〈S〉Anitas est bona dispositio in membris cor poris humani. cum qua ipsum operatur ope ratione quam habet agere per sui naturam et patitur passionem quam habet pati. Et ista diffinitio est ex diffinitionibus per se no tis. Et ideo quia membrorum secundum quod testificatur sensus sunt due species consimilis et officialis. debemus in telligere in vnaquaque specie ipsorum quid ipsa est. et ponere differentias earum. et postea debemus enarrare que est actio et passio que appropriatur vnicuique membro. et quando nos faciemus islud tunc cognoscemus quid est sanitas vera co- gnitione. Et incipimus loqui super corpus consimilium par tium. Et dicimus quod via in cognitione rei cum qua operatur membrum consimile suas operationes: et patitur suas pas- sionies. est via per quam nos possumus certificari in radici- bus istius scientie: postquam nos reperimus hec verba de- clarata in naturali philosophia scilicet quod omnia corpora si milium partium inquantum sunt similium partium: sunt composita ex quatuor elementis. scilicet ex igne aere terra et aqua et est declaratum in libro generationis et corruptionis. quod via generationis non est nisi ex parte temperantie commix- tionis et complexionis. Et in quarto metheurorum est de claratum quod complexio et commixtio non fit nisi per modum decoctionis. que decoctio non fit nisi per calorem. Et quod differen tia que reperitur in istis corporibus consimilibus non euenit secundum differentiam et mensuram seu temperantiam calidi. frigidi. humidi et sicci. et secundum quod inuenitur in eis alia forma temperantie: et est deter- minatum ibi quod forme eorum non sunt aliud quam forme temperantie complexionalis. et quod accidentia que sunt propria in vnaqueque specie ipsorum non sunt stantia per se sed sunt sequentia formas complexionales. Et hec est narratio que erat multum necessaria an ticipare hic. Et sunt verba que sunt declarata in naturali phi losophia per demonstrationes proprias et ordinatas. Et quan do medici student tractare de istis rebus in huiusmodi arte: eo rum verba non sunt super ista nec propria: nec ordinata: eo quod student attribuere res vniuersales entibus particularibus: et ideo eorum dicta non sunt propria: et non sunt super viam quam in- tendunt probare: et tunc cadunt in re quam credunt adducere per demonstrationem. Et ista res accidit Galienus in libro de com- plexione scilicet quod doctrina eius in illo libro non incedit secundum do- ctrinam qua fecit in libro de elementis per viam demonstrati- uam: et ista verba erunt multum leuia apud illum qui studue rit in logica etiam paruo tempore. Et modo volumus reuer- ti ad ordinem verborum nostrorum. et dicimus quod iste res quan do erunt secundum modum quem diximus: tunc erit intellectum quod res quam diximus quod membrum consimile agit cum ea actionem suam aut passionem suam patitur non est alia res quam forma complexionalis que prouenit a mensura commixtionis quatuor elementorum. Et quoniam res miscibiles non inueniuntur in mixto nisi duobus mo dis. Unus est vt mensure sint equales: et ista mixtio vocatur mixtio equalis comparando ipsam extremitatibus. eo quod est in medio earum non declinans. Secundus est vt non sint inequali bus mensuris: et ista etiam inequalitas est multis modis: et secundum istam inequalitatem sunt diuersificate et inequales facte com plexiones specierum. Sed dabimus pro exemplo huius quod sicut complexio equi est diuersa a complexione hominis: ideo quia mensu- re elementorum sunt mixte in eo super latitudinem diuersam commixtio nis mensurarum earum in homine. Et ideo quod illa forma complexionalis que est propria in vnaquaque specie inuenitur in ipsa eadem specie inequalitate et distemperantia media inter multum et parum: et etiam habet latitudinem que recipit plus et minus intra extremitates: que temperantia et equalitas non exit de eis nisi quando corrumpitur forma specifica earum. necesse est ex hoc quod vna et eadem complexio specialis sit equalis et exiens ab equalitate. Et istud est aut in vna quatuor qualitatum aut in duabus: quarum possibilis est compositio adinuicem scilicet acti uarum et passiuarum: quarum vna non contradicit alteri scilicet calida et hu mida: frigida et sicca: aut calida et sicca. frigida et humida. ergo compiexiones consimilium partium sunt de necessitate .IX. scilicet equalis calida frigida sicca et humida aut calida et humida aut calida et sicca aut frigida et humida aut frigida et sicca. Sed si inueniuntur iste .IX. in corpore hominis in fine similanti fini extremitatis elementorum in mensura qualitatum. Istud aut non posset esse si non esset possibile inuenire corpus consimi- lium partium: in quo mensure elementorum essent equales penitus in quantitate. Et vie speculationis multum neces- sarie sunt hic. tunc apparet quod est impossibile esse hic in quan titate partium eorum scilicet in grauitate et leuitate. Ideo quod domi nans super corpora partium consimilium est aqua et terra. ideo ha bent coagulationem et firmitudinem. et qualitates que faciunt ipsa firmari et compleri sunt ille que faciunt coctionem et dige- stionem: et ideo est appropriatum generabile alias naturalealias naturale is missing in Venice 1574 domina tioni partis agentis et calide: et patientis humide cum quibus fit mixtio et co ctio: et totum hoc est declaratum in .IIII. metheurorum. et ab illis re- gulis est probatum quod complexiones non sunt nisi quinque solum: una scili cet equalis et quatuor inequales. Et quod est impossibile duo corpora inuenire que sint communia in caliditate quod vnum sit siccius alio. sicut opinatur. Galienus in puero et iuuene: et iam declarauimus istud in alio loco melius. Et scias in summa quod mensure duarum qualitatum actiuarum sumuntur a mensuris duarum qualitatum pas siuarum: eo quod forme proprie habent materias proprias sub eis. Et nos videmus si nos exiremus ab intentione publica multi- tudinis medicorum esset difficile intelligere: et ideo nos loqui- mur de hoc nimis. Et adhuc error qui accideret ex hoc in hac arte est multum paruus: et ideo non facimus hic nouum preceptum Et etiam error quem diximus detemperata complexione est paruus. Et ideo dicimus quod est verum verbum Galieni de eo quod dixit de cute vo- le manus. Et magis in ista pala vel palma apud arabes et sonat pro extrema parte palme versus digitos palme. et plus in ista que est super partem que vocatur formiculata. Et quando erit totum hoc quod narrauimus. tunc res cum qua operantur partes consimiles suas actiones aut patiuntur suas passiones est de necessitate vna istarum nouem complexionum siue sint partes con similes alijs siue non. Et ideo necessarium est scire naturalem complexionem de istis nouem complexionibus cuiuslibet membrorum quod illa complexio est temprratatemperata comparando ipsam actioni membri aut passioni eius. Et ista temperantia est illa que est dicta tem- perantia specialis speciei. et ipsa est illa complexio quam oportet conseruari in hac arte aut restaurari. Et quando stabimus super complexionem cuiuslibet membrorum consimilium. tunc stabi- mus super complexionem membrorum compositorum ex ipsis. Et quandoque plus. ideo quod complexio quedam est que appropriatur membro officiali inquantum est officiale. et quedam est appropria ta ei inquantum est consilium partium. non ex parte vnde est officiale et quando nos stabimus ex hac parte super complexionem cuiuslibet membri membrorum officialium. tunc poterimus stare super complexionem temperatam appropriatam toti corpori. ideo quod complexionem nos non appropriamus nisi in hoc quod est inuen ta membris officialibus ex quibus est compositum. et ex membris officialibus. et ex parte consimilium. et est necesse vt scias in pri mis quod ex membris vel corporibus quedam sunt composita ex elementis prima compositione. et quedam sunt composita medi- ante prima compositione. et membra consmilia que sunt partes ani malis sunt huiusmodi speciei. ideo quia non generantur nisi ex sanguine solummodo. et sanguis generatur ex cibis et potibus. Et scias quod sperma non est ex rebus que sunt pars mem bri aut simplex aut aliquod aliud membrorum. sicut declaratum est in naturali philosophia. Et ego faciam longiorem sermonem in tractatu de iuuamento membrorum. Nec etiam melancho lia: cholera: et phlegma sunt elementa membrorum consimilium per viam secundum quam est sanguis. Ideo quod res que generantur plus quam ex vna re non complentur: nisi quando miscentur ille res adinuicem: et fa- ciunt vnum corpus sicut est squinzibin: quod fit ex commixtione mel lis cum aceto et aqua: quorum quodlibet stabat per se in actu. Et in vulua non inueniuntur melancholia nec cholera in actu que misceantur cum sanguine ad hoc vt sint postea pars membri. Sed cholera et melancholia sunt in corpore hominis ex cer tis iuuamentis: que nos festinamus declarare. Sed flegma est materia remota: ideo quod ex ipso non generantur membra nisi quando fit sanguis. Et due cholere non sunt materie membri nec pro pinque nec remote: ideo quia est impossibile ipsas conuerti in sanguinem: sed ipse sunt in eo in potentia: quia quando corrumpitur multotiens conuertitur ad eas. Et non fecit eos errare in hoc nisi locus consequentis: ideo quod viderunt quod elementa non inueniuntur in composito ex eis nisi in potentia: cum dixerunt hoc. Sed et non conuertitur quod res que inuenitur in alia re in po- tentia sit eius elementum. Sed sanguis est hyle transibile vel mutabile ad aliam rem per accidens non sicut est hyle cibus istorum per accidens: sed sicut vita est hyle mortis. Et ideo non dicitur quod fex et spuma sit elementum vini: sed dicitur quod vinum est completum existentibus separatis istis ab eo: ideo quia sunt eius superfluitates separate ab eo quando digeritur: ita sunt vere due chole re cum sanguine: eo quod quodlibet generabile habet aliquam su perfiuitatem que separatur ab ipso tempore digestionis.

