando vinum admiscetur aque, tum vinum vincet et dominabitur ita quod totum fiat vinum, erit augmentum. Similiter cum cibus advenit humiditatibus et transmutatur in earum naturam et augmentatur magnitudine, erit augmentum. Cibus ergo non erit caro actu post potentiam nisi post mixtionem. Et hec est differentia inter ipsum et generationem: ignis cum incenditur per se, est generatio; et si apponas ligna illi, erit augmentatio.

Et debes scire quod sicut generatio simpliciter non est corporis simplicis (quod si non, contingeret quod generatio esset ex non ente, v. g. quod non sit impossibile ut fiat animal simpliciter neque homo sit neque aliud animal), sic etiam quantitas que fit in illo quod augetur non est simpliciter. Quapropter oportet ut caro et os non fiant nisi cibus veniens sit alicuius quantitatis in actu, non inquantum carneum neque osseum in actu sed in potentia.

Differentia autem inter augmentum et nutrimentum est quoniam, quando illud quod fit secundum sensum non est nisi tantum caro, tunc dicitur nutriri, et quando illud quod fit fuerit caro habens quantitatem sensibilem, tunc dicitur augmentatio. Cibus ergo et augmentum in subiecto idem sunt, in modo autem differunt; quoniam quando cibus veniens fuerit potentia caro tantum, non sensibilis quantitatis, v. g. forma spoliata a quantitate, et si quantitas esset non sensibilis, hoc modo erit nutrimentum. Quando ergo cibus veniens non est potentia nisi tantum forma sine quantitate actu sed potentia, non erit forma rei augmentate maior; et quando fuerit in potentia forma cum quantitate, erit augmentum. Hec ergo est differentia in augmento et nutrimento.

Diminutio autem contingit quando forma augmentati non potest transmutare omnes partes cibi in suam substantiam, sed humiditatem naturalem que est in membris alterant cibi in suam substantiam, et econtrario in augmento. Et hec debilitas accidit naturaliter paulatim paulatim secundum debilitatem vite, et erit diminutio in quantitate tamen forma eadem remanente, sicut in augmento, v. g. quando aqua admiscetur cum vino paulatim paulatim, donec vinum fiat aquosum; et tunc diminuitur multa pars illius humiditatis, scilicet quando transmutatum erit in naturam cibariorum et exit a corpore, sicut vinum in naturam aque. Ostensum est ergo qualiter est augmentum, et in quo et propter quid sit. Et determinate sunt questiones, et qualiter diminutio, et differentia inter augmentum et nutrimentum.

Dixit Et prima intentio huius libri est perscrutari de corporibus quatuor, utrum sint elementa vel non; et si sunt elementa, utrum sint non generabilia abinvicem, ita quod non habeant principium prius eis, aut sint generabilia exinvicem; et si sint, utrum in eis sit principium quod non generatur ab aliquo, aut quodlibet illorum generatur a suo compari. Et quia hec erat eius intentio, necesse fuit premittere huic perscrutationi ea que dicuntur sine ratione ex rebus necessariis apud omnes dicentes esse generationem et alterationem, scilicet tactum et actionem et passionem et mixtionem. Natura enim istius perscrutationis coegit antiquos ad loquendum de istis rebus. Antiqui enim erant bipartiti: aut dicentes plura elementa uno aut dicentes unum elementum. Facientes autem elementa plura sive dicentes quod ex hiis quatuor corporibus generantur omnia, ut Empedocles, aut quod hec quatuor generantur ab elementis, ut Anaxagoras et Democritus, qui faciunt hec quatuor composita ex consimilibus, necessario dicunt congregationem esse et segregationem. Congregatio autem et segregatio mixtio est aliquo modo, quamvis illud quod dicunt de hoc non sit determinatum. Dicentes autem mixtionem, necesse est eis dicere actionem et passionem et tactum. Dicentibus vero unum elementum, quamvis non contingat dicere mixtionem, tamen contingit dicere actionem esse et passionem. Et ideo bene dixit Diogenes cum dixit quod, si non esset unum subiectum, impossibile esset ut aliquid transmutaretur in aliud. Non enim est in natura frigidi transmutari in calidum vel econtrario, sed necesse est ut sit subiectum recipiens utrunque. Quia igitur omnes facientes unum elementum ponunt aliquam contrarietatem in illo uno, necesse est eis ut actio sit ex illa contrarietate, et passio ex illo uno. Et cum actio est, tactus est. Quapropter necesse est loqui de istis tribus antequam loquamur de generatione. Et primo de tactu, deinde de passione, deinde de mixtione. Quod enim patitur tangitur, et quod admiscetur patitur et tangitur.

Dixit Et sicut quodlibet nominum dicitur multis modis (quedam enim dicuntur equivoce, et quedam secundum prius et posterius), ita est de hoc nomine tactus. Sed tamen cum dicatur sine similitudine et vere et communiter, non dicetur nisi in omni habenti situm. Situs autem non est nisi in omni habenti locum; et ideo magnitudines mathematice dicuntur habere tactum aliquo modo adinvicem, cum impossibile est ymaginari eas extractas a loco (ut mathematici extrahunt eas ab aliis accidentibus), cum corpus non est in loco nisi per suas dimensiones, non per accidentia alia. Locus ergo inseparabilis est a corporibus mathematicis, sive fuerint abstracta ut aliqui dicunt in sermone et esse, sive fuerint abstracta in sermone tantum. Sed tactus qui dicitur in magnitudinibus, dicitur secundum posterius a vero tactu, qui est in naturalibus. Dictum est enim in Phisicis in distinctione et descriptione contingentis, quod est duorum corporum quorum termini sunt insimul. Simul autem est situs duorum corporum que sunt insimul, et ex necessitate situs est locus; quapropter necesse est contingentia esse in loco. Et quia modi primi loci sunt sursum et deorsum, necesse est ut contingentia sint aut sursum aut deorsum; ergo aut gravia aut levia aut utrunque aut alterum eorum. Et manifestum est quod huiusmodi corpora sunt agentia et patientia adinvicem. Contangibilia ergo in rei veritate sunt quorum ultima sunt simul, et sunt agentia et patientia adinvicem.

Movens autem estimatur idem esse cum agente et motum cum patiente. Et dicitur a quibusdam Quia igitur movens invenitur duobus modis, aut movens et immobile aut movens et mobile, et agens etiam invenitur hiis duobus modis, ergo omne movens est agens et omne agens est movens. Et non est ita; immo movens est generalius agente. Agens enim est illud quod facit passionem aut passivam qualitatem, scilicet alterationem. Et hoc necesse est quia agens est oppositum patienti; patiens autem est in alteratione, et non est necessarium ut omne movens faciat alterationem. Et quia tactus est in rei veritate in agentibus et patientibus, necesse est ut quedam moventia tangant et quedam non. Sed tamen etiam tactus dicitur in rebus naturalibus communiter et proprie. Dicitur enim communiter de duobus corporibus quorum ultima sunt insimul, et quorum alterum est movens et alterum motum quolibet modo motionis; et dicitur proprie de illis quorum alterum agit et alterum patitur. Et iste modus etiam dicitur communiter et proprie: dicitur enim communiter cum unum eorum agit et alterum patitur; et dicitur proprie cum utrunque agit et patitur. Et iste est tactus qui dicitur secundum prius et vere, et manifestum est in rebus que sunt apud nos. Et propter hoc possibile est dicere quod hec est dispositio omnium contangibilium ex corporibus naturalibus. Et non est ita, quoniam corpus celeste tangit ea que sunt apud nos agendo, tamen non patitur. Corpus igitur celeste dicitur tangens primo modo, scilicet cum alterum duorum egerit et alterum duorum passum fuerit. Sed quia omnia consimilia in genere, scilicet quorum subiectum est unum, non agunt nisi patiendo, estimant etiam quod ita sit de omnibus rebus. Declaratum est igitur ex hoc sermone quod tactus secundum rei veritatem non est nisi in rebus que patiuntur abinvicem, et quod si aliquid est agens et non patiens, patiens dicitur tactum, et agens non dicitur tangens nisi per similitudinem; quoniam tactus, quia est secundum comparationem, necesse est ut notet in rei veritate quod utrunque est tangens et tactum. Hec est igitur intentio tactus in rebus naturalibus de actione et passione.

Dixit Sermones antiquorum de naturis rerum activarum et passivarum sunt duo contrarii. Unus enim eorum est quia activa et passiva sunt contraria diversa, non consimilia; omnia enim aut consimilia sunt aut contraria; consimilia autem impossibile est ut agant aut patiantur adinvicem, quia neutrum eorum est dignius ut agat vel patiatur ab altero. Dicunt autem Et si aliquis opposuerit nobis, dicendo quod videmus ignem magnum extinguere parvum, et sunt consimiles, dicemus quod hoc non contingit nisi propter contrarietatem in quantitate; magnum enim contrarium est parvo.

Secundus autem sermo contrarius est isti, quem Democritus solus dicebat, et est quod activa et passiva sunt consimilia. Et signum eius est quod impossibile est quod contraria patiantur abinvicem; contrarium enim non recipit suum contrarium, v. g. quod calor non recipit frigus neque frigus calorem. Hec ergo passiva sunt consimilia activis et convenientia et econtrario.

Dixit Isti igitur sunt sermones antiquorum in hac opinione, et argumenta eorum. Et causa contradictionis eorum est quia non considerant rem ex utraque parte, sed isti consideraverunt unam partem et illi aliam. Et ideo sermo utriusque est verus secundum partem et falsus secundum aliam; quoniam, cum consideratum fuerit de hoc, invenietur quod res agit in aliam rem inquantum est contraria, et patitur inquantum est similis. Impossibile enim est ut aliquid agat in aliud secundum quod est simile, quoniam, sicut antiqui dicebant, nullum eorum est dignius agere in alterum quam alterum; et si simile ageret in simile, tunc res ageret in seipsam; et si ita esset, nichil esset incorruptibile et immobile, omne enim moveret se et corrumperet se; et cum res non agit secundum quod est simile, necesse est ut agat secundum quod est diversum.

Et similiter videtur quod non patitur res secundum quod est dissimilis. Dissimilia enim si paterentur abinvicem, quidlibet pateretur a quolibet, et manifestum est quod quidlibet non patitur a quolibet; albedo enim non potest pati a linea neque linea ab albedine nisi accidentaliter, si linea fuerit nigra. Et cum ita est, nichil patitur nisi in eo quod est simile. Declaratum est igitur ex hoc quod activum et passivum uno modo sunt similia et alio modo dissimilia.

Et cum consideravimus activa et passiva, apparet nobis quod sunt contraria. Nichil enim extrahit aliquid a sua natura nisi sit contrarium. Et ideo non patitur quidlibet a quolibet. Et cum activa et passiva sint contraria, et contraria sunt similia in genere et dissimilia in specie, necesse est ut activa et passiva sint consimilia in genere et dissimilia in specie. Quoniam autem activa et passiva sunt contraria, manifestum est ratione et inductione; corpus enim non patitur nisi a contrario corpore, ut ignis generatur ab aëre et sapor a sapore contrario et color a colore contrario. Causa autem receptionis est genus commune eis, et causa actionis est contrarietas. Et non tantum quod ipsa propositio, dicens quod activa et passiva sunt contraria, est vera, sed etiam sua conversa videtur esse vera; cum enim posuerimus quod contraria sunt consimilia in genere et dissimilia in specie, et quod consimilia in genere et dissimilia in specie sunt activa et passiva, concludetur ex hoc quod contraria et ea que sunt inter ea sunt activa et passiva. Et hec declaratio, quamvis non det fidem per se simpliciter, cum sit circularis, tamen dat nobis, sicut dicit Alexander, aliquam fidem.

Quoniam autem contraria activa sunt et passiva, manifestum est ex hoc quod contrarietas rerum est causa generationis et corruptionis earum. Et ideo ignis calefacit et frigus infrigidat. Et universaliter, quia activum et passivum uno modo est contrarium et alio modo simile, contingit ut hoc agat et hoc patiatur. Et si non, non esset generatio neque corruptio.

Et quia antiqui non sciverunt hoc secundum totum, erraverunt. Et causa erroris eorum in hoc fuit quod homines attribuunt actionem subiecto contrarii et non contrario. Et quia subiectum est simile, putaverunt isti quod agens est simile. Et similiter attribuunt passionem contrario et dicunt quod frigidum calefacit, et ex hoc putaverunt isti quod passio est contrarii.