〈E〉T postquam est declaratum istud reuertemur ad ordinem nostrum ad enarrandum complexionem quorumlibet membrorum consimilium. et ab illa pro cedemus ad cognitionem eorum actionum et pas- sionum: et dicemus quod ossa apparent ex suo esse: quod frigiditas et siccitas dominantur super ea: et similiter carthillagines: et pili: et chorde: et ligamenta: et nerui: et vene: et panniculi: eo quod calor ea coxit: et frigiditas congelauit: et ideo mollificat ea calor aut dissoluit. Et ista qualitas est in vno eorum plus quam in alio Et videtur quod siccior omnibus sit pilus: post illum os: et post illud carthillago: et post ligamentum: et post illud panniculus: et post illum vene: et post illas sunt vene pulsatiles: et post illas neruus vel musculus. Sed superfluitas frigiditatis eorum est ista: quod pilus est frigidior omnibus et post illum ossa et post illa carthillago: et post illam ligamentum: et post illud panni- culus: et post ilium lacertus: et post illum vene pulsatiles: et non pulsatiles. Et ista membra frigida et sicca non appropriantur frigi- ditati nisi propter hoc quod frigiditas est illa que complet ea: et dominantur in eis: non quod ipsa sint priuata calore: sicut ipsa sunt appropriata siccitati. ideo quod siccitas est illa que com- plet ea: et dominatur in eis: non quod sint priuata humiditate quia mixtio et digestio stant super humiditatem. et calor qui est in istis est in specie specierum accidentis. Sed membra su per que dominatur calor et humor sunt caro: sanguis et spiri tus. Sed calidius omnibus est spiritus et post illum est sanguis et post illum caro. Et per istam eandem viam incedunt hu- miditates. ideo quod spiritus est de genere aeris. et aer est hu- midior aqua sicut declaratum est in naturali philosophia. Sed inter membra frigida et humida in primis est adeps: et post illum est pinguedo. et post illam cerebrum scilicet sub- stantia medullaris. et humiditates incedunt secundum hanc viam: Et hic est pelagus in quo aliquis multum haberet nauigare si tempus adesset. Et in alijs nostris libris iam locuti sumus prolixe. Sed multum recordare: et caue ne obliuiscaris quod dictum est supra scilicet quod de necessitate est quod sint gradus vir tutum actiuarum super vnam et eandem complexionem se- cundum comparationem graduum virtutum passiuarum et non intendas post consilium ignoratum in hoc. et conue- niens est medico recipere complexionem istorum membro- rum a naturali.

〈E〉T nunc incipiemus a complexione membrorum officialium postquam diximus de complexione consi- milium. Et dicimus quod cor postquam est compositum ex panniculis et ligamentis et neruis est de necessi- tate calidum propter multum spiritum existentem in eo: et propter san- guinem existentem in eo: et etiam propter partem carnosam quam habet: et stat in corpore ad similitudinem vnius clibani ignis in domo Sed si est siccum sicut dicunt medici: aut temperatum: aut declinans ad humiditatem: hoc est speculandum. Sed mihi videtur quod est declinans ad humiditatem propter spiritum existentem in eo. Sed illud quod videtur ex epate ex sua essentia est quod sit calidum et humidum. Proterea quia maior pars suarum partium est car nosa sanguinea: et etiam ad ipsum transmittuntur multe ar- terie. Et hic multa sunt inquirenda: et quia medico non perti- nent: ideo dimittamus. Et cerebrum est frigidum: ideo quod ma ior pars suarum partium est substantia medullaris et neruosa: et si milis huic. Et natura medulle que est in ipso est diuersa a na tura medulle que est in ossibus: quia tu vides quod non est in eo pars pinguosa: aut vnctuosa: et quando coquitur ad ignem in- grossatur et desiccatur: ideo quod pars aquosa que est in eo re- soluitur propter calorem: et remanet pars terrestris. ¶ Et quemad- modum diximus de cerebro: eodem modo diximus de nu- cha. Sed splen et renes ipsa etiam sunt de membris calidis et humidis: quanuis renes sint in hoc sub splene in gradu pro pter grossitiem sanguinis qui stat in splene: sicut splen est in hoc grodugradu satis inferior epate.

〈E〉T postquam est declaratum in complexione membro rum officialium et consimilium ab isto possumus cognoscere quid est temperata complexio totius corporis. Quod si inueniuntur ista membra propor- tionata super istas complexiones ipsum est temperate complexionis pe- nitus et inueniuntnr in eo iste proprietates et illa signa que di cit Galienus quod inueniuntur in temperata complexione. Et manifestum est quod ista temperantia non dicitur nisi in comparatione omni- um partium totius corporis. ideo quia impossibile est istis membris consimilibus exeuntibus eis a sua complexione na turali. aut in vna qualitate aut in pluribus quod non superue- niat permutatio aut corruptio per istum exitum. Et iste exi tus habet multas causas. aut propter clima aut propter hyle aut propter agens aut propter mutationem quatuor eiatumetatum eo quod puer est calidus et humidus et iuuenis calidus et sic- cus et senex est frigidus et siccus: et hoc manifestum est ex eo rum operationibus. et ex propinquitate et longitudine ge- nerationis. Et etiam masculi complexio est calidior et sicci- or complexione femine. Et hoc manifestum est ex operatio nibus eorum. ¶ Et aliquando permutantur complexio- nes propter exercitia. Et propter cibos. et propter omnia extrinseca. Et sicut potest esse ista permutatio in consimili- bus. ita potest esse in officialibus. Et post hoc in totalitate totius corporis concordantibus nobis ipsa omnia adinui- cem. ¶ Et postquam est possibile esse hoc. ¶ Et est iam osten sum quod exitus complexionum exeunt ad octo species apud medicos tunc res propter quas operatur membrum suas actiones et patitur suas passiones aut totum corpus. sunt nouem species apud medicum. vna temperata. et illa est na turaralisnaturalis. et octo sunt distemperate eo quod corpus cui domi natur caliditas in membris et siccitas appropriatur calidita ti et siccitati. et sic in reliquis speciebus. Et hoc modo in- tellige quod species complexiones sanitatis sunt nouem. Et temperata communicat cum ambabus speciebus membro rum saluo quod ipsa est in simplicibus primo in substantia. et in compositis secundario et per accidens. Et ideo quia medici appropriant complexiones distemperatas qualitati ac tiue et passiue. conueniens est appropriare complexionem totius corporis istis duabus qualitatibus solum: et propter hoc sunt secundum rationem complexiones distemperate solum quatuor.

ET postquam est declarata sanitas consimilium par tium propter earum complexionem temperatam quam habent propriam: et in substantia conserua- tam. et per accidens membrorum officialium et to- tius corporis. Modo redeamus ad declarandum sanitatem membri officialis substantialiter inquantum est officiale et species eius. Et dicimus quod membra officialia: ideo quia sunt composita apparet ex eorum esse quod non operantur suas ac tiones et patiuntur suas passiones: nisi quando sunt in sua qualitate et in qualitate quantitatis: inquantum ipsa est quan titas et in positione sua secundum modum naturalem et in continuatio ne partium suarum: et in contiguatione terminorum eorum in coniuncitone sua: et separatione: in qualitate coniunctionis et separationis eorum: et situs eorum: et ordinationis. ¶ Et quidam sunt qui opinantur quod istud intret in genere positio- nis sed si vocatur positio hoc non est nisi propter equiuocationem. Sed qualitas eorum est quod sit forma eorum naturalis: et quod conca- uitates eorum et vie sint secundum formam naturalem in eorum largitate et strictura. et quod sint eorum superficies in lenitate et asperitate secundum modum naturalem. ¶ Sed quantitas est in tempore quando inuenitur harum partium numerus naturalis et eodem modo in suis mensuris. ¶ Sed modus eorum in coniunctione est etiam modus ille naturalis. sicut coniunctio partis membri officialis. pars parti. et separatio eorum: pars a parte. et qualitas coniunctionis et separationis intrat in hoc ¶ Et continuatio. et contiguatio. et terminatio et separatio. et coniunctio manifesta sunt. Sed continuatio plus conuenit in membro consimili quam in officiali. et paruum et magnum in esse in genere mensure. et est appropriatum quantitati continue. sicut est sa tis vel multum et parum appropriatum quantitati discrete. Et quanuis mensura in hoc quod appropriatur sit conuenientius appropriare eam membro consimili quam officiali. ideo quia offi- ciale non est super mensuram suam naturalem. nisi quando est quod libet consimilium ex quibus est compositum super mensuram suam naturalem. ¶ Sed positio alias oppositioalias oppositio is missing in Venice 1574. naturalis que est in membro hoc est vt sint eorum partes opposite membris manife stis sicut consuetudo est membri positi alias oppositis membrisalias oppositis membris is missing in Venice 1574. et istud erit locus membri naturalis in corpore. sicut est epatis et stomachi. et sic in alijs est intelligendum. et ita est modus iste in positione alias oppositionealias oppositione is missing in Venice 1574 partis membri in seipso: pars parti. ¶ Sed quod diximus quod erit modus ipsius ex commu nicatione eorum partium suis partibus est modus natura lis. hoc existit in positione alias compositionealias compositione is missing in Venice 1574. prima que gene ralis est omnibus membris corporis. sicut est communica- tio omnium membrorum principalium. eo quod non compleren tur eorum operationes nisi cum eis: et etiam hoc est inuentum in membro cum membro. sicut communicatio stomachi cum cere bro in operatione sua que est appetitus. Et sicut est in parti- bus vnius et eiusdem membri officialis cum parte que do- minatur plus in operatione illius rei: sicut est communicatio om nium partium oculi ad crystallinam humiditatem. ¶ Sed sunt gradus alias genusalias genus is missing in Venice 1574 coniunctionis et separationis. et eorum qualitatum. quoniam sunt ex membris que separata sunt absque ligaturis. sicut sunt digyti. Et eorum sunt que associantur liga turis vel adeptionibus. quorum partes intrant partes. et eorum sunt quorum coniunctiones sunt nodatiles. et hoc modo potest esse quod mouetur membrum quod est pars coniunctionis ipsius situs: Sicut est planta manus que est pars coniunctionis bra chij quod est nominatum in arabico scahat. et ipsa planta con- iuncta est ligaturis et adeptionibus. et cum hoc est coniun ctio nodatilis. Iste sunt species dispositionum que quando sunt in membris officialibus. tunc habent agere suas ac- tiones naturales. et pati suas passiones. siue illas quas habent ab vtilitate: alias a necessitatealias a necessitate is missing in Venice 1574: siue illas quas habent a nobili tate. Et a capitulis anotomie que ordinata sunt per multos alios auctores poteris scire istas res prolixius: et propter hoc non est mea intentio prolongare me in eis. Et si tu vidisti li- bros Galieni et libros aliorum medicorum qui sunt secundum suam opinionem: et videbis istum: tunc cognosces quod illud quod di ximus in diuisione specierum sanitatis est multum melius et verius quam illud quod dixit homo quem scis. ¶ Et istud me lius autem alias melioramentumautem alias melioramentum is missing in Venice 1574 non poteris cognoscere si tu non studueris in naturalibus scientijs: quoniam oportet quod tu te neas de via philosophorum aliquantulum plusquam de via medici. et quod iste liber non est factus pro illo qui incipit tan- tummodo legere.

〈E〉T modo incipimus dicere: ideo quod inuenimus de complexionibus sanitatis apprpriatisappropriatis membris consimilibus que sint in fine temperantie secundum se et quasdam que exeunt a temperantia: sed exitus per que non prouenit lesio sensibilis in actione aut in passione. Et similiter est in membris officialibus: et tunc inuenimus ibi qua litatem temperatam: et quantitatem temperatam: et positionem temperatam et communicationem temperatam. Et ista est bona dispo sitio super quam visus fuit Galienus demonstrare in tractatu habi- tudinis bone: et qui eam voluerit addere alias addiscerealias addiscere is missing in Venice 1574 in isto li bro non reputo malum. Ideo species sanitatum que sunt in officia libus membris sunt apud medicos octo: quatuor temperate et quatuor distemperate: aut augmentate. ¶ Sed quintum genus specierum vel generum dispositionum quidam sunt qui opi nantur quod est vnum in quo communicant membra consimilia et of ficialia: et illa est forma coniunctionis nostre. Ideo quia coniun- ctio est duobus modis sicut scis vna est coniunctio nodati lis: alia est coniunctio vera: et vera est appropriata magis con- simili: et alia plus officiali. Sed coniunctio vera illa est consi- milium: et debet numerari in habitudine sanitatis eorum. A modo declarauimus omnes species habitudinum sanitatum membrorum consimilium et officialium: communes siue proprias Et declaratum est in omnibus per quem modum est eorum com municatio. Et fuit necesse illi declarationi: ideo quod operatio complexionis temperate membri officialis non est vna et eadem operatio cum illa consimilium: ideo quia est consimilibus propria et in substantia: et officialibus secundaria: et per accidens et alij medici non subtiliati fuerunt in faciendo hanc diuisionem.

〈M〉Odo volumus tractare de actionibus et passio- nibus proprijs in quolibet membro: et iste intentio nes et cognitiones sanitatis stant loco causarum fi nalium: et ille de quibus hactenus loquuti sumus stant loco causarum formalium: et materialium: et hic est ponen dum vnum principium naturale. ¶ Et dicimus iam es osten sum in naturali philosophia quod quodlibet corpus est com- positum ex materia et forma: et quod materia non est inuenta nisi propter formam et propter hoc collectum ex materia et forma. scili- cet ens naturale non est nisi propter operationes suas proprias in ipso. Ideo dicit Aristoteles quod natura non facit aliquid in va num. Et similiter inuenitur istud in rebus artificialibus ver bi gratia. quia ligna nauis non sunt inuenta nisi propter for- mam nauis et figuram suam. et est inuentum collectum ex his ambobus propter operationem nauis. scilicet nauigare in aqua ergo de necessitate est inuenire in membris hominis rem que sit etiam hoc modo scilicet quod sit eis res stans loco materie. et res stans loco forme et res tertia scilicet actio et passio que res ipsa erit finis col lecti eorum. ¶ Et hic necesse est inquirere in primis que sit illa res in membris que stat loco forme. et que loco materie et postea veniemus ad declarandum actionem et passionem cuius li- bet eorum. Et dicimus quod membra consimilia apparent. vt in pluri- bus eorum quod sint loco materie compositi. Quia ossa manuum et li- gamenta: et chorde: et nerui: et caro: et cutis apparent ex eorum ere quod non sint inuenta: nisi propter formam manus: et forma manus que est composita ex illis non est inuenta nisi propter actiones et passiones: quibus ipsa appropatur scilicet quod manus non posset extendi nec contrahi: nec colligere: nec facere alias suas operatio nes nisi propter hoc: quod est composita. ¶ Et quamuis membra consimi- lia non sint inuenta nisi propter composita: tamen habent quodlibet eorum per se operationem propriam que manifestatur plus in composito scilicet quod ma nus non haberet firmitudinem ad sustentandum res nisi propter ossa et non haberet posse plicare se nisi propter carnem: et propter neruos et alia similia. Ergo postquam diximus quod membra consimilia non sunt in uenta nisi propter composita. necesse est nobis videre si hic est aliqua res propter quam sit inuentum compositum et collectum ex eo cum qua compleatur operatio compositi. ¶ Et dicimus quod actiones et passiones naturales membrorum non fiunt nisi proterpropter calorem innatum in ipsis preter calorem complexionalem qui est in membris consimilibus. Et hoc est demonstratum per scientiam demonstratiuam. Et cognitum per ex- perientiam anotomie. quod scilicet inuenitur in corde vnum corpus vapo rosum calidum in fine quod mittitur ab eo ad omnia membra per viam arteriarum: et ita opinatur quod sit in cerebro. ¶ Et postquam sic est: et coniunctum huic quod omnes actiones et passiones non fiunt nisi per calorem intrinsecum: sicut est declaratum in naturali philosophia: et declarabitur adhuc in isto libro. ergo membra non faciunt suas ope rationes nisi cum formis eorum compositionalibus: et cum eo quod acci dit eis de isto calore. et coniunctum in membro de istis duobus caloribus supradictis istud est sua forma. cum qua agit et patitur. ¶ Et ab hinc potes cognoscere dominationem cordis super omnia alia membra. quia tu vides quod ipsum sufficiens est ex se. et alia in digent eo. Et similiter cerebrum est in hunc modum super membra in qui bus dominatur. ergo membra simplicia non fuerunt inuenta nisi propter composita. et composita sunt inuenta propter istum calorem qui est mis sus a corde. et iste calor stat in eis loco forme. et per istam col- lectionem fiunt actiones et passiones que sunt proprie in quolibet membro. ¶ Sed si sufficit iste calor in faciendo hoc. aut sine hoc est alia virtus stans isti calori loco forme. ista non est res quam medicus habeat inquirere. sed dimissa nobis. ¶ Et dice- mus breuiter quod hic sunt alie virtutes preter formas complexiona- les que vocantur anime. Et istud est conueniens anticipare in pau- cis verbis antequam tractemus de actionibus et passionibus cuius- libet membrorum. et narrare quot sunt ille species. et postea reuerta mur ad inquirendum rem cui appropriatur quodlibet membrorum. et istud erit quando cognouerimus in primis virtutes a quibus veniunt operationes. Et scias quod genera operationum sunt notiora quo ad nos quam virtutes. et virtutes apud naturam notiores. et ideo dici- mus quod physici et medici qundo speculantur in operationibus: dicunt quod virtutes que sunt in homine sunt tres. aut virtus naturalis aut vitalis. aut animalis. Uirtutes naturales apud eos sunt cum quibus fit nutrimentum augmentum et generatio. Et virtutes vitales apud eos sunt virtutes pulsatiles que sunt in corde. et habent dilata- re et constringere inspirando et respirando. et virtus motiua que est in corde que vocatur electiua per quam mouetur animal ad appeten- dum rem vel fugiendum ab ea. ¶ Et virtutes animales apud eos sunt quinque virtutes sensuum scilicet tractustactus et gustus. et odo ratus. et auditus. et visus. et etiam virtus motiua in loco. et virtus imaginatiua. et exstimatiua. et cogitatiua. et conseruati ua et reminiscibilis. et ista est qua vsi sunt medici in diuiden do virtutes anime. et quamuis non sit conueniens parum tibi potest nocere in hac arte. Sed conueniens omnino est illa que fit secundum motum naturalem. Ideo quod manifestum est quod iste operationes non possunt appropriari quatuor qualitatibus solum. sed etiam virtutibus additis super eas que vocantur anime. Et postquam inuestigati sunt super istas operationes que vocan- tur anime: dicunt quod quedam sunt operationes que appro- priantur plante. que habet tres virtutes supradictas scilicet nuitri tiuam. et post illam crescitiuam. et ista est finis nutritiue. et post illam generatiuam. et ista est quasi finis crescitiue. Et est de- declaratundeclaratum ibi quod ipse sunt anime. ideo quia sunt organice: et quia non sunt virtutes naturales. quod si ipsi non appel- lauerunt eas naturales nisi largo modo. istud esset veritas: si ipsi crederent quod ipsa esset anima secundum relationem: aut secundum operationem. Sed si ipsi credunt quod ipsa in sui essentia sit virtus propria solum: istud est error et significat super opinionem eorum quod ita est: quia nos videmus quod Galienus in vno suorum librorum as similat ipsam adamanti: et venit ad diuidendum eam. Sed vir- tus pulsatiua est de necessitate cibatiua virtus: et diuisiua et princeps: quia cum ipsa cor dat calores alijs membris: et est sicut seruiens virtuti principali cibatiue: quia cum ipsa conseruatur. Et ideo non est conueniens ponere illam vnam virtutem per se ab alijs virtuti bus: ideo quia est ista virtus anime nutritiue sicut alie virtutes .V. sue virtutes: sicut attractiua: retentiua: et digestiua: et expulsi- sua: et discretiua: quamuis virtus pulsatilis approprietur plus vite propter multum calorem qui est cum ea. Et quidam sunt qui appel- lant plantam in ista virtute hayguam scilicet vegetatiuam. Et forsi- tan medici non vocauerunt istam virtutem euentationis vita- lem: nisi propter hoc quod appropriatur plus vite: quamuis sit de gene- re nutritiue sicut diximus. ¶ Sed eorum diuisio per quam diui- dunt virtutes animales ad sensum: et ad virtutem motiuam in loco et imaginatiuam. et rationalem. et conseruatiuam: et remissibilem est omnino vera: saluo quod virtus motiua in loco non est aliud plusquam elenosoia scilicet virtus motiua voluntarie: quando concordatur cum ea imaginatio consimilium: et ita est declaratum in libro de anima. Et ipsi numerant virtutem motiuam voluntarie in numero vi talium. Et ponunt motiuam in loco aliam speciem: et istud non est conueniens: quia non est nisi virtus nutritiua: et crescitiua: et sensiti ua: et generatiua: et imaginatiua et appetitiua: et rationalis: et motiua: et lactatiua ex istis: sicut est estimatio: aut cogitatiua et conseruatiua: et reminiscibilis. ¶ Et iam est hic declaratum vel dictum quod virtus rationalis est magis spiritualis quam ima ginatiua: quia perfectio virtutis rationalis est apprehensio re- rum vniuersalium: sicut potest intelligi a philsopho in tertia parti cula prime summe physicorum: et in primo posteriorum: quam uis intelligatur contrarium circa finem primi libri physico rum. Et qui habebit necesse soluere ista dubia requirat in lo cis illis. Et quia res vniuersales que sunt apprehensiones vir tutis rationalis habent particularia necesse est inuenire in homine virtutem que apprehendat essentiam illorum par- ticularium contentorum sub vniuersalibus: si virtutem aliam recordantem ista particularia que sunt comprehensa a virtu te propria eorum apprehensionem. Et ideo quia ista virtus ap prehensiua particularium non apprehendit ea nisi habitu dinibus imaginatis. fuerunt de necessitate tres virtutes sci licet estimatiua: que apprehendit essentiam particularium et reminiscibilis impressionis