Dixit Et sciendum est quod agens bipartitum est sicut movens bipartitum est, quoniam in utroque eorum est primum et ultimum. Et sicut primum movens possibile est ut sit immobile (hoc enim iam declaratum est in rebus naturalibus), et postremum movens necesse est ut sit motum, sicut primum agens necesse est ut sit non patiens, sive in artificio sive in natura, v. g. quod corpora patiuntur ab arte medicine ex egritudine in sanitatem, sed ars medicine non patitur hac passione, cum medicina sit primum; cibus autem et medicamen quibus ars medicine agit sanitatem in corpore, agit et patitur. Et causa in hoc est quia quodcunque agens cuius materia non fuerit eadem cum materia patientis necesse est ut non patiatur ab illo eodem modo secundum quem agit. Et quodcunque agens fuerit quod habuerit eandem materiam cum patiente, necesse est ut patiatur ab agente. Et est dicere eandem materiam eam que recipit duo contraria indifferenter, scilicet materia que recipit calidum sicut frigidum. Materia igitur artis, quia alia est a materia sanitatis, non patitur ab egritudine; materia enim egritudinis sunt quatuor humores, et materia artis medicine est anima.

Et cum necesse est ut primum agens non patiatur, necesse est ut sit in non materia patientis. Et sic est de primo agente, scilicet corpore celesti, quia est in subiecto diverso a subiecto in quo sunt res patientes. Et si inveniatur hoc agens, quod non sit in aliqua materia omnino, necesse est ut non patiatur aliquo modo neque essentialiter neque accidentaliter, cum apparet quod materia est causa passionis. Causa autem passionis consimilis est eadem materia; passionis autem dissimilis est dissimilitudo materie. Et causa agens est similis cause moventi aliquo modo et differt ab ea alio modo.

Causa autem agens, in eo quod est agens, alia est a causa propter quam agit agens, scilicet forma. Et ideo equivoce dicitur de eis hoc nomen causa. Causa enim agens differt a formali in hoc quod agens cum fuerit, erit forma et fiet in patiente; sed forma cum fuerit, nichil fiet in patiente. Causa autem materialis differt ab istis in hoc quod recipit formam, ut prima materia recipit formam ignis. Si igitur aliqua forma fuerit abstracta, v. g. calor abstractus (quamvis hoc impossibile est in calore, in eo quod est calor), necesse est ut sit agens non patiens aliquo modo, et quod non habeat causam agentem nisi equivoce.

Quidam autem antiqui dicebant quod actio et passio non fiunt in rebus nisi secundum quod in eis sunt foramina per que agens transit. Dicunt et quod hoc modo passio fit sensuum; non enim videmus nisi quia visus pertransit in aëre et in aqua et in corporibus diaphanis per foramina existentia in eis. Sed hec foramina non videntur propter parvitatem eorum, et sunt bene ordinata et coniuncta, et sunt multa in corporibus diaphanis. Et quidam eorum volunt dare causam eorum que apparent in rebus naturalibus ex hoc. Foramina enim apud eos sunt causa passionis et mixtionis et augmenti. Et unus eorum est Empedocles. Sed isti non processerunt per unam viam in dando omnia que apparent in rebus naturalibus ex transmutationibus, ut generationem et corruptionem et alterationem. Foramina enim impossibile est ut sint causa istarum transmutationum, scilicet generationis et alterationis.

Illi autem qui per unam viam procedebant et volebant dare hoc eodem modo sunt Leucippus et Democritus, qui dicebant partes esse indivisibiles, isti enim volebant dare causas omnium apparentium in rebus sensibilibus ex opinione eorum in elementis que sunt corpora indivisibilia; et hoc consequebatur eos in omnibus rebus si verum esset illud quod estimabant de elementis. Alii autem, scilicet Parmenides et Melissus, negaverunt omnia sensibilia et dixerunt quod omnia sunt unum et immobile.

Ratio autem que eos movit ad hoc credendum est ista: dixerunt enim Si entia sunt plura et mobilia, necesse est vacuum esse; impossibile enim est ut aliquid moveatur nisi sit vacuum; et similiter multitudo impossibile est ut sit, nisi sit vacuum. Dicunt Et indifferenter sive multa fuerint divisa abinvicem, aut contingentia se, aut fuerint multa secundum receptionem divisionis, in quolibet enim istorum modorum contingit vacuum esse. Distincta enim non distinguuntur nisi per vacuum quod est inter ea, et similiter contingentia non fiunt non continua nisi propter vacuum quod est inter ea. Dicunt Continuum enim impossibile est ut dividatur in multa nisi totum sit vacuum. Continuum enim si fuerit divisibile, erit divisibile secundum totum. Nichil enim est dicere quod est divisibile secundum partem unam et non divisibile secundum aliam, quia nullus potest dicere que pars est divisibilis et que non, neque etiam potest dicere quod hoc est divisibile quia est vacuum, et hoc indivisibile quia est plenum. Et si fuerit divisibile secundum totum, nichil remanet indivisibile. Necesse est igitur ut totum sit vacuum et quod multitudo non sit; quoniam cum unitates non fuerint, non erit multitudo. Sed vacuum non est; ergo multitudo et motus non sunt. Isti igitur demiserunt sensum propter tales rationes; opinabantur enim quod magis debemus consequi rationem quam sensum.

Et tales sermones sunt similes alienato. Alienatus enim nunquam dicit quod ignis et glacies sunt unum, sed magis quod ei contingit est quod ea que sunt opinabilia secundum consuetudinem ut sint mala, credere quod sunt bona, non reputare hoc ex ipsis sensibilibus.

Leucippus autem convenit cum eis in continuatione precedentis et consequentis, scilicet quod, si motus et multitudo sunt, vacuum est. Sed contradicit eis in hoc: dicentes enim omnia esse unum, destruunt consequens et concludunt oppositum antecedentis. Leucippus vero confirmat precedens, quod est manifestum sensui, et concludit vacuum esse. Et ideo estimavit quod habuit sermones in dando causas istarum rerum, cum quibus non destruxit generationem et corruptionem neque motum neque multitudinem neque aliud sensibilium. Et cum conveniat eis aliquantulum in rebus ex quibus concluserunt vacuum non esse, dixit quod unum principaliter est illud in quo non est vacuum, sed totum est plenum, et sunt corpora indivisibilia.

Dixit Et ideo impossibile est ut ex uno in rei veritate sit multitudo aut ex multitudine unum. Et ideo entia apud ipsum non sunt unum in rei veritate, sed in eo sunt partes infinite ambulantes in vacuo et latentes propter parvitatem suam. Et ex hoc modo convenit Leucippus cum dicentibus ens esse unum, in alio autem contradicit eis. Causam autem generationis et corruptionis et actionis et passionis et augmenti et alterationis dat Leucippus ex corporibus indivisibilibus ambulantibus in vacuo. Dicit enim quod cum iste partes fuerint congregate et conglutinate erit generatio, et cum dividantur erit corruptio; et cum contingunt se erit actio et passio; et cum mutaverint ordinem et situm erit alteratio; et cum penetrant se erit augmentum; et in omnibus istis necesse est esse vacuum. Et ideo iste non reputat unum esse principale nisi corpus indivisibile.

Et universaliter, sicut illi dant causas actionis et passionis et augmenti ex foraminibus, ita iste ex partibus indivisibilibus et vacuo. Dicentibus autem foramina fere contingit dicere corpus esse indivisibile, quoniam, cum foramina non fuerint in toto corpore (quoniam totum tunc esset vacuum), necesse est ut corpora que sunt inter foramina contingentia sint indivisibilia. Nulla enim differentia est inter utranque opinionem, nisi quod apud Leucippum inter hec corpora est vacuum, et apud istos foramina plena corporibus subtilibus. Et fere opinio istorum duorum in actione et passione vicina est, sed tamen Leucippus magis potest dare causas omnium transmutationum ex suis fundamentis. Alii autem preter istos minus possunt dare. Non enim potest Empedocles dicere, secundum suum fundamentum, modum quo accidit generatio et corruptio et alteratio in omnibus entibus naturalibus. Illi enim ponunt generationem quatuor elementorum ex corporibus indivisibilibus et ponunt causam diversitatis istorum corporum diversitatem corporum indivisibilium secundum figuram. Empedocles autem potest dare generationem et corruptionem in aliis corporibus a quatuor, dicendo quod dissolvuntur in hec corpora. De generatione autem et corruptione illorum corporum nichil potest dicere, et ideo negavit ea generari. Et Empedocles dicit elementum esse prius eis, non ex igne neque ex alio, sicut hoc potest dicere ponens elementum prius eis, ut Leucippus et Plato.

Differentia enim inter Platonem et Leucippum in tribus invenitur, quorum primum est quod indivisibilia apud Platonem sunt superficies et apud Leucippum sunt corpora. Secundum est quod figure apud Platonem sunt finite et apud Leucippum infinite. Tertium est quod Plato non ponit vacuum, Leucippus autem ponit; et uterque dicit contactum, sed vacuum non est de necessitate contactus apud Platonem. Quoniam autem superficies indivisibiles non sunt elementa corporum naturalium dictum est in alio loco, scilicet in tertio Celi et Mundi. Quoniam vero non sunt corpora indivisibilia, dimittemus illius considerationem, sed tamen parum de eo loquamur et secundum indigentiam, scilicet secundum modum secundum quem dicunt ea esse causam actionis et passionis.

Dicamus igitur quod contingit eis necessario dicere quod in quolibet corporum indivisibilium quod non recipit passionem neque actionem omnino. Digredientes parum dicamus igitur, cum necesse sit eis dicere in hiis corporibus indivisibilibus quod non recipiunt actionem et passionem omnino, causa enim actionis et passionis apud eos est vacuum per minima divisum in corporibus compositis ex istis; et quia hec corpora sunt plena non vacua, necesse est ut non agant neque patiantur, et sic impossibile erit ut ex eis fiat aliquod frigidum aut durum aut alia qualitas. Sed si ita fuerit et hec per se et singulariter non recipiunt neque actionem neque passionem, neque etiam in vacuo est passio, quomodo ergo erit causa passionis?

Hoc igitur est unum impossibilium que sequuntur eos si posuerint ea non receptibilia passionum. Et etiam contingit eis aliud impossibile, scilicet ut sint receptibilia passionum. Ponunt enim ea que sunt sperica eorum calida. Quapropter necesse est eis dicere, si calor appropriatur sperico, ut frigus approprietur alii corpori, quoniam, cum aliquod contrarium fuerit in aliquo genere, necesse est invenire in eo alterum contrarium. Et si calor et frigus sunt in eis, ergo et gravitas et levitas et durities et mollities, cum iste qualitates appareant priores in esse corporum quam ille.

Et si gravitas fuerit, erit gravius, ut estimatur quod Democritus dicit aut sequitur suum sermonem; et si gravius, ergo et calidius; et si calidius, ergo actio et passio erit. Illud enim quod est maioris caliditatis necessario agit in illud quod est minoris caliditatis.

Et etiam si durum, ergo molle; et dicitur molle cum cedit secundum epipedum. Et secundum hoc recipit passionem ab alio. Et hoc est contrarium ei quod opinatur. Quocunque igitur modo posuerunt ea, contingit eis impossibile; quoniam si posuerint ea non receptibilia passionum, continget ut non sit causa passionis; et si receptibilia, continget ut non receptibilia sint et receptibilia; et ex ipsa sua positione contingit ut sint receptibilia et non receptibilia, sicut diximus.

Inquantum enim ponunt ea habere figuram et calorem, necesse est ut sint receptibilia passionum; et inquantum ponunt ea esse indivisibilia, continget ut non recipiant unam passionem neque plures, quoniam, si receperint, aut unumquodque eorum recipiet passionem propriam, v. g. hoc duritiem et hoc calorem, aut unum eorum recipiet plures passiones. Si igitur unumquodque eorum recipiat passionem propriam, continget ut nature eorum non sint eedem. Et cum differunt in naturis, in aliquo differunt; ergo sunt divisibilia. Et si recipiant plures passiones, continget ut sint divisibilia; passiones enim apud eos non differunt nisi secundum situm et ordinem partium.

Et hoc sequitur dicentes superficies esse indivisibiles et corpora esse indivisibilia, ut non recipiant raritatem neque densitatem neque alias qualitates nisi in eis existat vacuum. Et ambo dicentes non ponunt in eis vacuum. Dicentes autem superficies esse, negant ipsum vacuum esse omnino; facientes vero partes prohibent ipsum a partibus. Utranque igitur positionem sequitur suum contradictorium, scilicet quod, si posuerint ea non receptibilia passionum, continget ex sermone eorum ut sint receptibilia; et si posuerint ea esse receptibilia, contingit ut sint non receptibilia. Et cum impossibile est ut sint receptibilia et non receptibilia, impossibile est ut sint.