estimate. Et imaginatiua que apprehendit estimatiua suam impressionem sicut seruientes virtuti rationali. ideo quia seruiens preparat seruito ea que sunt sibi necessaria. aut studet in aliqua rerum appropriatarum seruito. ¶ Et manifestum est quod virtus imaginatiua prope rat virtuti rationali ea que non sunt apprehensa sicut est ma nifestum quod due apprehensiones scilicet estimatiua et conser uatiua appropriantur apprehensioni virtutis rationalis: et quando remouentur res vniuersales a virtute rationali: et vir tus reminiscibilis facit recordari essentie particularis: et cogno scit illam virtus estimatiua: et tunc inuenit virtus imaginatiua ha bitudinem illius essentie particularis que est recordata a reminisci- bili et cognita ab estimatiua. Et quando imaginatiua iam venit su per suam habitudinem tunc virtus rationalis reducet et ad se illud quod erat priuatum ab ea. ergo iste tres virtutes ex hac parte sunt mi nistrantes virtuti rationali: et ministrans est lactans ecce: quia sunt lactantes ex hac parte sicut dictum est. ¶ Et ista verba sunt dicen da aliasdicenda alias is missing in Venice 1574 dimittenda hic secundum quod stant. et recuperanda a naturali: quamuis non sit necessarium arti medicorum scire hoc: nisi per modum electio- nis melioramenti. Sed est sufficiens medico in istis rebus co- gnoscere complexionem cui appropriatur vnaqueque istarum virtu- tum conseruando ipsam si esset presens. Et restaurando ipsam si esset deperdita: ideo quia sufficiens est ei in hac arte venire a co- gnitione forme complexionalis: ad formam spiritualem: sicut est suf- ficiens ei venire a cognitione materie ad cognitionem qua- tuor humorum et membrorum. ¶ Capitulum .VIII. Quod est de iuuamentis membrorum consimilium. 〈S〉Ed cum quieuit res super locum suum positum in hac ar te: tunc erit manifestum quod omnia membra non sunt in- uenta: nisi propter has virtutes. et iste virtutes propter has suas actiones: ergo non est inuentum in corpore aliquod membrorum: nisi propter aliquam actionem istarum virtutum: aut passio nem earum. Ideo est nobis necessarium inquirere actiones et pas- siones membrorum: et complexionem cui appropriantur: et cognoscen- tes illud cognoscimus sanitatem cuiuslibet membri per suas fina les causas predictas in hac arte. ideo quia iam cognouimus eam per causam materialem et formalem. Sed causam efficientem non est necesse nobis hic narrare. ideo quia iam est separata saluo si ibi esset res que stare loco efficientis in statu conseruante. ¶ Et incipiemus a iuuamento membrorum simplicium: et dicemus quod res quam diximus que est neces saria per aliam est duobus modis: vnus est vt sit essentia prime neces saria essentie vltime sicut fuit intentio essentie consimilium necessa ria propter intentionem essentie officialium. ¶ Alius est vt non sit ex ne cessitate sed est quia meliora sunt duo quam vnum. et significat nobili- tatem in agente et patiente: sicut oculus qui non est inuentus nisi pro pter necessitatem videndi: sed natura duplauit eos propter melioramen tum duplationis: sicut nos declarare debemus. ¶ Sed nos non recordabimur istorum iuuamentorum nisi illius quod erit magis ne cessarium. ¶ De membris simplicibus quedam sunt ossa et similia ipsis sicut carthillagines. et vngues: quedam sunt nerui: lacerti: ligamen ta: panniculi: chorde: cerebrum: et ossa sua: et nucha: et caro. et se- pum. et his similia et pili. et cutis et sanguis et flegma et cholera et melancholia et spiritus. ¶ Sed ossium maius iuuamentum ipsorum est ad fortificandum et stabiliendum: et in summa ipsa sunt sicut fundamen tum totius corporis. Et iuuamentum secundum est ad defendendum et absco dendum: sicut ossa capitis et ossa pectoris. Sed multitudo eorum in corpore fuit propter motus particulares. et multos. quia manus non posset moueri per se. nisi esset discontinuata ab osse brachij cum con tiguitate amborum ossium scilicet manus et brachij. et ita est in quolibet membrorum nodatilium mobilium discontinuatorum. Iuuamentum ter- tium est. vt possit fieri resolutio superfluitatum vaporosarum. sicut sunt commissure que sunt in osse capitis. Et potest esse quod sunt et alia iuuamenta. ideo quod si eueniret aliqua lesio alicui ossium non transiret ad aliud os alterius membri. quia discontinuatum est ab illo. Item fuit necessitas multorum ossium propter diuersitatem fi- gure eorum: et qualitatis secundum illud propter quod ordinata sunt. et propter paruitatem et magnitudinem eorum. Sed diuersitas in par uitate et magnitudine est sicut ossa parua que sunt in digy- tis. et ossa cruris et coxe. Sed diuersitas in figura alias in for- maalias in forma is missing in Venice 1574. est sicut os quod de necessitate habet esse forte et graue fuit factum durum et clausum. et illud in quo fuit intentio vt esset leue. fuit fa ctum durum et perforatum in qualitate. et illud quod habet de necessitate esse coniunctum cum carne fuit factum tenerum sicut carthillagines et si milia et ista iuuamenta sunt nota per se. et homo potest cognoscere maiorem partem per seipsum. vel ab eo qui aliquantulum studuerit in cognoscendo. Sed vngues fuerunt facte propter duo iuuamenta vnum quod est commune. et est propter conseruationem extremitatum digytorum: si- cut ponitur ferrum in postremo haste lancee. Secundum est propter susten tamentum carnis digyti quando capit aliquid. Et istud iuuamentum est magis proprium in vnguibus manuum quam in vnguibus pedum. Sed primum iuuamentum communicat homini et alijs animalibus. In iuuamen tis neruorum cadunt multa dubia Galienus sentit quod iuuamen tum eorum est ad ferendum sensum et motum voluntarium omnibus membris. Sed quod apparet ex sententia Aristotelis est quod non sit factus ner uus nisi ad temperandum calorem intrinsecum. ad hoc vt det virtu- tem sentiendi. et hec opinio sequitur plus iuuamento cere- bri. Sed si est instrumentum motus voluntarij in hoc cadit speculatio. Et confirmatio Galieni quod sensus et motus sint a ner uis est. eo quod remoto neruo remouetur sensus et motus et hoc non est per viam demonstratiuam. Et iam disputauimus hoc in libris logicalibus. Sed apparet quod iuuamentum ner ui est de genere iuuamenti cerebri. et apparet manifeste quod na- scantur ab eo. et quod non sint fixi in eo. sicut dixit Galienus. Et li gamentorum iuuamentum. et chordarum ad motum volun tarium est apparens ad oculum. Et panniculi fuerunt facti propter abscondere et detendere et est vt sustineat membra que sunt suspen ta. et retineat ea quauis hoc iuuametum sit magis proprium liga mentis. Et iuuamentum panniculi positi supra ventrem est de specie huius iuuamenti: eo quod prohibet intestina egredi de proprijs lo cis sicut accidit herniosis. ¶ Sed venarum due sunt par- tes: vna est arterie que portant spiritum et sanguinem a corde et iste sine dubio fuerunt facte propter hoc: et fuerunt ramificate et partite per totum corpus ad ferendum rem istam: aut spiritum solum: aut spiritum et sanguinem simul ¶ Alia est non pulsatilis in quibus non est spiritus sensibiliter: nisi nos induceret ad hoc vnum dictum simile dicto quod dicit Galienus in epate: quia dicit quod est fons spiritus naturalis: quem diximus non esse nisi propter virtutem nutritiuam. ¶ Sed quod apparet ex iuuamento istarum venarum est: quia facte iunt ad diuidendum sanguinem coctum in epate per alia membra: et propterea fuerunt ramificate sicut arterie. ¶ Hic scire de- bes quod Aristoteles vult quod cibus et nutrimentum omnium membrorum fiat ex duobus sanguinibus mixtis insimul: et sanguis qui est in ve nis non pulsatilibus et in epate est sicut materia sanguini misso per arterias cordis: et quod sanguis arteriarum est sicut forma sanguis et hoc est quia dat eidem complementum et coctionem et facit ipsum cibum pro pinquum actui. Et Galienus sentit quod sanguis qui prouenit ab epate per venas ad membra est cibus propinquus per se. Et probatio quidem philosophi in hoc est hic: quod sanguis vt est sanguis est conueniens vt sit cibus membris et omne quod nutrit debet euenire membris: et duo sanguines vt sit cibus membris veniunt eis. ergo mem- bra debent nutriri ex eis. Et proterea quod vnus eorum est crudus et alter coctus: crudus conuenientior est vt approprietur mate rie et coctus forme: ergo debet esse comparatio cocti ad crudum sicut forme ad materiam et hoc est declaratum bene in libro de animalibus. Et ex verbis Galieni apparet quod idem asserit quod mem bra superiora cibantur a sanguine arteriali: quando precipit incidi ar terias in passione emigranea: et in epilepsia perseuerante et vtinam ego scirem quid prohibet eum credere quod iste sanguis ar terialis non nutrit alias partes corporis. ¶ Sed cerebri me- dulle sunt due species: vna est que stat in olla capitis: et istud sine dubio est hyle id est materia spiritus cum quo fiunt sensus. Sed medulla que est in ossibus est superfluitas cibi eorum. Et ossa solida non hahent medullam quia non sunt perforata. Et nomen medulle dicitur equi uoce ad hanc medullam: et ad eam que est in olla: et non nominamus eam medullam nisi quia sic a vulgo nominatur. Sed medulla que est in ossibus est superfluitas penitus: et hec est substantia temperata. ¶ Sed natura nuche est de natura cerebri: et iuuamenta eorum sunt eadem et adhuc exponam differentiam que est inter ea quando nar- rabo iuuamenta membrorum officialium. Sed carnis due sunt species sicut dictum est. et Aristotelis dicit super has duas: quia sunt instrumenta sensus tactus proprie stantia cum eo sicut stat oculus cum visu. et demonstrat hoc quia sensus simplex non inuenitur nisi a corpere sim plici: et quod neruus est seruitor canis in hac apprehensione ad temperandum spiritum sensus. qui mittitur a corde et ista fundamen ta necesse est vt medicus a nobis recipiat. et nos dicimus de sensu et motu: quod vna ex rebus a qua est eorum permanentia sunt cerebrum et nerui. Sed vna species carnis quam Galienus vocat muscu losam est vnum ex membris officialibus et in illo est virtus primi motoris. Propterea quod istud est illud quod mouetur ex se per hanc virtutem et non mouetur per aliud membrum quod ipsum mo- ueat: quia si per aliud moueretur. hoc induceret nos ad inueniendum corpus aliud quod mouebitur ex se. Alias res duceretur in infinitum quia nullum corpus mouet nisi moueatur. Et est necesse quod res quie- scat apud primum quod mouetur a motore immobili: et hoc probatum est in naturali philosophia. Et hec species carnis apud Galienum est instrumen tum motus localis et loquimur de ea quando loquemur de membris of- ficialibus. Sed caro spongiosa inguinum et subascellarum est facta propter expulsionem superfluitatum. Et non est multum longinquum ad credendum quod multa ex carne non sit facta nisi ad implendum loca vacua: et ad defendendum: Et in summa istud est simplex membrum in quo communicant omnia animalia. sicut cor est membrum officiale in quo communicant omnia animalia: et sanguis manifestum est quod non fuit factus nisi propter vnam duarum rerum aut propter dandum nutrimetumnutrimentum sicut sanguis qui est in epate: et in venis quas opinantur medici vt nascantur ab epate. aut vt fit vehiculum spiritus: et caloris. et iste est sanguis arterialis. Flegma est sanguis indigestus: et propterea debet dici superfluitas sanguinea. hoc est superfluitas diminuta vt sit sanguis: non superfluitas. cuius separatione a sanguine remaneat sanguis completus sicut a cholera et a melancholia. ergo si ita est esse flegma tis fuit in corpore de necessitate. hoc est quod impossibile est cibum conuerti nisi ex eo generentur superfluitates flegmatice. Et potest esse cum hoc quod sunt in ipso alia iuuamenta: quia humectat membra. et ada ptat ea ad cibandum: et quasi est sicut cibus preparatus eis: quando cibus tardatur eis. Sed melancholia et cholera sunt primo et per se in corpore propter necessitatem quia cibus chilosus qui vadit de stomacho ad epar non posset digeri: nec esse sanguis: nisi seperarentur ab eo iste due super fluitates: sicut mustum non potest esse vinum nisi separentur ab eo due superfluitates: vna grossa et terrestris et alia subtilis et propterea ordinauit natura eis propria membra. et non fecit sic flegmati. quia iste due superfluitates non habent aptitudnemaptitudinem vt possit esse ex eis aliqua pars membri aliquo modo. quod in flegmate bene potest esse. Et apparet etiam cum hoc quod natura non preparauit istas: vt essent instrumentum seruiens virtuti nutritiue per viam electionis boni. quia bursa fel lis habet vnum meatum ramificatum quia aduenit intestinis superioribus et partibus infimis stomachi. et in aliquibus hominibus stringit. aliasstringit alias is missing in Venice 1574 tan git stomachum. et facit idem opus quod facit in intestinis. quia bursa fellis mandat per hunc meatum intestinis partem cholere que moueat ea ad ex pellendum superfluitates et facit quasi abstersionem. Et similiter splen habet vnum meatum qui tangit os stomachi. et mittit ei partem paruam melancholie ad purgandum illud et ad mouendum appetitum cibi. quia ista opratio prouenit a rebus acetosis. et multa verba dicta sunt in alijs libris. sed non expectes ex me vt laborem ad narrandum ea. ¶ Sepi vtilitas in corpore fuit. vt calefaceret sicut zirbum dia fragma. Et sepum est superfluitas sanguinis cocti a quo ciba ta sunt membra. Et propter hoc quando est in corpore temperate signifi- cat magnam sanitatem. quia significat super bonitatem nutrimen ti. et quando non inuenitur in corpore significat quod non est bona dige stio. quia non est superfluitas qui venit a bona digestione. hoc est calida r humida. Et necessarium illud est ad implendum vacuitates etiam mem brorum. sed quando multiplicatur in corpore significat super malam dispositionem. quia multitudo materie nutritiue que est sanguis est conuersa in sepum. et tunc infrigidantur membra et moriuntur. quia in hac superfluitate non est sensus et perduntur membra sensibilia quando multiplicatur super ea. Pilorum capitis superciliorum. et palpe- brarum iuuamentum est vt defendant. et hoc est manifestum. Quia vi- demus quod pili capitis defendunt cerebrum a frigore et calore et superciliorum et palpebrarum adiuuant ad defendendum oculos a rebus extrinsecis. Sed pili subascellarum: et pedum et multi alij qui sunt super superficie corporis. quod apparet ex eis plus est ex necessitate materie. eo quod generatur pilus ab vno vapore fu- moso adusto secundum Galienum. et hoc indiget speculatione. quia videtur quod pi lus sit corpus extendibile siccum. et tale est superfluitas cibi sicci quando nimis excoqutur durante in illo admixtione pinguedi nis. ergo non est ille vapor cuius sit aggregatio partis supra par- tem. Sed est corpus continuum fortis continuationis extensiuum. cre scens in longitudine. Et mihi videtur quod natura adducit istum va porem. vt sit materia pili. ad hoc vt pilus trahat illam malam materiam ex corpore ad mundificandum ipsum per hoc. si- cut tu vides quod similiter artificialiter faciunt laboratores terre qui quando volunt vt ipsa fructificet. seminant semina que habent attra here partem terrestre adustam. et per hunc modum esse potest vt sit iu uamentum corpori. Sed cutis videtur esse propter defendere. et ab scondere et stat foris sicut sunt cooperture membris intrin- secis. Et spiritus sunt propinqua instrumenta virtutis regetiue corporis. et sic dicendum est quod ministratur a quatuor virtutibus aut quinque hoc est attractiua retentiua digestiua et expulsiua et discretiua. Et adhuc est inuenta alia virtus que communicat toti corpori que regitiua nuncupatur et que sit. et vnde sit multa dicenda sunt. et postea disputabimus. et quicquid sit ab anima est. propterea priuatio eius est subita mors necessario.

〈E〉T postquam narrauimus iuuamenta membrorum sim- plicium: narrandum est iuuamentum membrorum officialium: et vnicuiusque partis ipsorum. Et hoc faciemus breui- ter: exceptis casibus in quibus prolongandi sunt sermones illis qui nobis sunt similes. Et eligemus ex his quod manifestum est: et quod opinatur esse magis necessarium in hac arte: et incipiemus a membris que sunt instrumenta virtutis nutritiue: quia hec est vir tus necessaria prima nostro esse: et propterea fuit corruptio suarum operationum mors. ¶ Et dicimus secundum quod testificantur sensus mem- bra disposita ad faciendas operationes istius virtutis sunt stomachus et sui minstri: sicut os et instrmenta eius: et isophagusisophagus i.e. oesophagus: et post hoc inte- stina: et epar et uene et renes et splen et sacculus fellis et vesi. ¶ Pri mum iuuamentum oris est masticatio cibi: et propterea fuerunt positi dentes: vt faciant ad hoc conueniens preparamentum. Dentes quidem anteriores vt incidant: maxillares vt frangant: molares vt molent. Et scias quod in ore est aliquantula digestio. et homo quem tu scis appellat eam alio nomine. ¶ Isophagus est mea tus per quem transit cibus ab ore ad os stomaci: et operatio sua non est nisi in duabus virtutibus: que sunt lactantes virtutem nutritiuam: hoc est attractiua et expulsiua: quia est necesse at- trahere ab ore: et expellere ad stomachum: et quando ista opera tio perditur: extinguitur homo fame. ¶ Et instrumentum ser uiens nature in his duabus operationibus: necesse est vt va rietur. et apparet per anotomiam quod isophagus est compositus ex duabus tunicis: vna que est secundum latitudinem: et alia que est secundum longitudinem: et ista que procedit secundum longitudinem quando colligitur et constringitur: et ascendit ad epiglotum: tunc fit attractio. et illa que vadit in latitudinem: facit expulsionem quando aggregatur: et amplectitur cibum: sicut vola manus ag- gregat se super res humidas: et constringendo eas expellit. Manifestum est quod stomachus est locus digestionis missi cibi eidem ab ore conuertendo illum in chilum: quia non potest conuertere ipsum in sanguinem. Et hoc apparet ab eo quod mini stri sui in hoc opere sunt quatuor virtutes particulares su- pradicte. Sed digestio est magis manifesta in tunica car- nosa propter calorem qui quidem est in ea plus. et propter illud quod ei aduenit ex arterijs et venis: que ei adducunt ca lorem. et est suppositus epati ita quod ipsum calefacit: quia epar est ei circa positum a latere dextro. et splen est ei circa positus in la tere sinistro qui dat calorem. Sed attractio cibi quam facit hysofa gushysophagus i.e. oesophagus et meri fit per tunicam villorum longitudinalium et adiuuat ipsum in hoc quod est in eo de tunica diametrali angulari. ¶ Et receptio alias retentioalias retentio is missing in Venice 1574 et expulsio fiunt per tunicam que procedit per latitudinem. ideo quia quando recipit cibum illa tunica aggre- gatur super ipsum ab omni parte quousque completur digestio. et digestio ne facta aggregantur omnes sue partes superiores super eam. et premunt eam inferius. et est expulsio per hanc tunicam que vadit per latitudi nem. et habet duas operationes contrarias. hoc est expulsionem inferius quando est facta digestio. vel superius per vomitum. Sed operatio vir- tutis discretiue non est multum manifesta in stomacho nisi diceremus quod stomachus nutriretur ex chilo. quare desideraret cibum. et ag- gregaretur super ipsum quod fit in eo. et opinio affirmat hec quod si non di ceremus quod stomachus nutritur ex chilo. quare desideraret cibum et aggregaretur super ipsum et cessaret fames quando comedimus alias quando desideraret et aggregaretur super ipsum non esset virtus discretiua vel eius operatio multum manifesta in eoalias quando desideraret et aggregaretur super ipsum non esset virtus discretiua vel eius operatio multum manifesta in eo. is missing in Venice 1574. Et si contin- gat quod vnum membrum seruiat alteri. seipsum obliuioni non tra- dit. ergo recipit nutrimentum. et vtilitatem ex eo. Et accidit vt ali qui ex nostris socijs dubitent ex hoc. quia membra ex chilo non debent nutriri nisi postquam conuersus fuerit in sanguinem et non est adhuc conuersus in sanguine in stomacho. Ergo dicamus quod stoma- chus nutriur ab eo ex modica re. que plus assimilatur qualita ti quam quantitati. et testificatur ex hoc quod subito quiescit fames. cum comedimus sicntsicut subito quiescit sitis cum bibimus. Et adhuc non est inconueniens quod in eo sit aliqua pars subtilis qua nu- triatur cito per aliquam humiditatem quamuis non sit sangninea. quia tu vides multa animalia que nutriuntur licet non habeant sanguinem. Et di- gestio fit in eo per caliditatem et humiditatem. primo et secundario fit per aggregationem quam facit stomachus super cibum. et quia ipsum am plectitur. Et propterea tunc quanto stomachus in animalibus est gros sior et durior. tanto fortior digestio fit. et hoc apparet in sto- machis lvoucrumvolucrum. EtcEt propterea voluerunt quidam antiquorum quod digestio fiat propter constrictionem aggregationis. Et opinantur quod stomaci volucrum prosint stomachi sicut sunt stomaci gallinarum et perdicum. quia hoc membrum non fuit positum in eis durum et forte nisi propterea. quia non habent dentes molares. Sed intestina etiam videntur esse instrumenta nutrimenti quia ipsa non fuerunt facta principaliter nisi vt transeat per ea digestus cibus in stomacho per foramen quod appellatur porta. Propterea cum facta est digestio in stomacho aperitur locus iste et mititurmittitur cibus ad intestinam. et interim epar trahit ab illis succositatem chili per venas que attingunt istud. et quando compleuerit operationes tunc expellunt intestina super fluitates inferius. et illa est superfluitas sicca. ergo vtilitas intestinorum est bina. prima