Et etiam superfluum est dicere eas esse parvas, cum de natura earum sint indivisibiles. Nos autem, quia opinamur corpus esse divisibile, continget ut parvitas sit apud nos causa difficultatis divisionis, sed accidentaliter, et magnitudo causa facilitatis, cum tangat de agente plus quam tangat parvum. Et universaliter non possunt dicere quare parve sunt digniores ne dividantur quam magne.

Et etiam contingit de eis questio utrum natura illorum corporum solidorum omnium sit eadem aut differant differentiis sensibilibus; v. g. quoniam hec terrestria sunt et hec ignea. Si omnia habent eandem naturam, quare igitur, cum sibi occurrunt, non fiunt idem, ut contingit de omnibus corporibus consimilium partium, ut aqua cum occurrit aque et ignis igni? Et si differant differentiis, quot sunt igitur ille differentie et que? Hee enim differentie sunt digniores esse principia et cause eorum que fiunt quam figure.

Et etiam si differant istis differentiis, necesse est ut agant adinvicem.

Amplius, si transmutetur in loco, ut dicunt, quocunque modo sit modorum transmutationis, necessario habent transmutans. Si igitur unumquodque eorum transmutat se, aut erit divisibile ita quod transmutans in eo sit aliud a transmutato; aut indivisibile, et sic transmutans idem erit cum transmutato. Quapropter duo contraria congregabuntur in eodem,

et suscipiens ea sit idem in numero et in potentia. Causa enim quod contraria sunt nature diverse est quia subiectum eorum est duo in potentia inquantum est compositum. Et si esset simplex, esset unum in numero et in potentia, et esset subiectum eorum unum in potentia, et sic contraria essent eadem natura; quapropter necesse esset ut congregarentur. Hec igitur est summa contradictionum eius in hoc loco quibus contradicit dicentibus corpora esse indivisibilia.

Dicentibus autem foramina esse contradicit sic: corpus enim si patitur ex foraminibus, idest quia corpus agens intrat foramina, aut erit hoc plenis foraminibus aut vacuis. Si igitur patitur plenis foraminibus ab aliquo corpore, tunc foramina sunt ociosa, quoniam, si huiusmodi corpus esset sine foraminibus, ita reciperet passionem sicut cum foraminibus, eadem enim dispositio est de corpore quod est in foraminibus inquantum erit recipiens passionem. Si igitur illud quod est in foraminibus patitur, ergo et illud in quo sunt foramina patietur.

Amplius, secundum hoc impossibile est ut pertransitus visus in corporibus diaphanis sit secundum foramina, cum sint plena et quomodo si non essent. Si autem illa foramina fuerint vacua, necesse est ut in eis sint corpora. Vacuum enim, si fuerit, nichil est nisi subiectum corporis. Et quia omne subiectum habet corpus equale, ergo omne vacuum habet corpus equale; ergo illa foramina habent corpora equalia. Et si dixerint quod tantum sunt parva quod non possunt recipere corpus, erit sermo ridiculosus, scilicet ut qui non ponit esse possibile vacuum esse abstractum magnum, ponet ipsum parvum esse possibile. Dicere autem esse foramina nichil est, quoniam, si corpus recipit passionem, ergo foramina erunt ociosa, et si corpus non recipit passionem, foramina etiam sunt ociosa. Aut erit mendacium aut erit causa passionis essentialiter. Quoniam autem passio inter eas est secundum divisionem, si ergo secundum totum recipiunt divisionem, foramina sunt ociosa; et si non recipiunt divisionem, foramina etiam sunt ociosa.

Dixit Et cum declaratum est quod hoc quod antiqui dicunt de actione et passione nichil est, volumus narrare modum eius et ponere ei principium quod sepe posuimus: id est quia corpora composita sunt ex materia et forma, quedam enim in potentia, scilicet actum, et quedam in actu, scilicet agens. Et cum ita sit, causa ergo passionis non est nisi quia patiens est receptibile rei agentis; et impossibile est ut patiens, in eo quod est patiens in potentia, sit receptibile per aliquam partem et non per aliam; sed hoc quidem possibile est, ut per quasdam partes recipiat magis et per quasdam minus. Et ex hoc modo potest aliquis dare foramina, ut in mineris inveniuntur vene extense recipientes formam mineralem plusquam alie partes eiusdem terre.

Actio igitur et passio fiunt cum agens et patiens fuerint non adunata sed duo tangentes se. Si vero non fuerint se contingentes, non patientur nisi mediante aliquo corpore recipiente passionem, v. g. quia ignis calefacit corpus mediante aëre.

Quoniam autem impossibile est ut corpus patiatur per quandam partem et per quandam non, manifestum est ex hoc sermone. Si enim corpus non secundum totum est divisibile sed dividitur in indivisibilia, vel in corpora vel in superficies, necesse est ut non patiatur per omnes partes eius. Sed inveniri corpora indivisibilia impossibile est, ut declaratum est; ergo eadem natura est totius corporis. Ergo necesse est ipsum recipere passionem similiter et indifferenter in omnibus partibus, sive passio fuerit secundum divisionem sive secundum quantitatem, ut Democritus et Leucippus dicunt, aut secundum qualitatem. Sed impossibile est ut sit secundum quantitatem, quoniam iste sermo destruit alterationem.

Videmus enim idem corpus reverti modo humidum modo siccum, tamen eodem remanente sine divisione contingente ei, et sine compositione et sine diversitate partium in situ et in ordine, ut dicit Democritus. Non enim mutat suam naturam cum congelatur per compositionem, neque cum liquefit per divisionem, sed ipsum idem aliquando est liquefactum et aliquando congelatum.

Et etiam quemadmodum impossibile est ut secundum hanc opinionem sit alteratio, ita impossibile est ut sit augmentatio, cum augmentatio sit additio que accidit in partibus illius quod augetur uniformiter. Si ergo non ponatur quod augmentatio fiat per transmutationem omnium partium totius, aut quia aliquid admiscetur cum eis et transmutat eas aut quia res transmutantur per se ex eo quod admiscetur, non poterit aliquis dicere de causa augmentationis. Declaratum est igitur ex hoc sermone que sunt activa et passiva, et quomodo sit actio et passio, et quomodo non sit.

Et modo perscrutandum est de mixtione, que est tertia intentionum de quibus intendimus, dicendo quid sit mixtio et que miscibilia. Aliqui dixerunt quod res mixte erunt aliquod trium: aut erunt fixe per se quod non transmutatur neque corrumpitur; aut corrumpetur utrunque mixtorum; aut corrumpetur unum altero remanente. Si autem utrunque est existens, non contingit eis quare in una hora debent dici mixta et in alia non. Et si corrumpitur unum et alterum remansit, non debet huiusmodi dici mixtio; mixtio enim querit uniformem eventum in utroque. Et si utrunque corrumpitur, non possunt inveniri neque etiam admisceri. Et cum ita est, nichil est mixtio.

Et ista questio exigit precognitionem differentie inter generationem et corruptionem et mixtionem. Differentia autem inter generationem et corruptionem et mixtionem manifesta est per se, dicimus enim de ligno, cum ex eo generatur ignis, quia generatur ignis, non tamen miscetur, sed dicimus quod lignum corrumpitur et ignis generatur. Et similiter etiam manifesta est differentia inter mixtionem et crementum, quoniam non recte dicitur quod cibus miscetur cum corpore neque corpus corrumpitur, sed cibus corrumpitur et corpus remanet. Et similiter etiam est manifesta differentia inter mixtionem et alterationem, nam dicimus quod corpus dealbatur, neque tamen dicimus quod corpus admiscetur cum albedine; et universaliter impossibile est ut forme et qualitates admisceantur cum corporibus deferentibus eas, neque qualitates adinvicem, v. g. albedo cum scientia. Cum igitur duo admixta non corrumpuntur, neque unum illorum, neque sunt fixa, oportet ut secundum unum modum sint et secundum alium modum non sint.

Et quia dicimus quod quedam sunt in potentia et quedam in actu, visum est quod illud quod generatur ex mixtis apud mixtionem sit aliud a mixtis in actu; in potentia utrunque illorum est sicut fuit ante. Et ideo dicimus quod non corrumpebantur perfecte neque remanserunt sicut fuerunt ante. Et istum modum ignoraverunt illi in divisione predicta. Et significatio super hoc est quod nos videmus quod postquam miscentur possunt separari. Non enim possumus dicere quod in mixtione sunt fixa, sicut quando mixtio nichil esset; neque etiam corrupta in fine, neque etiam tantum unum illorum, cum possint separari.

Dicamus igitur quod mixtio aut contingit ex qualitate et forma aut ex quantitate. Et si ex quantitate, aut erit mixtio divisio cuiuslibet mixtorum in parvas partes, conservando suas essentias, deinde intrabunt iste partes se adinvicem quocunque modo, ita quod difficile possit sensus distinguere eas (secundum hoc mixtio non erit nisi secundum sensum, quoniam nature sunt salvate, v. g. multa grana tritici cum multis granis hordei misceri); aut mixtio erit dissolutio utriusque mixtorum et transmutatio utriusque eorum secundum naturam per divisionem utriusque eorum in partes indivisibiles secundum naturam, ita quod illud quod fit ex eis erit in actu aliud ab utroque. Secundum hoc erit mixtio, non tamen secundum sensum sed secundum quantitatem. Ista autem mixtio differt a prima quoniam natura utriusque illorum est corrupta, in prima autem non. Et differt etiam quoniam hic est mixtio secundum totum, cum non possit dividi in minores partes; illic autem est mixtio secundum partes non secundum totum, cum possit adhuc dividi. Et cum diximus quod mixtio que contingit ex qualitate, si fuerit, erit secundum aliquem illorum duorum modorum,

dicamus quod, si mixtio non est compositio, neque divisio possit venire ad partes indivisibiles, necesse est ut non sit mixtio omnino, quoniam, si fuerit secundum primum modum, mixtio erit compositio. Et manifestum est quod differt a compositione, quoniam diffinitio partis et totius in mixtis rebus debet esse eadem, quod non est in compositis. Et cum ita est, non est vera mixtio sed secundum sensum solum, et que sunt admixta Socrati non sunt admixta Platoni, et sic nichil erit mixtum simpliciter. Si autem fuerit secundum modum secundum, erit divisio corporis finita, sed manifestum est quod non. Necesse est ergo quod mixtio non sit, aut, si sit, erit secundum qualitatem. Sed est; ergo secundum qualitatem est. Si ergo secundum qualitatem, oportet nos dicere que sunt ea que recipiunt ipsam, et secundum cuiusmodi qualitates fiat, et qualiter.

Dicamus quod res quibus mixtio contingit sunt ea que sunt activa et passiva adinvicem quorum eadem est materia. Ea autem quorum materia non est eadem non admiscentur, quoniam non recipiunt passionem adinvicem; v. g. ars medicine operatur in corporibus, et corpora non in artem. Et quia ea quorum materia est una sunt contraria, debet esse qualitas admixta, secundum quod est admixta, media inter contraria.

Et etiam proprium est miscibilibus de facili posse dividi; et equaliter utrunque, quoniam, cum alterum illorum dividitur in magnas partes et alterum in parvas, non erit mixtio, quia magne vincent parvas. Et ista facilitas contingit ex humido, et econtrario gravitas propter siccum; et propter hoc ea que sunt magis miscibilia sunt humida nisi sint viscosa.

Mixtio autem contingit quando equaliter patiuntur et agunt, ita quod veniat post aliqua qualitas media inter duas contrarietates. Et erit subiectum illius qualitatis quantitas duorum mixtorum, et sunt equalia, aut prope erit subiectum utriusque quantitatis. Si autem non, erit quantitas admixti maior quantitate mixtorum. Et propter hoc forte non acquirit alterum mixtorum ab altero nisi tantum qualitatem propter difficultatem recipiendi; aut, si acquisierit, erit quantitas parva, sicut contingit in mixtione plumbi cum cupro, cuprum enim non recipit a plumbo nisi colorem tantum. Et forte non erit nisi quod alterum eorum est quasi recipiens et alterum quasi forma,

quoniam, sicut dicit Aristoteles, sunt aliqua habentia mixtionem diversa secundum multitudinem et paucitatem quibus propter hoc accidit quod accidit literis balbutientis ex mixtione earum adinvicem, et forte unum eorum erit quasi recipiens et aliud quasi forma. Et Avicenna in sermone suo super capitulum Aristotelis voluit dicere quod sermo Aristotelis est quod miscibilia sunt in potentia in mixto, et illa esse in suis essentiis quas habebant separata. Et dixit essentiam esse potentiam qua quis potest multa, et illam esse in rebus causam caliditatis et frigiditatis, et materiam esse principium humiditatis et siccitatis. Et alterius modi dicitur potentia que est preparationis, qua quid habile sit ad recipiendum aliquid per motum. Et ista essentia salvatur in mixtione et franguntur sua accidentia. In aqua enim frigida non est essentia sed effectus essentie, ut ponderositas et cetera accidentia. Sed homines non habentes nomen illius essentie vocant illam ponderositatem, sumentes nomen ab effectu; et semper vocant frigiditatem et illam essentiam. Licet frigiditas amittatur, salvata est aqua in essentia. Ergo in mixtione dicit Avicenna quod rerum essentie faciunt elementa esse actu, et illa franguntur, et salvate sunt essentie quibus elementa poterunt redire ad eosdem effectus, nisi fuerit superveniens impedimentum. Recte dixit Aristoteles miscibilia non esse in mixto actu et salvari in potentia.

Liber secundus

Quia iam diximus illud quod oportet dici de mixtione et tactu et actione et passione, amplius autem de generatione et corruptione simplici, communi simplicibus et compositis, scilicet que erit ex uno in unum, et in quo existit, et quomodo et ex quo, et diximus cum hoc de alteratione quid est, et quomodo existit, et in quo differt a generatione, considerandum est in corporibus vocatis elementa corporum, quoniam, si omnia composita sunt sensibilia, necesse est ut elementa eorum propinqua sint sensibilia.

Dicamus igitur quod quidam dixerunt quod ista quatuor corpora, que vocantur elementa, habent subiectum et materiam existentem in actu. Quidam igitur ponunt ipsum unum eorum, aut aërem aut ignem, et quidam aliquod medium inter hec corpora, sed tamen existens in actu. Quidam vero dicunt quod non habent subiectum prius eis, et differunt in hoc sicut in numero suo; quidam enim dicunt quod elementa tantum sunt duo, ut dicentes ignem et terram tantum; et quidam tria, ignem, terram, et aërem; quidam vero quatuor, ut Empedocles, dicit enim quod elementa sunt quatuor, et quod ex aggregatione et segregatione et alteratione eorum accidit rebus generatio et corruptio.

Dixit Quoniam autem principia ex quibus contingit generatio et corruptio omnibus entibus quocunque modo sit, sive ex aggregatione sive ex segregatione sive aliter, debent dici elementa et principia, concessum est ab omnibus. Quot vero sunt hec principia et quomodo ordinantur secundum prius et posterius, non est manifestum. Qui vero ponit hiis quatuor corporibus materiam esse priorem eis, corporalem et in actu, peccat. Omne enim corpus existens in actu non potest fugere contrarietatem. Et cum hoc corpus quintum non habet nisi aliquam differentiarum existentium in hiis quatuor, necesse est ut sit aliquod illorum, et indifferenter sive hoc corpus ponatur finitum sive infinitum, ut quidam dicunt. Necesse est enim ut hoc corpus quintum sit aut grave aut leve aut calidum aut frigidum.

Plato vero in Timeo posuit hiis quatuor materiam priorem eis, sed non manifeste inquit utrum ista materia sit existens in actu aut non, neque dixit in hoc sermone manifestum nisi hoc quod dixit quod est recipiens totum, neque utebatur ipsa in aliis entibus, neque dedit aliquid ex quo fiant inquantum apparet. Sed dixit quod subiectum est prius corporibus vocatis elementa, sicut aurum est prius aureis, et dicit quod illud quod ex eis fit vocatur nomine eius ex quo fit vera nominatione; sicut si aliquis nominaverit anulum aut armillam aurum, recte dicet. Et hoc quod dixit non est verum in rebus generatis sed in rebus alteratis.

Dixit Et etiam elementa dissolvuntur in superficies. Et propter hoc contradicit sibi; impossibile est enim ut prima materia quam vocat subiectum sit superficies.

Dixit Nos autem declaramus quod omnia ista corpora sensibilia habent materiam existentem in potentia, non denudatam ab aliquo contrariorum, et quod hec corpora quatuor componuntur ex ea et ex contrarietate existente in ea. Ponendum est igitur hoc quod declaratum est hic, dicendo quod primum principium omnium rerum est materia inseparabilis, subiecta contrarietatibus. Calor enim impossibile est ut sit subiectum frigoris ita quod natura caloris transmutetur in naturam frigoris; sed si calor transmutetur in frigus, necesse est ut sit subiectum ferens utrunque, aliquando hoc et aliquando hoc. Hoc autem contingit in substantia sicut in passionibus. Quapropter principium primum est quod est in potentia corpus sensibile. Principium autem secundum sunt prime contrarietates a quibus non denudatur primum subiectum. Tertium est aqua et ignis et sibi similia compositorum corporum ex primis contrarietatibus et prima materia; ista autem sunt in ordine tertio qui transmutantur adinvicem; quapropter habent elementa priora eis, scilicet materiam et formam. Elementum autem quod dicitur prius debet esse omnino intransmutabile. Ista quidem vocata elementa non sunt, sicut dicit Empedocles, non transmutabilia adinvicem. Et si esset sicut fingit, non inveniretur in eis alteratio, scilicet differentie eorum que sunt calidum, frigidum, humidum, et siccum. Et cum est alteratio est subiectum; et si est subiectum est generatio et corruptio. Subiectum quidem necesse est esse, quia contrarietates non transmutantur adinvicem. Est igitur narrandum de elementis corporum compositorum sensibilium, secundum quod sunt corpora composita, que sunt et quot sunt. Et sermo noster in hoc erit per demonstrationem, ut consuetudo nostra est, non sicut aliqua dicta secundum ypothesim sine aliqua demonstratione, quod differentie eorum sunt tales et quod numerus eorum sit tantus.

Dicamus igitur quod nos querimus elementa corporum tangibilium in eo quod sunt tangibilia. Hic enim modus sensibilium communis est omnibus corporibus. Nos autem querimus principia et elementa communia omnibus corporibus compositis naturalibus sensibilibus. Quapropter differentie corporum contrarie que sunt elementa omnium corporum tangibilium sunt in hoc genere, scilicet in genere tangibilium tantum, non in alio genere sensibilium. Quare differentie elementorum non sunt neque albedo neque nigredo neque dulcedo neque amaritudo, cum hec contrarietas non conveniat omnibus corporibus. Et non potest aliquis dicere quod contrarietas que est in visu est prior contrarietate tactus. Non enim querimus in hoc loco prioritatem secundum finem et formam, sed secundum subiectum et materiam, que est prioritas secundum naturam.

Et cum dictum est quod contrarietates ex quibus componuntur prima elementa sunt tantum in tangibilibus, dicendum est modos contrarietatum primarum secundum tactum. Sunt autem hec, calor et frigus et siccum et humidum, grave et leve, durities et mollities, lubricitas et ariditas, asperitas et lenitas, grossities et subtilitas. Gravitas autem et levitas non sunt active neque passive; gravitas enim non inducit gravitatem neque levitas levitatem, sicut neque nomina eorum significant ipsas nisi secundum motum solum sine actione et passione; sed necesse est ut prima contrarietas elementorum sit activa et passiva adinvicem; et si non, nichil accidit ab eis; quapropter illa contrarietas non numeratur inter differentias elementorum secundum quod sunt elementa. Et calor et frigus et humidum et siccum, nomina ea significantia non sunt nisi secundum actionem et passionem; et hoc in greca lingua. Et hoc manifestum est ex descriptionibus eorum: calor enim est congregans homogeneum (quoniam ignis, quamvis videtur separare et distinguere, non facit hoc nisi quia congregat homogenea; et hoc quidem, scilicet separare, non est secundum primam intentionem; congregationi enim homogeneorum accidit segregatio etherogeneorum); frigiditas autem est congregans et determinans homogenea et etherogenea;

humiditas autem, quod non habet in se terminum quo terminatur sed facile terminatur alio; siccitas autem, quod in se habet terminum quo terminatur, et difficile alieno. Iste autem descriptiones, quamvis non inveniantur per nomina apud nos, neque sunt descriptiones, quasi sermones explicantes nomen, velut interpretationes, sicut credo, apud eos, tamen manifestum est quod iste res sunt in istis dispositionibus. Sed in illa lingua greca contingit quod nomina erant famosa et intellecta, apud nos autem sunt intellecta, non famosa.

Et etiam videmus quod omnes contrarietates que sunt sub sensu tactus, contrarietates scilicet active, ut subtilitas et grossitudo, lubricitas et ariditas, et durities et mollities, et sibi similia, generantur ab hiis et revertuntur in eas. Quia autem proprium est rebus subtilibus et tenuibus implere vacuitatem rerum et figurari secundum figuram continentis, manifestum est quod facile terminantur ab alienis. Hec quidem est descriptio humiditatis predicta. Omne igitur subtile est humidum sed non omne humidum est subtile; subtilitas igitur est ex humiditate, cum humiditas est prior ea natura. Et cum declaratum est quod subtilitas et tenuitas sunt ex humiditate, manifestum est quod oppositum eius est ex siccitate.

Lubricum autem est ex humiditate, et hoc etiam manifestum est; lubricitas enim est humiditas admixta cum aliquo quod inducit ei difficilem divisionem et passionem. Omne igitur lubricum est humidum, sed non omne humidum est lubricum. Et cum lubricitas sit ex humiditate, ergo et ariditas ex siccitate. Et hoc etiam manifestum est;

aridum enim est quod pervenit adultimitatem siccitatis, quousque coagulabitur propter defectum humiditatis.

Similiter etiam molle est ex humiditate; molle enim est quod cedit secundum superficiem, sed non fertur sicut fertur humidum. Omne igitur molle est humidum et non omne humidum molle. Quapropter molle est ex humiditate, et durities ex siccitate, cum durum est coagulatum et coagulatum est siccum.

Dixit Et humidum et siccum dicuntur multifarie, sed omnia collocantur sub prius vocata siccitate et humiditate quarum fecimus descriptiones. Et hoc quidem potest sciri quoniam utrunque illorum opponitur plusquam uni; siccum enim opponitur humido et etiam irrorato, humidum autem sicco et etiam coagulato. Quoniam igitur omnia illa opposita collocantur sub primis differentiis oppositis, manifestum est ex hoc quod irroratum alicui sicco opponitur, et similiter humefactum. Et irroratum est illud in cuius manifesto est humiditas accidentalis; humefactum autem est in cuius profundo profundatur humiditas. Manifestum est autem quod irroratum et humefactum sunt ex predicta humiditate; ergo et siccum oppositum ex predicta siccitate.

Et similiter etiam humiditas dicitur esse in eo in cuius profundo est humiditas naturalis; et dicitur esse in eo in cuius profundo est humiditas accidentaliter, et est humefactum. Coagulatum autem est quod caret istis duobus modis humiditatis. Necesse est igitur, cum coagulatum est ex predicta siccitate, ut humefactum et humidum est ex predicta humiditate. Quoniam igitur omnia de quibus dicuntur siccum et humidum reducta sunt ad predictum siccum et humidum, et quia contraria sensus tactus, activa et passiva, reducta sunt ad illa quatuor contraria, manifestum est. Alexander autem dicit quod Aristoteles tacuit densitatem et raritatem quia collocantur sub gravi et levi aut sub duro et molli, et tacuit asperitatem et lenitatem quia asperitas est siccitas et lenitas est sub humiditate. Et hoc quidem non est manifestum. Vitrum enim rarum et durum, et vitrum leve sed non humidum. Similiter etiam vitrum rarum et grave, nubes autem dense et leves. Et visum est quoniam non tacuit densitatem et raritatem nisi propter hoc quod sunt qualitates non active, et consequentes etiam calorem et frigus; et tacuit asperitatem quia asperitas universaliter significat siccitatem multam in superficie rei aspere, lenitas autem humiditatem in eius superficie. Quapropter lapides qui fiunt in aqua sunt sicci et tamen lenes. Et forte hoc voluit dicere Alexander. Quia autem videmus contrarietates istius generis aut activas et passivas aut neutras, neutras autem impossibile est esse differentias elementorum, activas autem videmus reduci in illas quatuor, scilicet in calorem et siccitatem et humiditatem et frigiditatem, et manifestum est de istis quoniam non reducuntur adinvicem neque priorantur adinvicem, manifestum est quod iste quatuor qualitates sunt differentie primorum corporum. Et cum iste quatuor non inveniantur nisi coniuncte, manifestum est quod numerus corporum quorum iste sunt forme est secundum numerum compositionum possibilium istis qualitatibus primis.