quia sunt via per quam cibus vadit ab illis ad epar. Secunda propter expulsionem super fluitatis sicce. Et virtus in illis manifestior est expulsiua. Et propterea fuerunt am be sue tunice euntes per latitudinem. Sed virtus attractiua non est manifesta in eis. propterea non habuerunt tunicam vnam in longitudinem. et ipsis est virtus digestiua. quia eorum complexi omne pro pinqua complexioni substantie stomachi. Sed illa intestina non habuerunt multam reuolutionem nisi vt moraretur in eis cibus donec epar traxisset ab eis quod necessarium erat. Et propterea dicit Aristoteles quod anima lia habentia paucam reuolutionem in intestinis sunt gulosa. Et habuerunt duas tunicas vt essent fortia. quia sunt via superfluitatum. et etiam quia oppositio virtutis expulsiue in hoc est fortior. ¶ Manifestum est in epate quod est immutatiuum cibi ad conuertendum ipsum in sanguinem et postea mittit ipsum ad omnia membra. et propter dominationem quam facit super omina membra nutritiua opinabatur Galienus quod esset penitus in virtute nutritiua princeps: et ipse nesciuit quod postremum nutrimentum est in corde. et in eo prima virtus nutritiua est princeps. Et apparet de hoc membro quod habet quinque virtutes dictas hoc est digestiuam quando facit sanguinem retentinam tempore digestionis. attactiuam quando trahit chilum ab intestinis: discretiuam quando diuidit et cogno- scit tres superfluitates: hoc est superfluitas aquosam quam trahunt renes: cholerica quam trahit bursa fellis: melancholica quam trahit splen. Et inueniri virtutem expulsiuam affinem virtuti attra ctiue magnum dubium est: et hic non est locus sue solutionis. Et debes scire quod iste quatuor virtutes aut .V. non sunt sepa rate ab inuicem: sed sunt sicut multi operarij super vnum opus: et sunt virtutes que sunt sicut instrumenta vni virtuti que facit nu trimentum: et facit ei cum istis .IIII. virtutibus in quolibet mem- bro: et ille in toto corpore date sunt propter necessitatem vnius virtutis intrinsece que est in vnoquoque membro: et hec est virtus nutriti ua principalis. Deinceps contemplandum est si ista principalis vir tus est prpria in hoc membro ad hoc vt sit ipsum solum princeps membrorum istis virtutis aut illic est aliud membrum quod sit princeps ad ipsum in hoc opere. super hoc est multum necesse disputare ¶ Et dicimus iam apparet per hoc quod declaratum est in naturali philosophia. quod ista virtus non facit nisi vnam partem membri nutriti. et quod mem bra sunt composita ex elementis et quod compositum ex elementis non est compositum nisi per modum temperantie complexionis. et complexio fit per mo dum decoctionis. et decoctio per modum caloris ergo nccessenecesse est quod instrumentum istius virtutis sit principium fortis caloris. quia non est differentia inter illam rem que est nobis necessaria ad esse partis vel esse totius. et si ita est. ergo de necessitate iste calor est in epate: et in alijs instrumentis nutritiue. Et si ita est sicut dicit. Galienus quod non lucrata sint alia membra que habent hanc virtutem istum calorem cum agunt suas operationes nisi a calore epatis. ergo epar certe est princeps ipsorum membrorum quia non completur eis hoc opus nisi per iplum. et ipsum complet opera sua per se. et tale membrum quale est istud est dignus vt vocetur princeps et ista est dominatio quam dixerunt tantum auctores ipsum per se habere. Et proterea de re- ctore agricultorum dixerunt quod sit princeps eorum. propterea quia ser uitia eorum non complent nisi ex regimine ipsius et opus illius completur per ipsum. et hoc est in omni specie dominationis. ¶ Dico ergo vtinam ego scirem si possibile est a Galieno et alijs qui sequuntur suam sententiam vt dicant quod epar est sufficiens per se in ista operatione. ipso conce- denreconcedente cum eis quod multe arterie veniant epati a corde que addu cunt eidem multum calorem. quod si epar est sufficiens sibi iinin hac ope ratione ergo caior iste est in vanum et sine aliqua causa. ¶ Et si dixerint quod iste calor non det epati nisi virtutem vitalem: dicemus quid est virtus vitalis que est in membris: est ne alia virtus quam virtus nutritiua aut sensibilis: et nec nomen vite intelligitur nisi super has duas: licet accidat vt nomen vite attribuatur magis sensibili et hoc est contrarium ei quod intelligitur ex verbis hominis quem scis. Nec aliud certificatum est ex istis virtutibus nisi propter earum opera- tiones nec sunt hic alie operationes nisi iste due: hoc est nutribi lis et sensitiua. Si responderent quod virtus pulsatilis in corde est tertia virtus: et illa dicitur virtus per se. Respondemus quanuis nos concederemus vobis hoc: cor tamen dat epati virtutem pul- satilem: quia manifestum est quod vene epatis non sunt pulsatiles. De inceps apparet quod virtutes pulsatiles sunt proprie in cordercorde et ista virtus est propria sua dominatio et quando dominationem habet cor cum hac vir tute quia cum hac virtute dat et partitur virtutem omnibus mem bris: quoniam dat et partitur eis calorem naturalem cum hoc ipsum habet con seruationem sibi per modum flabellationis. et cum ista virtus videlicet pulsatilis sit illa cum qua dat cor alijs membris primum nutri mentum dando et partiendo eis omnes alias virtutes: ergo ipsum debet appropriari de necessitate isti virtuti: hoc est nutritiue a late re quod est nutrimentum cordiale quod ipsum est instrumentum cum quo laborat ista virtus in dando nutrimentum. ¶ Et si esset alia virtus hic preter istam virtutem nutritiuam: daret alijs mem- bris. quia impossibile est esse in aliquo membro virtutem contrariam in specie alijs virtutibus que sunt in alijs membris: et non inuenitur in alio membro nisi in ipso existente membro principe. nec Galienus nec alter medicus dicit hoc. Et si ita est sicut diximus. et appa ret quod comparatio cordis ad epar fit sicut comparatio quam ponit Galienus epatis ad membra alia. Ergo cor ex necessitate erit prin ceps super epar in hac virtute: quia epar non est sufficiens in fa ciendo per se suam operationem nisi propter calorem trans missum a corde temperatum in quantitate et in qualitate. ¶ Et est refirmatus iste sermo vt cor sit de necessitate prin- ceps virtutis nutritiue. quod Galienus nec alij ex anotomicis di- terunt nec crediderunt. quod cordi veniret color ab alio mem bro: sed est sufficiens per se sicut conueniens est principi. Et ego iam probaui tibi virtutem et calorem alias a calorealias a calore is missing in Venice 1574 per viam doctrine dissolutiue. ¶ Et si tu videris quod indiget cor epate propter preparationem nutrimenti non est propterea epar dignum voca- ri princeps: sicut non est conueniens stomacho propter prepara tionem cibi vt vocetur princeps epatis: nec etiam bubulcus qui prepa rauit cibum alijs bubulcis vocabitur princeps. Postquam de- claratum est quod cor est princeps virtutis nutritiue: et apparet per anotomiam quod non est in corpore vnum membrum ad quod non ve- niant arterie a corde. ergo cor est dator virtutis nutritiue omni bus alijs membris per viam quam ego superius dixi tibi. et si ita non esset arterie essent in vanum. Et adhuc non fuit visum vnquam per anotomiam vt transiret sanguis ab eo per venas ad cor: adbuc sanguis qui est in venis est sanguis imperfectus: et non est crea tus in vehiculum spiritus: nisi sanguis arterialis. Et si dice- ret aliquis homo quod medicus non habeat necessariam hanc inquisitionem: dico quod habet multum necessariam et hoc in futuro melius expla nabo. ¶ Et quando Galienus vituperauit Archigenem. quia curabat virtutem memorialem cum medicinis cordialibus credendo quod esset trasmissatransmissa a corde: et dicebat si credis quod virtus memori- alis sit in corde. quare non apponis ventosam super ipsum. et sit intentio tua in medicando ipsum. Et ego dico quod hec est vna reprehensio que est magis vituperabilis quam verba archi genis secundum quod declaraui hucusque et declarabo deinceps quia cor est princeps omnium membrorum. et fuit locus eius in medio quia hiehic est locus regis. ad hoc vt sit regimen huius proporti onatum equaliter omnibus suis circunferentijs. et etiam vt melius custodiatur. Et propterea fuit circumpositus panniculus grossus vt circundaret ligamentum suum. ¶ Sed nutrimentum cordis est ex vena que coniuncta est inter epar et ipsum. Coope rimentum quod fuit positum super auriculam cordis fuit positum vt aperiatur interius ad hoc vt sanguis posset ingredi ad ipsum et postea clauderetur perfecte. ¶ Sed auricula que est in alio late re hoc est auricula vene que prouenit ab ista camera ad pul monem secundum opinionem quorundam fert sanguinem ad nutriendum pul monem: quia non sunt vene continuate cum illo. ¶ Et cooperi menta que sunt super hanc auriculam ordinata fuerunt vt aperire tur extra et non intus: ad hoc vt sanguis posset exire per eas ad pulmonem. ¶ Sed vni duarum auricularum: videlicet que est in camera sinistra: hoc est os arterie magne non fuerunt ordi- nata tria coopertoria vt apperirentur ab interiori parte ad extra nisi vt iret sanguis et spiritus ad arterias et non rediret: et alia auricula que est in hoc latere est os arterie vene que venit ad pul monem. Et ab hac arteria fit euentatio cordis. Et propterea fue- runt ordinata cooperimenta istius auricule vt aperirentur de foris ab intus. ¶ Sed quia splen non habet nisi duos meatus: vnus qui continuus est epati et alter cum stomacho. et in splene stat spissitudo sanguinis. Opinatur quod sit factus ad trahendum supertfluitatem melancholicam epatis. et videtur longinquum vt sint duo epata quia non apparent in eo vene misse ad aliud mem- brum. ¶ BurfaBursa fellis ordinata fuit ad trahendum superflui tatem cholericam ab epate. ¶ Et renes etiam sunt membra ser- uientia epati quia attrahunt aquositatem que est in sanguine per venam magnam que venit a gibbositate epatis. Sed vesica fuit ordinata ad trahendum superfluitatem aquosam a renibus et coopertura que est inter ipsam et renes similis cortici quan do humiditas trahitur ad eam aperitur. et quando remanet clauditur: ad hoc ne reuertatur ipsam superfluitas ad renes. ¶ Et scias et non tradas obliuioni quod vnumquodque istorum membrornm que ordinata sunt ad trahendum superfluita tem sanguinis non trahunt nisi quia sunt sibi conuenientes in cibo: et etiam cum hoc faciunt iuuamenta que sunt neces saria. ¶ Et propterea in eis sunt de necessitate .V. virtutes particulares: scilicet atractiua. et retentiua: digestiua: discre tiua: et expulsiua supradicte. Ista sunt omnia instrumenta nutrimenti. Et habes quod digestiones que communicant om nibus membris sunt due. videlicet digestio stomachi. et di- gestio epatis: saluo quod tu non ponas sanguini vnam digesti onem in venis. et si est pauca est. Sed tertia digestio est que est propria omnibus membris.