Compositiones autem sive coniugationes que fiunt ab istis sunt sex, scilicet due impossibiles, calidum et frigidum, humidum et siccum, et quatuor possibiles, calidum et siccum, calidum et humidum, frigidum et siccum, frigidum et humidum; quapropter manifestum est quod numerus elementorum est quatuor. Et hoc ad quod inducit nos sermo conveniens est ei quod videtur in istis corporibus, scilicet in aqua et igne et aëre et terra: ignis enim calidus et siccus est; aër autem calidus et humidus (quoniam est quasi vapor); aqua autem frigida et humida; terra autem frigida et sicca. Quapropter necesse est ut ista quatuor sint elementa, non quedam eorum sicut faciunt multi antiquorum.

Nam facientes illa corpora prima esse elementa diversati sunt in numero. Quidam enim eorum faciunt unum elementum, hii autem duo, hii vero tria, hii autem quatuor; tamen omnes dicunt quod non sunt plura. Facientes autem unum elementum deinde generant omnia alia secundum densitatem et raritatem; contingit ergo eis necessario dicere duo elementa, quoniam, quando faciunt densitatem et raritatem, necessario faciunt caliditatem et frigiditatem, et cum due contrarie sunt active, subiectum oportet quod sit passivum et subiectum in potentia.

Facientes autem duo, ut Parmenides, ignem et terram, ponunt medium inter duo contraria, et admixta ex duobus extremis, scilicet aërem et aquam. Similiter etiam faciunt ponentes tria; medium enim ponunt mixtum ex duobus extremis. Isti quidem sunt qui cum igne et terra ponunt aërem, et assimilantur Platoni, ponenti tria principia, parvum et magnum et unum.

Ponentes autem unum et ponentes tria conveniunt in hoc, inquantum ponunt duo extrema et medium, sed ponentes duo faciunt duo media, ponentes autem tria faciunt unum medium; et omnes isti ponunt unam contrarietatem et subiectum illi. Facientes autem quatuor, ut Empedocles, reducunt ipsa in unam contrarietatem, scilicet in duo contraria; nam ipse ponit ignem unum contrarium, alia autem residua secundum contrarium. Omnes autem isti non procedunt ultra numerum quatuor, et ponunt differentias eorum contrarias tangibiles. Quapropter hec corpora non sunt prima elementa, quoniam non sunt simplicia sed composita.

Elementa autem simplicia sunt ea ex quibus componuntur ista, et sunt similia hiis in qualitate, non tamen eadem, v. g., quoniam illud quod est simplex in igne, si assimilatur igni, erit hoc secundum quod est igneum non ignis; et quod est simplex in aëre, si assimilatur aëri, erit secundum quod est aëreum non aër; similiter et de aliis.

Dixit Et quia ignis est finis in calore, glacies autem finis in frigore, cum ebullitio est ignis, coagulatio autem glaciei, ebullitio autem et coagulatio sunt fines in remotione, necesse est ut glacies sit contraria igni. Et cum glacies sit coagulatio humidi et frigidi, necesse est ut ignis sit ebullitio calidi et sicci. Et quia ista sunt fines, nichil generant omnino, scilicet glacies et ignis. Et Alexander dicit quod hoc non invenitur nisi in igne qui est hic; ignis autem qui est in ultimo continentis non est in fine caliditatis et ebullitionis; quapropter plura elementorum sunt causa generationis. Et in hoc est questio de qua nos scrutabimur.

Et quia corpora simplicia sunt quatuor, sunt duo eorum nature levis, scilicet aër et ignis, et duo nature gravis, scilicet aqua et terra. Leve in fine est ignis, et grave in fine est terra, aqua autem et aër mediocriter. Et etiam unumquodque duorum levium est contrarium alteri duorum gravium. Ignis autem opponitur aque et aër terre, nam unumquodque istorum duorum contrariantur sibi per duas qualitates quibus existunt.

Et unaqueque istarum quatuor qualitatum simpliciter est in uno istorum in fine. Terra enim est sicca magis quam frigida; aqua frigida magis quam humida; aër vero humidus magis quam calidus; ignis autem calidus magis quam siccus. Quapropter prima corpora sunt quatuor.

Capitulum tertium continet in se quatuor differentias. In prima ostendit modos generationis istorum quatuor elementorum adinvicem. In secunda, quod non habent subiectum in actu neque ex eis neque extrinsecum prius illis; et hec est opinio quam prius narravit de antiquis. In tertia, quod impossibile est quod ex eis sit unum aut plura quasi principium in generatione, scilicet ut ab eo generentur alia, et ipsum non ab eis; immo generatio reciprocatur in eis. In quarta contradicit dicentibus non transmutantia se adinvicem. Dixit Quia declaratum est in tertio Celi et Mundi quod ista corpora simplicia generantur adinvicem; et si non, non esset generatio neque corruptio; amplius, cum generatio et corruptio eorum manifesta est sensui (generatio enim et corruptio eorum est in differentiis comprehensis a tactu), dicendum est igitur modos generationis eorum adinvicem. Et primo, utrum quodcunque generatur a quocunque, aut quod hoc est possibile, hoc autem non. Et manifestum est quod omne ex omni potest generari, quoniam necesse est in contrariis adinvicem esse generationem et transmutationem, ut declaratum est ex rebus activis et passivis, et quia unumquodque eorum habet aliquam contrarietatem cum unoquoque. Quedam autem contrariantur secundum duas differentias quibus constituuntur, ut ignis aque, nam ista contrariantur caliditate et frigiditate et humiditate et siccitate; similiter aër terre, que contrariantur secundum humiditatem et siccitatem et frigiditatem et caliditatem. Et quedam contrariantur altera duarum differentiarum, ut ignis aëri, hec enim contrariantur in siccitate et humiditate tantum; et aër aque, que contrariantur in frigido et calido tantum; similiter aqua terre humiditate et siccitate tantum. Et cum quodlibet est contrarium cuilibet, necesse est ut omne generetur ex omni. Et cum ita est, de facili scitur modus generationis eorum adinvicem.

Dicamus ergo Quoniam horum elementorum quatuor quedam communicant in aliqua differentia et contrariantur in alia, et ista sunt consequentia, quedam autem contrariantur in duabus, et sunt non consequentia, ut ignis cum aqua et aër cum terra, necesse est ergo ut generatio et corruptio sint duobus modis. Generatio quidem eorum que contrariantur secundum unam differentiam erit per corruptionem unius contrarietatis, v. g. quod ignis fit aër, corrupta siccitate tantum et remanente caliditate. Et hec est facilior generatio.

Horum autem que contrariantur in duobus erit per corruptionem harum duarum differentiarum, v. g. quia ignis non fit aqua nisi per corruptionem caliditatis et siccitatis. Et hec est difficilior generatio. Et quia etiam unumquodque istorum constituitur duabus differentiis, quarum una est qualitas activa, altera autem passiva,

et forte contingit quod altera illarum sit in uno elemento et altera in alio, possibile est etiam ut sit tertius modus generationis; et est ut aliquod istorum generetur ex duobus, cum ex utroque illorum corrumpetur qualitas contraria illi elemento et remanebit qualitas propria, v. g. quoniam, cum ex igne corrumpitur siccitas et ex aqua frigiditas, tunc generatur aër. (Ex igne enim remanet caliditas et ex aqua humiditas, que sunt differentie aëris.) Sed hoc non contingit in omnibus. Non enim contingit unum generari a duobus nisi cum illa duo contrariantur sibi in duabus differentiis. Ex igne ergo et aqua generantur terra et aër, et ex aëre et terra generantur aqua et ignis.

Generatio quidem ignis ex eis videtur per sensum. Flamma enim non est nisi fumus accensus; fumus autem est aër et terra.

Ex duobus autem elementorum consequentium impossibile est ut aliquod eorum generetur, quoniam, quando ex hoc corrumpetur aliqua differentia et ex hoc alia, remanebit eadem differentia; et si ab utroque corrumpatur eadem differentia, remanebunt due differentie contrarie. Hec autem generatio difficilior est prima et facilior secunda: difficilior prima, quia est ex duabus qualitatibus; facilior secunda, quia due qualitates in ea transmutate sunt ex duabus rebus et in secunda ex una. Et hoc in secunda est corruptio duarum differentiarum et generatio duarum differentiarum. In tertia autem est corruptio duarum differentiarum sed non generatio duarum differentiarum, sed additio unius amborum et diminutio secundi; v. g. quoniam, cum ex aqua et igne generatur terra, calor ignis corrumpitur et remanet frigiditas aque, et humiditas aque corrumpitur et remanet siccitas ignis.

Declaratum est ergo ex hoc secundum quot modos potest omne generari ab omni et secundum quid non potest. Impossibile enim est unum generari a tribus, et unum a duobus consequentibus, sed ex duobus non consequentibus.

Et non erimus contenti in ista consideratione tantum, sed inspiciemus in hoc alio modo. Dicamus igitur quod, si aliquod naturalium corporum est subiectum vel materia istis, necesse est aut ut unum istorum quatuor aut nullum istorum. Si unum istorum quatuor, sicut quidam dicunt aërem et sibi similia, necesse est ut unum eorum aut plura. Et si unum, v. g. ignis aut aër aut terra, aut illud remanet unum, quando ipsum transmutatur, aut non remanet. Si non remanet non est elementum; elementum enim natum est remanere cum sit pars rei elementate. Si permanet, contingit ut sit in actu illa res subiecta. Si aër, omnia erunt aër; si aqua, omnia erunt aqua. Et cum omnia transmutantur, et transmutatio est in contrarium, et subiectum illorum contrariorum permanens est et ens in actu, necesse est ut transmutatio eorum sit alteratio, non generatio. Et hoc est impossibile. Et etiam si ignis erit ignis et aër insimul, quando posuerimus aërem esse subiectum omnibus, continget ut duo contraria existant in eodem subiecto, quoniam utrunque illorum transmutatur in illud unum, quod est aër, et ex illo uno, et omnis transmutatio erit secundum duas contrarietates, quarum altera est in eo ex quo est transmutatio, et secunda in quod est transmutatio; ponatur ergo quod illud unum subiectum sit aër, et ponatur quod sit contrarietas inter aërem et ignem, quarum altera est in igne et altera in aëre, et est in igne calor in aëre autem frigus, aut siccitas in igne et humiditas in aëre, quod est verum; cum ergo ignis transmutatur in aërem, non erit hoc nisi per transmutationem siccitatis in humiditatem, cum aër est humidus et ignis siccus. Et cum ita est, impossibile est, quando aër transmutetur in ignem, ut ignis sit ignis et aër insimul; contingit enim ut idem sit siccum et humidum insimul, quod est impossibile. Et cum ita sit, necessarium est ut subiectum eorum sit aliquid non in actu, et est materia communis. Et hoc idem contingit si subiectum sit plura uno.

Et similiter impossibile est ut aliud corpus ab eis sit ex quo fit generatio eorum, v. g. corpus medium inter aërem et aquam, aut inter aërem et ignem, grossius aëre et subtilius aqua, aut subtilius aëre et grossius igne. Illud enim corpus erit aër et ignis insimul, aut aër et aqua insimul, et existunt in eo duo contraria insimul, sicut declaratum est, cum subiectum fuerit unum illorum. Et continget ut sit ens et non ens insimul; frigus enim est privatio caloris, et siccitas privatio humiditatis. Et etiam impossibile est illud corpus medium esse aliquo tempore existens per se, sicut dicunt aliqui quod existens per se et infinitum et comprehendens. Ergo necesse est ponere unum illorum esse elementum omnibus (et tunc contingit nobis confiteri omnia impossibilia predicta) aut ponere quod nullum eorum possit esse huiusmodi.

Et cum declaratum est quod nullum corpus sensibile sit prius istis, necesse est ut omnia ista sint principia corporum sensibilium. Et universaliter necesse est dicere de omnibus elementis, Aut in istis elementis non est transmutatio omnino in unum aut in eis est transmutatio. Et si est, aut erit adinvicem (sicut dixit Plato quod tria non transmutantur in terram neque terra in ea propter triangulos residuos, secundum quod dictum est in libro Celi et Mundi) aut erit ex quolibet in quolibet.

Sed declaratum est superius quod necesse est transmutari quodlibet in quolibet, et amplius secundum quot modos potest transmutari, et quod non similiter transmutantur secundum facile et difficile. Remanet autem ad declarandum quod non transmutatur quidlibet in quolibet ita quod in eis sit aliquod elementum residuorum, et transmutatio residuorum ab eo sit compositio, et in ipsum sit dissolutio, secundum quod est primum omnium mixtorum in comparatione ad elementa.

Declaratum est enim quoniam non transmutantur adinvicem ita quod unum eorum sit subiectum aliis. Quod autem remanet ad declarandum est quod nullum eorum est elementum aliis residuis, quoniam hoc plures antiquorum inquirunt: hii quidem dicunt quod elementum eorum est aliquod elementorum extremorum, scilicet aut ignis aut terra; hii autem aliquod duorum mediorum, scilicet aërem aut aquam. Et dicere elementum esse ignem aut terram ita quod ignis aut terra sit subiectum eorum in actu, falsum est, sicut est determinatum prius, quoniam in utroque sermone contingit quod omnia sint ignis aut terra, sed tamen in illo sermone omnia erunt ignis in actu aut terra in actu; hec autem erunt omnia ignis transmutatus et terra transmutata. Et similiter contingit ista impossibilitas dicentibus elementum esse aliquod mediorum; esse autem medium quod potest transmutari in duo extrema, sed extrema non possunt transmutari adinvicem, ut aliqui fingunt quod aër transmutatur in aquam et ignem sed ignis non transmutatur in aquam, videtur quod impossibilis est modus iste. Aër enim cum transmutatur in ignem necessario habet contrarietatem. Sit igitur contrarietas ignis siccitas, aëris autem humiditas. Similiter autem aër cum transmutatur in aquam habet etiam contrarietatem. Et ista contrarietas necessarium est ut sit alia a contrarietate quam habet cum igne; esset enim aliter aqua et ignis idem. Sit igitur contrarietas aëris calor, aque autem frigiditas. Erit igitur aër calidus et humidus; sed quia contrariatur igni siccitate, necesse est ut conveniat ei secundum quod contrariatur aque. Erit ergo ignis calidus et siccus necessario. Similiter contingit ut cum humiditate, secundum quam contrariatur igni, conveniat aqua cum transmutatur in eam. Erit ergo permanens in transmutatione et communis eis, et in aqua consistunt due contrarietates, humiditas scilicet et frigiditas; nam existunt in igne caliditas et siccitas; quapropter necessarium est ut ignis transmutetur in aquam, contraria enim necesse est ut transmutentur adinvicem. Et quia aër etiam secundum hanc opinionem elementum est omnium aliorum, necesse est ut in terram transmutetur. Ergo habet cum terra aliquam contrarietatem. Et quia aër est calidus et humidus et contrariatur aque quidem calore, igni autem humiditate, necesse est ut cum terra habeat contrarietatem secundum duas qualitates, scilicet calidum et humidum. Terra ergo erit frigida et sicca, quoniam si haberet cum aëre contrarietatem secundum alteram duarum qualitatum, contingeret ut terra esset aut ignis aut aqua. Si igitur corpora sunt plura quatuor, necesse est ut contrarietas sit plus in numero, maior scilicet duobus. Necesse est enim ut una contrarietas sit secundum duplicem substantiam et due secundum quatuor; et quanto plura sunt corpora, tanto augmentabitur numerus contrarietatum. Ponatur igitur quod corpus quintum opponatur terre albedine et nigredine ita quod albedo et nigredo sint in illo corpore. Quapropter hoc corpus convenit ei in frigiditate et siccitate. Est ergo album et frigidum et siccum; terra autem nigra, frigida, et sicca. Et quia terra convenit cum unoquoque trium cum eo quod opponitur corpori quinto, necesse est ut in omnibus sit nigredo. Ignis ergo est contrarius illi corpori quinto nigredine et albedine. Ex hoc ergo estimandum est quod si extrema sunt finita et terminata, impossibile est quod extrema non transmutentur adinvicem, sive principium sit alterum mediorum sive alterum extremitatum; quapropter necesse est ut generentur reciproce exinvicem.

Et si aliquis dixerit quod possibile est quod transmutatio sit in eis secundum rectitudinem, v. g. quod terra transmutetur in aërem et aër in aquam et aqua in ignem et ignis in aliquod corpus quintum et quintum in sextum et sic in infinitum sine reciprocatione, necesse est eum dicere quod illud corpus quintum aut sextum revertetur per transmutationem eius quod est ante ipsum; sed tamen ponatur quod hoc adhuc non sit declaratum, et ponatur quod non reciprocentur, quamvis sit declaratum; et probemus quod est impossibile quod transmutatio procedat, quoniam, quando fuerit manifestum hoc esse impossibile, necessario reciprocabuntur, transmutatio enim continua, si non sit recta, necessario erit secundum reciprocationem. Dico ergo quod, si ignis transmutetur in quintum corpus et quintum in sextum sine reciprocatione, necesse est ut ignis habeat cum illo corpore tertiam contrarietatem cum altera duarum differentiarum in igne. Erunt enim in igne tres differentie, et similiter etiam in unoquoque eorum que sunt ante ignem. Et ponatur quod differentia secunda, que est in quinto corpore, non existat in aliquo eorum que sunt ante ignem, cum fuerimus confessi quod corpus postremum non transmutetur in aliquod eorum que sunt ante ipsum. Si igitur ponamus corpus sextum, continget ut cum quinto habeat quartam contrarietatem, cuius altera differentiarum est in quinto et in omnibus que sunt ante ipsum. Erunt igitur in unoquoque quinto differentie quatuor. Similiter quanto plura erunt corpora, tanto plures erunt differentie. Si igitur corpora sunt infinita, continget quod in quolibet illorum sint differentie infinite. Et cum ita sit, impossibile est ut aliquod illorum generetur aut corrumpatur; generatio enim non complebitur nisi per acquisitionem infinitorum, quod est impossibile. Quapropter necesse est ut careant transmutatione omnino ex ista parte et ex alia; quoniam, cum sint infinita in duobus extremis, necesse est ut aliquod illorum non transmutetur nisi post transmutationem infinitorum; et hoc nunquam complebitur. Et etiam, cum contrarietates infinite que sunt ante illud unum elementum non sunt contrarie infinitis que sunt post, necessarium est ut sint convenientes. Erunt igitur differentie corporis que sunt ante ipsum eedem cum differentiis que sunt post. Erunt igitur illa corpora eadem secundum speciem. Et hoc contingit quia, cum duo extrema contrariantur medio sed in se non contrariantur, oportet quod contrarientur ei eadem contrarietate; et omnia duo que contrariantur alicui eadem contrarietate, sunt eiusdem speciei.

Et cum dicte sunt opiniones dicentes et improbate quod quedam elementorum non transmutantur in quedam, tunc incepit magister contradicere dicentibus quod nullum eorum transmutatur in alterum; et propter Empedoclem, quia ipse fuit magis famosus in ista opinione. Dixit Et miror ex dicentibus quod elementa sunt plura, et cum hoc dicentibus ea intransmutabilia quia sunt equalia in potentia; quoniam res equales aut sunt equales in eadem quantitate aut qualitate aut in contrariis qualitatibus secundum proportionem, v. g. quod hoc calefacit quantum hoc infrigidat. Sed tamen ista equalitas que est secundum proportionem non dicitur vere equalitas sed consimilitudo. Quapropter visum est quod Empedocles non voluit dicere hunc modum equalitatis, et ipse Aristoteles redarguit eum quod non utebatur hoc modo equalitatis. Secundum enim hunc modum tantum equalitatis potest aliquis dicere ea permanere intransmutabilia, secundum autem duos primos modos non. Nam equalitas que est inter ea secundum quantitatem aut secundum qualitatem non est nisi inquantum sunt eiusdem generis et communicant eandem naturam. Et cum transmutatio eorum sit secundum quod sunt diversa non secundum quod sunt convenientia, non sufficit illa equalitas quia est secundum convenientiam, quoniam si dixerimus quod unus pugillus aque equalis est in quantitate decem pugillis aëris, hoc non erit nisi habeant subiectum commune ambobus, v. g., quando extendetur et rarefiet, fiet aër, et quando condensatur et constringitur, fiet aqua. Talis autem equalitas non est nisi secundum convenientiam et non secundum diversitatem. Et si dixerimus quod sunt equales, dicemus quod sunt equales in communi quantitate, ut Empedocles dicit; v. g. quod calor qui est in aliqua parte ignis sit equalis calori qui est in decem partibus aëris; manifestum est quod iste modus equalitatis non est nisi inquantum communicant eandem naturam eiusdem generis, magis enim et minus et equale eiusdem generis sunt. Quapropter iste modus equalitatis non adiuvat in permanentia eorum. Transmutatio enim ignis in aërem non est nisi quia hoc quidem siccum, hoc autem humidum. Ergo ex hoc modo debent dare equalitatem inter ea ponentes ea intransmutabilia esse, et hec quidem equalitas est in eis secundum totum sed non secundum partes. Quapropter nos dicimus quod sunt intransmutabilia secundum totum et transmutabilia secundum partes.

Dixit Et contingunt opinioni Empedoclis impossibilia plura in hoc et in aliis: primo, quoniam augmentatio secundum Empedoclem non erit nisi additio super augmentatum et accumulatio; dicit enim quod ignis non augmentatur nisi igne et terra per terram et ether per ethera. Et hoc non est augmentum sed additio; augmentum enim non est nisi secundum alterationem.

Et difficilius est ei dicere quare omnia generabilia naturaliter aut semper generantur aut in maiori parte. Nam omne quod fit casu, quem ponit esse causam propinquam generationis rerum, raro contingit. Quid ergo erit causa ut semper ex homine fiat homo et ex frumento frumentum?

Et quid erit causa in essendo magnitudines terminatas in magnitudine, generatas ab elementis, in unaquaque specie et secundum unumquodque genus? Impossibile est enim ei dare causam istius proprietatis in unoquoque ente esse elementa;

neque amicitiam neque litem. Amicitia enim est causa congregationis solummodo, lis autem segregationis; et elementa segregantur et aggregantur. Nichil enim dixit in causa particularium mixtionum et congregationum; causa enim istorum, inquantum sunt perpetua aut in maiori parte, est natura cuiuslibet rei et substantia eius. Et nichil etiam dixit in naturis rerum, esse enim istarum non est nisi propter meliorem et nobiliorem, non secundum mixtionem et casum. Et impossibile etiam est quod elementa et amicitia sint priora diis; dii enim apud ipsum sunt spera celestis que componitur ex congregatione elementorum per amicitiam. Quapropter dehonestat Empedocles litem cum corrumpat deos et eos segregat.

Similiter etiam nichil dixit de motu neque de eius natura. Non enim sufficit in cognitione sue nature tantum dicere quod lis et amicitia sunt moventia, sed debet dicere quid sit motus quo movet lis, et quid sit motus quo movet amicitia. Debet enim dicere aut sermonem certum aut sufficientem.

Et etiam, quia videmus in unoquoque elementorum motum violentum, necessario debet esse in unoquoque eorum motus naturalis; natura enim prior est. Et quia ignis et terra non congregantur nisi quando terra movetur ad superius et ignis ad inferius, debent igitur separari quando ignis ascendit et terra descendit; ascensus autem terre et descensus ignis est violentus. Si ergo lis est causa segregationis rerum, ut iste dicit, et amicitia causa congregationis, ergo amicitia, quam laudat et priorat, est causa motus violenti posterioris et lis causa motus naturalis prioris. Lis ergo dignior est esse causa quam amicitia. Tamen hoc impossibile apud ipsum.

Si igitur neque amicitia neque lis est causa istorum duorum motuum, ergo neque motuum omnium omnino. Et cum causa motus non est, neque motus omnino. Et etiam dicimus quod, cum declaratum est quod mundus movetur in hoc tempore apud esse motus litis et in antiquo apud esse amicitie eodem motu et similiter, impossibile est igitur ut lis et amicitia sint cause istius motus. Isti enim duo motus, quorum cause sunt lis et amicitia, cum diversi sunt, in eodem tempore et in eodem subiecto non congregantur insimul, sed aliquando hoc et aliquando hoc. Faciens ergo unum motum in tempore motionis amicitie et in tempore motionis litis, neque est lis neque amicitia.

Et etiam impossibile est hoc quod dixit quod anima sit ex elementis; impossibile est enim reddere causas actionum anime et passionum eius ex elementis, v. g. sapientie et insipientie et rememorationis et oblivionis et aliarum actionum anime. Et etiam si anima, ut quidam dicunt, est ignis aut mixta ex igne et aliis elementis, necessarium est ut in ea videantur aut accidentia ignis et eius consequentia aut saltem consequentia corporis; sed non videtur aliqua actio attribui actionibus corporum. Sed consideratio de istis rebus non est istius libri. Revertamur ergo ad sermonem de elementis et consideremus quomodo ab eis generentur omnia alia.