〈E〉Ta postquam declaratum est que sint instrumenta vir tutis nutritiue: volumus declarare instrumenta virtutis generatiue. Uirtus enim augmentati- ua non habet propria membra sibi: sed eadem mem bra que sunt virtutis nutritiue sunt et istius. Membrorum generationis quedam sunt que sunt propria femine sicut vulua et mammille. quedam sunt propria mari sicut testiculi et vir ga. ¶ Sed testiculi fuerunt ordinati ad faciendum sperma et ideo fuit caro eorum alba et spongiosa sicut caro mammil larum. et ideo quando conuertitur sanguis conuertitur ad similitudinem eorum et faciunt ipsum album: sicut epar con uertit chilum propter suam rubedinem ad ruborem. quia vis est agentis assimilare sibi patiens suum. Et debes scire quod istud membrum non est sicut princeps virtutis generatiue: quamuis ipsa virtus sit in eo sicut opinatur. Galienus quia illud non potest age- re suam operationem per se nisi per spiritum missum eidem a cor de temperatum in quantitate et qualitate. Ideo apparet quod vir tus cordis que hunc calorem mensurat vt possit facere suas ope rationes sit principaliter generatiua. et virtus que est in hoc membro est eius seruiens. et si habet aliquam predominationem illa est particularis. ¶ Sed testiculi quos dicit Galienus feminam habere apparet quod non habeant effectnmeffectum in generatione. quia sperma mulierum quod generatur in mulieribus in generatione in uentionem non habet. et si aliquis vellet dicere ammirando. ergo facti sunt in vanum. Respondemus quod nec in homini- bus mammille habent aliquam inuentionem in generatione. et tamen habent eas. ergo debes scire quod aliquod iuuamentum est in vtrisque. Et si tu dices vnde apparet quod sperma mulieris non habet aliquam inuentionem in generatione dicendum quod mani festatur sensu et cognoscitur per argumentum. per sensum. quia homo videt quod mulier impregnatur abque eo quod spermatizet. Et postquam legi libros Aristotelis ego quesiui a multis mulieribus de hoc et responderunt quod plures impregnate fuerunt absque sperma- tizatione: et etiam si displicuisset eis coitus. ¶ Et etiam vidi quamplu- res ex istis impregnatas que fuerant a masculis violate. ¶ Et vicina quedam mea de cuius sacramento confidere mul tum bene poteramus iurauit in anima sua quod impregnata fue rat subito in balneo lauelli aque calide in: quo spermatiza- uerunt mali homines cum essent balneati in illo balneo. Et ego perscrutatus fui vnum librum quem fecit Auemcladis de sper mate: et inueni eum qui dicit quod hoc possibile est esse: et red- dit de hoc rationem plurimum mihi placentem. quia vul- ua trahit sperma propter vnam propriam virtutem quam habet cum eo a tota specie: et ad hoc non est necessaria dele ctatio. o quam bene placet mihi. ¶ Sed illud quod cogno scitur argumento naturali est quod si sperma mulieris posset face re hanc operationem: quam facit hominis sperma. ergo generaret per se femina: et homo non esset necessarius: in quo nec esset opinandum: quod hec operatio diuidatur in illos in quantitate: hoc est vt sperma mulieris faciat aliqua membra: et sperma viri ali- qua: quia quamuis membra sint multa: illa sunt vnum in vno princi- pio quod est in eis: et dator istius principij quod est cor ipsum est dator omnium membrorum in potentia: et si esset sufficiens muleirismulieris sperma in dando hoc principium: ergo sperma hominis non haberet etiam inuen tionem in generatione: et similiter dico in spermate viri. ¶ Et si diceretur quod aliquod istorum spermatum non facit hanc operationem quousque non sint mixta adinuicem et adepta sunt aliam formam et aliam dispositionem: sicut non est sufficiens per se acetum: et per se mel vt fiat oximel: nisi quando sunt mi xta simul. Respondemus et confiteantur hoc quod complexionem habent illa duo spermata: et istud quod dat eis hanc formam necesse est vt sit complens: et ista duo spermata sunt hic lo- co materie: et hic non est res que det formam nisi virtus gene- ratiua. et de necessitate est quod membrum quod habet hanc. complexionem vel quod facit hanc complexionem est membrum in quo est virtus generatiua. Et secundum hanc opinionem esset necesse dicere quod vir tus generatiua est in vulua. Et vtinam ego scirem que necessi tas est spermatis et sanguinis ad faciendum hanc operationem quia sanguis est sufficiens ad faciendum omnia membra. quia ipsa nu triuntur ex eo. Et postquam ita est et apparet imposibile quod sit operatio spermatis mulieris et spermatis viri vnum in specie et eitiam apparet prima fronte quod mulier habet operationem in ge- neratione. ergo conueniens est quod operatio vnius sit sine ope- ratione alterius: et quod sint ambo declinantes in eorum opera- tionibus ad vnum finem hoc est embryonis. ergo quodlibet eorum dat embryoni partem per quam stat vel est. Et iste due partes sunt materia et forma. et vnum eorum est dator materie. et aliud est datur forme. Et imposibile est vt femina det formam et masculus materiam. Ideo quia dator nutrimenti debet de ne- cessitate esse dator materie: et femina est datrix nutrimenti. er- go debet esse datrix materie: et masculus dator forme: et sic di xit Aristoteles. Et postquam mulier non habet aliquid de quo possit opinari quod sit materia nisi sperma et sanguis menstruus: et est manifestum quod sperma est humiditas aquosa similis superflui tati: neque solum est simile superfluitati. Sed pro certo est super fluitas: et impossibile est quod ex eo membra nutriri possint quia si possibile esset sufficientior esset sanguis: quia ex eo nutriuntur membra: quia non est differentia inter nutrimenti materiam et ma teriam essentie: quia nutrimentum est essentia in parte: et genera- tio esse est in toto: et materia totius et partis est idem. Et etiam hoc testificatur quod sperma mulieris non est materia embryonis: quia multe mulieres impregnantur absque spermatizatione: sicut dictum est. Et iterum vulua mulieris vomit suum sperma et trahit sper ma viri ad se. Que omnes res iste ostendunt quod sperma mulieris est superfluitas discurrens propter delectationem: sicut dis- currit saliua ex ore alicuius famelici cum videt aliquem come dentem. Et apparet manifeste quod sperma viri tenet locum agen tis: quia membra non nutriuntur nisi per calorem naturalem qui est in corde: et iste calor est primum instrumentum anime nutritiue. Et propterea necesse est vt sit primum instrumentum virtutis comple tiue. Et similiter necese est in spermate viri aut in sanguine qui est in vulua magnam partem istius naturalis caloris esse in actu: et impossibile est esse hoc nisi in spermate propter suum calorem et humiditatem. ¶ Et sanguis ex quo generatur embryo est san- guis venarum mulieris qui est in vulua retentus: et remotus est vt habeat in se virtutem talem qualis est ista: eo quia est sanguis indi- gestus: et adhuc remotius est vt sit in spermate mulieris: vel etiam non est dicendum quod calor naturalis sit in embryone ex se: ideo quia non ge neratur calor naturalis nisi a calore qui est in nutriente. Propter omnes ergo istas rationes non est credendum quod sperma mulieris sit materia vel forma embryonis. Sed sperma viri stat loco forme: et sanguis menstruus loco materie: et sperma mulieris non habet inuentionem in generatione. Et non est credendum vt sperma prebeat iuuamen tum solum qualitate sed confert in iuuamento caloris quantitati ui alias qualitatiuialias qualitatiui is missing in Venice 1574. Et propterea non habet Aristotelis reprehensionem ab Hippocrate et Galieno quod in muliere que in saltando abortiuit .VI. die et fuit inuentum sperma inuolutum panniculo: nec etiam querendum ab Aristotele quo loco erat istud sperma. Et scio quod non erat neces- saria in medicina ista inquisitio: quia magis est inquirendum in ge neratione animalium. Sed nos narrauimus istud hic pro maiori iu uamento: et qui vult scire questiones que sunt inter Aristotelem et Galienum legat librum de animabusanimalibus: et ibi inueniet illud quod dixi. Et deinceps volumus reuerti ad illud a quo fuimus separati. Et dicimus quod primum iuua- mentum virge est vt inijciat sperma in matricem: et secundum vt sit meatus superfluitati aquose. Et iuuamentum vulue est vt sit locus generatio nis: et cum hoc sunt alia iuuamenta: vt sit meatus et via superfluitati sanguinis non cocti qui generatur in feminis et est sanguis menstruus qui propter nimiam humiditatem que generatur in eis ex paucitate caloris earum in trinseci non est sufficiens calor earum ad decoquendum sanguinem qui mittitur ad membra earum: et iccirco expellit ipsum natura certis paro xismis per meatum huius membri. Et est compositum multis villis transuersorijs propter virtutem retentiuam que est in eis: et habet aliquos villos longitudinales propter virtutem attractiuam vt trahant sperma. Sed vir tus expulsiua que est in hoc membro magna est: et propterea habet vnum villum latitudinalem. Et si tu quereres vtrum vulua habet virtutem imuta tiuam hoc indiget speculatione. quia non potest dici quod vulua faciat membra embryonis. Sed virtus informatiua ipsa facit cum calore fixo in spermate. ergo virtus immutativa que est in vulua non est nisi loco conseruatonis. et ideo cum attingit sperma aer corrumpit complexionem eius: et per hanc viam potest intelligi quod virtus immutatiua est in vulua. Sed manifestum est quod mammille sunt ad faciendum lac: propterea quod caro ipsarum fuit spon giosa et alba. et ista membra habent colligantiam. cum vulua. Et pro pterea quando materie propter aliquam causam non veniunt ad vuluam currunt ad mammillas. sicut est in mulieribus lactantibus quia non habent menstrua. et si habent parum habent. Et sunt alique mulieres que non possunt impregnari dum lactant. Et iterum cum materie descendunt ad vuluam priuantur a mammillis. Hucusque diximus iuuamenta menstruorum et spermatis. deinceps volumus narrare iu- uamenta instrumentorum sensus.