Estimantes autem quod elementa ex quibus est compositio omnium habent communem materiam, et quod transmutantur adinvicem, necesse est eis, cum confessi fuerint communem esse materiam, ut concedant transmutationem eorum adinvicem; et cum confessi fuerint transmutationem esse, necesse est eis materiam esse concedere. Qui autem non concedunt generationem eorum adinvicem, et ponunt generationem aliorum compositorum ex eis, impossibile est dare verum modum in qualitate generationis, et qualiter composita generentur ex hiis simplicibus, ut generatio carnis et ossis, et qualiter simplicia generentur ex compositis, cum sit impossibile eis dicere in hoc nisi tantum unum modum, scilicet modum compositionis parietis ex lateribus et lapidibus et modum lationis istorum a pariete. Hoc autem modo contingent multa impossibilia, quorum unum est predictum et est quod mixtio sit compositio partium minimarum sed tamen insensibilium; et sic quod est mixtio apud aliquem non est mixtio apud alium acutiorem in visu.

Secundum autem quod contingit eis est ut non ex qualibet parte carnis generetur aqua et ignis et alia, sicut est sensibile in eis; non enim ex qualibet parte parietis exeunt lateres aut lapides, sed lateres exeunt ex hoc loco et lapides ex illo. Si ergo ea que generantur generentur secundum compositionem, contingit quod aut non ex qualibet parte partium carnis generetur terra aut aqua; aut generantur, et tunc contingit quod corpus penetrat corpus. Et si dissolutio compositorum in elementa esset secundum hunc modum, non esset ex necessitate generationis alteratio, neque universaliter esset aliquid de capitulo qualitatis. Sed sicut dicit magister, ex qualibet parte carnis potest aqua generari, sicut possunt generari ignis et alia, sicut possibile est in parte cere recipi figuram pyramidalem et rotundam et rectorum laterum, quamvis hoc sit secundum receptionem et illud secundum dissolutionem.

Dicentes autem quod elementa transmutantur adinvicem habent maiorem questionem, ut videtur: primo, quoniam possunt aliquo modo dicere quomodo composita generentur ex eis. Illi autem, quia ponunt generationem istorum elementorum adinvicem esse propter materiam communem habitam, difficile est eis dicere qualiter generentur caro et os, quoniam hec caro est ex eis omnibus insimul aut ex pluribus uno, v. g. aqua et igne, aut aqua et ignis existunt in carne in actu, et tunc erit compositio, sicut dicebat secta prime sententie; aut fit per corruptionem utriusque illorum in alterum, et tunc erit caro aut aqua aut ignis; aut fit per corruptionem utriusque illorum, et tunc erit illud quod provenit ex eis non nisi res communis ambobus, scilicet materia prima que est in potentia; quod est impossibile. Et hec questio non contingit dicentibus corpora composita ex elementis fieri secundum transmutationem, nisi si differentie prime elementorum, ut calor et frigus, non reciperent magis et minus, quoniam, si ita esset, oporteret non provenire ab aliqua transmutatione eorum nisi aut unum eorum aut materia, si esset possibile eam abstrahi. Cum autem dicimus quod calidum et frigidum sunt simpliciter et sunt secundum magis et minus, dicemus quod illud quod fit non est frigidum simpliciter neque calidum simpliciter, neque etiam aliquid calidum vel frigidum in potentia, sed dicemus ipsum esse calidum et frigidum insimul, secundum quod dicimus hoc de mediis, scilicet calidum respectu calidi simpliciter, quod est in fine, et frigidum respectu frigidi in fine. Quomodo autem fiat hoc, est secundum modum mixtionis; mixtio enim non est generatio simpliciter neque alteratio. Et secundum hoc neque est transmutatio alterius contrariorum in alterum neque transmutatio eorum in materiam, sed composita fiunt ex elementis et secundum mixtionem, et elementa fiunt a compositis secundum dissolutionem, et in potentia sunt illa. Sed non est intelligere per potentiam in hoc loco primam materiam, cum composita que sunt in potentia aqua, ignis, terra, aër, ut caro et os, sint in actu. Neque etiam sunt in potentia in elementis, sicut partes in continuo que sunt in potentia partes quousque dividantur et fiant partes in actu. Differunt enim quia iste sunt partes in quantitate et ille sunt partes in qualitate. Modus autem secundum quem est mixtio, et que sunt miscibilia, dictum est superius, et quod mixtio contrariorum sit quando alterum non dominatur super alterum neque habent equalem potentiam; si enim potentia alterius fuerit simpliciter dominans, erit corruptio dominati et generatio dominantis, et si equales fuerint potentie, tunc non fiet aliqua forma, ut declaratum est in quarto Metheororum. Et cum potentia alterius non fuerit dominans simpliciter sed dominans dominata, generabitur ex eis aliquod medium, sed tamen declinabit ad partem dominantis. Et ideo hoc medium, cum eo quod est declinans ad alterum duorum extremorum, habet aliquam latitudinem recipientem magis et minus. Et ex hoc apparebit tibi impossibile esse aliquam complexionem temperatam esse quam posuit Galienus, scilicet temperantiam que est secundum extrema que sunt in fine, non temperantiam que est secundum extrema complexionis speciei, in qua considerat medicina.

Dixit Et cum omnia corpora generata ab elementis sunt in loco medio, qui est locus terre, necesse est ut terra sit pars illorum. Que enim naturaliter sunt in aliquo loco, necessario aut sunt illud corpus existens in illo loco aut aliquid super quod dominatur ipsum. Quapropter existentia in medio aut sunt terra aut terrestria. Quia autem terra propter suam siccitatem non potest recipere figuram vel terminationem ab alio, et in aqua est hoc possibile, necesse est etiam ut aqua sit pars generatorum. Et rursum, quia generatio est per mixtionem, mixtio autem fit per humiditatem, necesse est ut aqua sit pars generatorum secundum mixtionem. Et cum in omnibus compositis existant illa duo elementa, oportet ut duo alia etiam existant contraria hiis, scilicet ignis et aër, nisi illa sint in compositis secundum dispositionem minutam; v. g. quia, si in composito non esset calidum, non esset in eo frigidum nisi in fine. Quapropter necesse est ut aqua et ignis sint in compositis non secundum primas qualitates. Quatuor igitur elementa necessario existunt in omni composito.

Et quod significat hoc est cibus ex quo nutriuntur plante, visum est enim quod plante nutriuntur aqua et terra. Quapropter cultores admiscent ea apud seminationem. Et cum in eis sunt aqua et terra, ergo et duo alia elementa. Et cum animalia nutriuntur plantis, ergo etiam in eis existunt elementa. Et manifestum est quod illud quod nutritur non nutritur nisi per calorem agentem, existentem in materia adveniente. Calor enim est ex cibo veniente, quod est forma ex materia. Et hoc invenitur in igne inter omnia elementa, quamvis quodlibet illorum alteretur in contrarium, scilicet quod proportio eius ad elementa est sicut proportio forme ad materiam, cum ignis contineat omnia elementa, ut dictum est in libro Celi et Mundi. Est enim continens quoniam movetur ad locum continentem, scilicet concavum orbis lune. Concavum enim est quasi forma, quoniam est illud ad quod pervenit motus, et hec est dispositio forme. Declaratum est igitur ex hoc quod omnia corpora sunt composita ab istis quatuor corporibus, vocatis elementa quatuor.

Dixit Aristoteles Et quia sub orbe lune sunt generabilia et corruptibilia, declarandum est quot sunt principia universalia omnium generatorum et corruptorum et que, quoniam hoc scito facilius poterimus scire causas particularium cum concursus ab universalibus ad particularia sit maior via cognitionis in natura. Principia ergo corporum non generabilium et generabilium sunt eadem numero, quamvis dicantur secundum prius et posterius. Et universaliter sunt tria, materia et forma et agens. Hec autem duo non sufficiunt in rebus generabilibus et corruptibilibus nisi sit causa agens et movens, sicut non sufficiunt in corporibus eternis. Causa quidem que est quasi materia in corporibus generabilibus et corruptibilibus est illud in quo est contingentia, et ea in quibus est contingentia sunt generabilia et corruptibilia. Res enim tribus modis inveniuntur: quedam enim sunt semper, et quedam nunquam, et quedam in aliquo tempore sunt et in aliquo non. Et ille modus est alius a duobus primis. Quod enim semper invenitur impossibile est ut in aliqua hora privetur; et quod semper est privatum impossibile est ut in aliqua hora inveniatur. Et cum generabilia et corruptibilia sint huiusmodi, ergo una causa rerum corruptibilium et generabilium est illud quod recipit contingentiam, scilicet causa materialis. Una igitur causarum istarum rerum est causa materialis necessario. Causa autem que est quasi forma, idest finis in generatione, est ponenda post istam causam.

Similiter etiam coniungenda est eis causa agens, quam reliquerunt antiqui. Quidam enim eorum fuerunt contenti causa formali, dicentes quod res habent formas et essentias abstractas, et esse istarum rerum sensibilium est ex materia opposita, et ista forma agens abstracta est que movet formas istarum rerum sensibilium in materiis, ut dixit Plato. Quidam autem sunt contenti causa materiali tantum, scilicet calido, frigido, humido, et sicco, dicentes quod forme istarum rerum fiunt ex admixtione eorum tantum, non ex agente extrinseco; et dicunt quod generatio non est nisi transmutatio, et transmutatio non est nisi materie. Et Aristoteles redarguit utrunque cum dicit quod facientes causam materialem melius considerant cum dant principium transmutationis inquantum transmutationis est principium, alii autem dant principium non conveniens transmutationi. Forma enim cum invenitur quiescit transmutatio: quomodo ergo poterit esse causa transmutationis? Et contradicit dicentibus formas esse causas agentes propinquas, quoniam, si esset sicut illi inquiunt, ita quod non oporteret ponere causam tertiam, contingeret ut generatio esset continua et perpetua. Forma enim, si semper est et recipiens semper est, quare ergo fiet in aliqua hora et in alia non? Quapropter necesse est, si forme agentes sint, ut sit causa agens prior eis naturaliter. Et etiam videmus res in quibus agens est aliud a recipiente et aliud a forma; v. g. sanitas que fit a medicina in humano corpore est aliud a recipiente. Et Aristoteles non resistit Platoni quia forma est causa agens simpliciter, sed quia sunt cause propinque et essentiales. Ponit enim formas etiam agentes, quamvis esse earum apud ipsum sit aliud ab esse earum apud Platonem. Distat quidem a Platone in modo essendi formas et in modo actionis earum tantum, non in esse earum simpliciter neque in actione earum simpliciter.

Qui autem contenti sunt materia tantum, quamvis contemplatio eorum sit convenientior, tamen peccant multum; faciunt enim hanc receptionem et passionem eandem cum principio actionis et motionis. Et manifestum est quod ipse contradicit duobus principiis per ea que fiunt arte et natura. Et etiam, cum destruunt causam agentem, destruunt causam formalem. Forma enim, si fieret ab aliquo modo passionis accidentis materie, esset raro facta et accidentaliter.

Et universaliter, si faciunt principium agens, non faciunt nisi agens in genere instrumenti, non agens verum, cum destruunt primum agens ab entibus. Dicunt enim Quia calidum naturaliter separat et distinguit, frigidum autem congregat et admiscet, et similiter omnia alia sensibilia naturaliter agunt et patiuntur, sufficit in generatione rerum et corruptione earum actio et passio earum adinvicem. Sed quia videmus in quibusdam quod magis sunt agentia quam alia elementa, digniora sunt ut corrumpant res quam generent. Quapropter necesse est, si generent res, ut habeant agens quod faciat ea per temperamentum et alterationem apta ut aliquid fiat.

Qui ergo generationem attribuunt igni aut alii elementorum est sicut attribueret dolobrationem securi. Immo non percipiebant isti quod motio ignis est vilior motione instrumenti; instrumentum enim non movet absque artifice, et cum movebit cum artifice, movebit ad generationem; ignis autem cum non movebit per primum movens, movebit ad corruptionem. Nos autem iam determinavimus superius causam universalem et materialem, et in forma. Et nos determinavimus causam tertiam generationis et corruptionis, et est agens. Dicamus igitur Declaratum est quod naturaliter motus localis est continuus et eternus; quapropter generatio continua et eterna, quoniam motus generat faciendo appropinquari generans generato. Et hoc rectum est inquantum iste motus est primus omnibus transmutationibus, ut ostensum est. Et etiam apparet quod illud quod movetur isto motu est ens, et illud quod generatur per ipsum est non ens; et quod est ens maxime est causa non entis, et quod est ens semper dignius est ut sit causa non entis semper. Quapropter visum est quod iste motus est prius motibus naturalibus aliis.

Sed, quia ostensum est quod entia semper sunt in generatione et corruptione, et quod generatio corporis istius est corruptio alterius, manifestum est quod, ponendo motum unum, impossibile est istas duas operationes, scilicet generationem et corruptionem, esse idem; idem enim non facit contraria. Quapropter aut semper erit generatio aut semper corruptio; aut si sit unus motus, erit secundum dispositiones contrarias ita quod appropinquando operatur aliquid et secundum eius remotionem operatur contrarium. Sed quia est impossibile motum esse contrarium motui ita quod aliquis motus per se generat, ut dictum est in libro de Celo et Mundo, aliquis autem corrumpat, ut fingunt astronomi, manifestum est, si generatio et corruptio sint continue, ut sit motus secundum dispositiones contrarias in respectu generatorum et corruptorum. Iste ergo motus non est primus sed motus solis in orbe declivi; iste enim orbis, sicut dicit Aristoteles, habet cum continuatione motus duos, scilicet propinquum et remotum, ne procedat ex eo una operatio. Causa ergo continuitatis generationis et corruptionis est primus motus. Causa autem generationis et corruptionis est quod moventur stelle et planete in isto orbe, cum habeant dispositiones diversas entibus, quoniam appropinquant aliquando et aliquando removentur; quare diversificatur operatio. Oportet ergo, si per elongationem corrumpit, quod per appropinquationem faciat generationem, quia contrariorum contrarie sunt cause.

Quare oportet ut numerus revolutionum in quibus est preparatio ad corrumpendum sit equalis numero revolutionum in quibus est crementum. Et cum tempus iuventutis sit equale tempori senectutis et ista duo tempora determinantur per revolutionem orbis declivis, oportet, sicut dicit Aristoteles, quod quodlibet ens habeat vitam terminatam ex eo quod movetur circulariter; horum quidem hoc habet in vita paucas revolutiones, hoc autem multas, hoc vero unam, hoc autem secundum magis et minus. Et hoc quod dicit Aristoteles de orbe solis debet intelligi de aliis planetis.

Sensus quidem conveniens videtur demonstrationi. Sol enim quando appropinquat nobis in suo orbe generat et cum elongatur corrumpit. Et hoc quod dicit, quod tempus generationis est equale tempori corruptionis, non est nisi naturaliter, quoniam multotiens accidit accidentaliter quod tempus corruptionis sit minus tempore crementi, aut propter naturam complexionum quoniam complexiones secundum magis et minus sunt in eadem specie; quare diversantur tempora generationis et corruptionis in eis, id est in individuis eiusdem speciei, aut propter diversitatem dispositionum cause agentis propinque aut propter diversitatem cause agentis ultime, ut diversitas operationis solis propter aggregationem et segregationem planetarum cum eo, aut propter utrunque, ut diversitas nature patris a natura solis in hora generationis et actionis. Et debes scire quod, quando posuerimus illud quod dixit Aristoteles quod tempus crementi est equale tempori senectutis, proponemus hoc quod medici dicunt, quod tempus iuventutis sit in homine usque ad triginta quinque annos, et propter hoc vita naturalis sit septuaginta annos. Et propter hoc dixit Machometus quod vita est media in septuaginta et sexaginta annos.

Et hoc quod diximus, quod generatio et corruptio sunt continue, non tantum sequitur ex causa materiali et agente sed etiam ex causa finali. Quia iam visum est nobis quod natura semper movetur ad nobilius, secundum quod potest in unoquoque et secundum quod potest recipere unumquodque, et quia ens est melius quam non ens, et ens necessarium nobilius quam non necessarium, et necessarium secundum individuum quam secundum speciem, quamvis impossibile est aliquod ens in istis rebus esse simpliciter nobile propter remotionem a prima causa, habens essentiam et nobilitatem, idest Deus, complevit diminutionem in istis contingentem hoc modo secundum quod generatio facta est continua; quare esse potest esse perpetuum in istis rebus. Et causa istius continuationis est motus circularis. Quapropter et continuatio illorum est circularis, v. g., aër generatur ab aqua et aqua ab aëre; et amplius motus secundum rectitudinem non habet continuationem nisi per assimilationem ad motum circularem, v. g. ascensus aëris et descensus aque aliquando.

Dixit Et ex hiis quidem dissolvitur questio quorundam quare non segregantur ista corpora simplicia adinvicem in isto longissimo tempore, ita quod nullam habeant mixtionem aut confusionem, cum sint contraria et querant loca propria. Causa enim mixtionis eorum adinvicem et mixtionis locorum adinvicem est motus circularis, qui si non esset, ab eo segregarentur. Sed mutantur adinvicem propter motum duplicem orbis declivis et motum none spere. Dixit Nos autem iam determinavimus superius causam universalem materialem et etiam formalem; et nos determinavimus causam tertiam generationis et corruptionis, et est agens.

Dicamus ergo Et, quia dictum est in aliis quoniam si motus est necesse est movens esse, oportet, si motus continuus est et perpetuus, ut sit movens perpetuum, sed motus est continuus, ergo et movens; et etiam necesse est, si motus continuus est, ut movens sit immobile et universaliter non transmutabile, motus enim continuus equalis est et non intercisus; quapropter movens et motum intransmutabilia omnino; et si motus circulares sunt plures uno, necesse est ut movens sit plus uno; sed huiusmodi motus sunt plures uno; ergo et movens; et tamen, quia visum est quod omnia ista mota aliquo modo moventur eodem motu, et est motu diurnali, necesse est ut omnia ista moventia contineantur sub eodem movente. Et cum manifestum est de natura temporis quod est continuum et perpetuum, et manifestum est quod est numerus motus, necesse est ut sit unicus motus continuus; tempus igitur est numerus motus continui; sed continuum est circulare; ergo tempus est numerus circularis motus; et totum quidem hoc ostensum est in aliis, sed dictum est in hoc loco ad rememorationem.

Dixit Et considerandum est de continuatione motus utrum sit quia ipsum motum est continuum et perpetuum, aut quia illi per quod movetur aut in quo movetur continuatio accidit, scilicet forma et locus; et manifestum est quod continuatio non invenitur primo nisi in magnitudine; et quia motum habet magnitudinem, necesse est ut continuatio sit ex moto; dispositio enim non dicitur esse continua nisi quia est in continuo, sed tamen non est prohibitum dicere continuum ex loco, locus enim etiam magnitudo est. Et magnitudo continua prima in qua impossibile est esse magis et minus est prima sperica. Quapropter necesse est ut sit illud quod facit motum unum continuum corpus quod circulariter fertur, et quod iste motus facit tempus.

Dixit Et quia transmutatio rerum transmutatarum secundum generationem et corruptionem et universaliter aliquo modo transmutationis est successiva et nunquam deficit, sed semper hoc contingit post hoc, scrutandum est in modo per quem potest esse perpetuitas in rebus generatis. Et principium considerationis in hoc est utrum sit aliquid generatum necessario aut nichil generatur necessario sed omne est contingenter.

Dicamus ergo quod manifestum est per se quod quedam sunt possibilia generari et non generari, quoniam sermo noster in aliquo quod possibile est generari non est alius a sermone eius quod est, nisi quia quod est possibile est differens a necesse esse; quoniam illud quod in futuro necesse est esse, verum erit de eo dicere quod necessario est in aliquo tempore, ut equalitas noctis et diei inter duos tropicos, illud autem quod non est verum dicere in eo esse nisi in tempore presenti, non est impossibile ut non sit, v. g. quoniam, si ambulatio possibilis est in Socrate, possibile est ut non ambulet.

Et cum manifestum est quod quedam entium non necessario generantur, querendum est utrum omnia sint sic, aut ex eis sint que necessario generantur.

Dicamus igitur quoniam, sicut in entibus quedam impossibilia sunt privari ab esse, ut necessaria, et quedam entia possibilia privari ab esse, ita est in rebus generatis, scilicet quod quedam sunt possibilia ut non generentur et quedam necessario generabuntur, ut introitus in tropicos; quoniam hoc necessarium est contingere et impossibile est ut non contingat.

Et cum hoc dictum est, querendum est secundum quem modum potest esse successio necessaria in materia possibili, quoniam hoc erit in rebus quia sunt tantum finite, habentes principia et ultima, aut quia sunt infinite. Infinita autem sunt duobus modis: aut infinita secundum circulum aut infinita recte. In rebus autem finitis manifestum est quod generatio prioris est necessaria quando fuerit postremum, v. g. quod esse fundamentum est necessarium si domus est, et esse lapides si fundamentum est. Si ergo in istis contingeret quod, quando esset primum, quod accideret postremum, scilicet si fundamentum est domus est, tunc oporteret ut successio esset necessaria et continua in generatione istorum. Sed manifestum est quod non est necessarium ut fundamentum sit nisi domus sit. Si ergo posuimus quod domus sit necessario, oportet necessario quod si fundamentum sit quod domus sit; quoniam positum est quod si domus est quod fundamentum est. Si ergo postremum sit necessarium, erit primum necessarium; sed manifestum est quod primum esse non est necessarium, quoniam contingenter est; et si est necessario, non erit nisi secundum ypothesim. Si ergo domus, quod est postremum, esset necessario, contingeret ut esset semper. Sed possibile est ut non sit, quoniam dispositio in esse eadem est cum dispositione in eadem generatione.

Et cum impossibile est esse continuationem in habentibus prima et postrema, manifestum est etiam ex hoc quod impossibile est in rebus procedentibus secundum rectitudinem in infinitum secundum duo extrema, quoniam hec non habent primum ex quo sit necessarium ut habeant ultimum, neque habent ultimum ex quo esset necessarium ut haberent primum; quapropter necessitas generationis successive non est nisi per circulationem. Et hoc necessarium est quia generatio perpetua est necessaria; necessarium autem est eternum; et eternum movetur circulariter. Et illa generatio eterna necesse est ut habeat principium; et cum habet principium, necessario aut erit inquantum habet principium secundum rectitudinem aut secundum circulationem. Sed si fuerit secundum rectitudinem, necessarium est aut non esse eternum aut non habere principium, quoniam rectum, quando habet principium et ultimum, necessario erit finitum et non eternum. Et si posuerimus ipsum esse infinitum in duobus extremis, non habebit principium, quoniam infinita non habent principium neque ultimum. Quapropter necessarium est, si posuerimus ipsum esse eternum et habere principium, ut sit circulare et ut generatio rerum sit circularis; et si primum est, ultimum est; et si ultimum est, primum est. Necessarium ergo et perpetuum non est nisi in motu circulari et in generatione circulari, quoniam omnia que sunt in circuitu necessaria sunt. Et econtrario et ea que sunt necessaria moventur in circuitu. Et debes scire quod hic sermo complet illud quod ostensum est in octavo de Naturali Auditu, scilicet quod motus est successivus et continuus, non deficiens in aliqua hora. Nam hoc quod dictum est hic, cum eo quod dictum est in illo loco, ostendit motum esse eternum.

Et quia ostensum est in aliis quod motus circularis et eternus est motus celi, manifestum est quod motus rerum generatarum et corruptarum est propter illos motus et ex eis; quoniam, si illud quod circulariter movetur perpetuo movetur, necesse est ut motus rerum transmutatarum sit circularis; v. g., quoniam motus primus est circularis, oportet etiam ut sol in orbe declivi moveatur etiam circulariter; et quia motus solis in hoc orbe est circularis, oportet ut tempora anni currant circulariter; et quia illa currunt in circuitu, oportet ut consequentia currant circulariter.

Sed in hoc etiam contingit questio. Et est, cum generatio accidens ex hiis sit circularis, quare igitur quedam sunt ita, scilicet si ultimum est, primum est, et si primum est, ultimum est; v. g., si nubes sunt, pluvia est, et si pluvia est, nubes sunt; et in quibusdam non; v. g. quoniam homines et animalia non reciprocantur in se circulariter ita quod individua eorum revertantur in idem, neque etiam necessarium est si primum est quod ultimum sit, quoniam non est necessarium si pater fuerit quod iste filius fuerit futurus; sed si iste filius est, necessarium est ut pater sit. (Sed non procedit in infinitum per essentiam, quoniam, si ita esset, non esset filius nisi post esse individuorum infinitorum. Et cum ita est, neque ergo primum est si ultimum est nisi per accidens, neque ultimum est si primum est omnino. Hoc quidem contingit istis, secundum quod videtur, quia recte generantur.) Et principium considerationis in hiis est utrum sit aliquid quod circulariter revertitur et similiter, aut quedam revertuntur circulariter secundum speciem. Dicamus igitur quod omnis substantia individua mobilis incorruptibilis necessario revertitur secundum idem individuum; corruptibilia autem impossibile est ut revertantur nisi secundum speciem; v. g. quando aër generatur ab aqua et aqua ab aëre, non quod individuum illius aque corrupte revertitur per se, quamvis materia esset eadem et agens idem, quoniam, si idem agens ex eadem materia faceret lateres et post corrumperentur et faceret alios, manifestum est quod differt postremum numero a precedentibus.