〈E〉T dicimus quod quinque sunt sensus scilicet visus. auditus gustus. odoratus. et tactus. ¶ Manifestum est quod cere- brum non fuit creatum nisi propter ipsos: et proprie propter vi sum. auditum. gustum. et odoratum. et quilibet istorum habet suum instrumentum proprium. videlicet. visus oculum: auditus aures. odoratus nares. gustus linguam. Sed de instrumento proporio ta ctus est dubium. quia Galienus dicit quod neruus qui oritur a cerebro est pro- prium instrumentum eius. et est dator ipsarum virtutum alijs membris. Et Aristotelis dicit quod istud instrumentum est caro. et hic sequitur opinionem quam habent de cerebro. Quia. Galienus dicit quod in eo sunt quinque sen sus. et dicit quod est princeps istius operationis. hoc est quod facit eam per se sine alicuius necessitate. Aristotelis autem dicit quod dominium suum est particulare. quia est in hoc opere seruitor dominationi cordis. posito quod sensus fuerit in eo quinque vel quatuor. Et nos vo- lumus speculari in hoc secundum quod speculati suimusfuimus in dominio epa tis. Et dicimus quod manifestum est ex anotomia quod multe arte- rie a corde mittuntur ad cerebrum et fortes. et omnes anoto- mici. et Galienus cum eis hoc consitentur. et ex hoc est prima probatio quod cerebrum in hac operatione indiget corde. Sed si res qua iuuatur cerebrum propter cor per calorem istum quem ei transmittit est virtus nutri tiua que cerebrum nutritur. ergo cor de necessitate esset seruitor cerebri in hac re. ideo quia nutrimentum et virtus nutritiua non sunt data in animali nisi propter sensus et virtutem sensibilem. Sed res qua iuuatur cerebrum propter cor per calorem quem ei transmittit est quinque sensus. Ergo virtus sensibilis primo et pincipaliter est in corde: et ista virtus est sensus communis: cuius esse probatum est in libro de anima. ¶ Sed Galilea dicit quod hec virtus est in cerebro: et Aristotelis dicit quod est in corde. ¶ Et si tu queris vnde apparet quot cor sit dator cerebro caloris mensurati in quantitate et qualitate secundum quod conuenit vnicuique sensui ex sensibus cerebri. Re- spondemus quod ratione debita est quod non cum omni calore fit quilibet sensus: quia calor cum quo operatur virtus nutritiua non est ille calor cum quo operatur virtus sensibilis. Et hoc apparet in dormiente et vigilante: quia nos videmus quod operatio virtu tis nutritiue est fortior cum nos dormimus: et tunc non est sensus in actu. Ergo calor cum quo operatur virtus sensi- bilis non est in sensibus in actu cum homo dormit. Et hoc apparet quia quando homo dormit tenendo oculos apertos non videt et si non esset quia reuertitur calor in quo est visus per neruum opticum ad partes intrinsecas visus non esset pri- uatus. ¶ Et scias quod vna et eadem virtus non potest inue- niri in potentia et in actu simul et semel. ergo postquam mani- festum est quot virtus visibilis vadit cum spiritu visibili: et spiritus visibilis cum calore naturali. quando dormit ho- mo non est virtus visibilis in actu: quia si esset in actu ui- deret in actu: et non est ita. ergo calor naturalis qui viuifi- cat virtutem sensibilem non est calor virtutis nutritiue: quando dor- miens nntriturnutritur: et non videt: et quando tu scies vbi reuertitur et vnde trans mittitur tunc scies de necessitate locum virtutis sensus communis. Sed mihi videtur prima fronte quod a corde transmittitur iste calor et ad illud reuertitur. Et propterea sunt partes extrinsece quando ho- mo vigilat et operatio virtutis nutritiue est fortior cum homo dormit et corpus est frigidum de foris. ¶ Et nemo debet di- cere quod ortus istius caloris cum quo stant sensus et vigilia ge- neretur primo in cerebro quia cerebrum est membrum frigidum et membra nerui frigida: et in maiori parte eorum apparet mani feste frigus. ergo incredibile est vt calefaciant corpus. Et ad huc de ratione apparet quod calor qui est materia anime nutriti- ue et calor qui est materia anime sensibilis est vnum loco subiecti: vel vnum in situ: et non est duo loco subiecti nec in duobus di- uersis membris etiam duo. Quia anima nutritiua que est in em bryone est preparata recipere animam sensibilem: et stat cum ea lo- co forme et finis et nutritiua est ei loco materie: ideo fuit rece ptio in illo loco de necessitate qui preparatus est recipere. Et manifestum est quod anima non est preparata recipere nisi in loco sui subiecti et sui situs qui est calor naturalis. Ergo receptio anime ad formam sensibilem est de necessitate in hoc loco. Ideo ergo res vnita ab his duabus est vnum loco subiecti vel situs quamuis non sint vnum in aliqua duarum figurarum. Unum simpliciter hoc est vnum numero: et vnum diffinitione. Et hec est nobilis sententia quam dedimus. Et postquam ita est et etiam apparet quod calor cum quo reguntur sensus est calor cordis. ergo virtus que regit sensum communem est ibi: et cerebrum est seruiens istius vir- tuti. Sed ipsum cor est princeps istius virtutis veraciter: quia dominatur super his in hac perfecta dominatione. Et nos potuisse- mus probasse has res magis per viam demonstratiuam. sed no stra intentio est abbreuiare. Et postquam declaratum est quod cere brum est seruiens cordis dando ei virtutes sensibiles per modum quem dat camerarius regi vt impleat voluntates suas quamuis rex det ei illam virtutem propter quam agit. necesse est deinceps scire que est via per quam seruit cerebrum cordi. quia iam declarata est via per quam seruit epar cordi. hoc est quia preparat ei suum nutri- mentum. Et dicimus quod non in qualibet mensura caloris com- pletur operatio cuiuslibet sensus. Et adhuc apparet ad sen sum quod non indiget forti calore. quia fortis calor prohibet eos ap prehendere sensata extrinseca et impedit eos. sicut videmus quod homines qui distemperati sunt forti calore in cerebris eorum in egri- tudinibus acutis credunt audire et videre ea que non sunt. et maxime apparet hoc in sensu tactus. quia fuit intentio in eo apprehendere quatuor qualitates. et fuit impossibile vt instru mentum illius esset vacuum ex eis. quia ipsum est complexionatum ex eis. vnde fuit factum in fine temperantie vt habeat sensum for- tiorem. Et propter hec omnia quia cor est in fine casoris fuit ordi natum contra ipsum cerebrum ex opposito ad temperandum calorem suum vt sensus possit apprehendere perfecte. Nec fuit possi- bile ponere hanc frigiditatem eandem in corde a principio creationis quia essent diminute operationes nutrimenti dimi- nutione manifesta ¶ Et quod dum voluerit natura facere has duas operationes in animalibus perfectis in vltimitate per fectionis fuit positum cerebrum contra cor. Sed animalia que dicuntur spongia marina et multa animalia bruta non videntur indi- gere cerebro: et spanliter neruo magno qui oritur a cerebro. et pro pterea si incideretur aliqua pars illius animalis posset viuere et nutriri et crescere donec rediret ad id quod erat. Et propter hanc causam videmus multa animalia que viuunt cum sint inci sa vsque ad medium sui. Et istud est seruitium quod dicit Aristotelis et sequaces sui. et secta circuentium que dicitur emensam id est via- tor: quod cerebrum facit cordi. ¶ Et fuit ordinatum os capitis ad defendendum cerebrum. ¶ Et fuit rotundum quia figura rotun da est magis remota a lesione sicut faciunt castellani qui fa- ciunt turres rotundas vt machina non possit eis nocere. Et adhuc quia figura rotunda plura continet in se et etiam est magis apta ad motum continuum.

〈E〉T dicimus quod caro est proprium instrumentum sen- sus tactus propterea quia illud est membrum quod communicat omnibus animalibus: sicut tactus est sensus communis omnibus animalibus. Et in carnibus perfectorum animalium sunt spar si multi nerui ad temperandum complexionem carnis. et quia nerui sunt similes complexioni cerebri est iuuamentum eo rum de genere iuuamenti cerebri: et propterea membra ad que non veniunt multi nerui sunt duri sensus. Et istius virtutis qui damquiddamcf. Venice 1574: quiddam est quod communicat omnibus partibus carnis: et hoc est sensus quatuor qualitatum contrariarum: sicut caliditas frigiditas siccitas et humiditas. et qui damquiddamcf. Venice 1574: quiddam est quod est proprium vni membro: sicut est quando os stomaci sentit re solutionem factam in eo: et iste sensus appellatur fames et sitis. ¶ Sed fames est sensus resolutionis substantie grosse cali- de et sicce: et sitis est sensus resolutionis substantie frigide et humide. ergo sensus proprius est duplex. ¶ Et sensus capitis membri de titillatione quam habet in hora coitus isti duo sunt connumera ti in genere sensus tactus.

〈S〉Ed instrumentorum auditus manifestum est quod sunt aures. et primum in quo auditus est. est neruus qui venit ad eas qui cooperit foramem auris. ¶ Et dictum est quod foramen auris non fuit tortuosum ni si vt aer frigidus non intret tali modo quod ledat auditum. Et melius est dicere quod fuit tortuosum ne virtus auditus fuisset lesa a vo cibus fortissimis. Et in summa scias quod hec figura habuit iuuamentum in receptiones vocis. et ideo factum fuit carthil laginosum et vocatum est auris tortuosa. Et alia animalia habent hoc pro alio iuuamento: hoc est vt recipiant voces venientes ab omni parte et propterea plus regrediuntur foras et mouent eas.

〈E〉T dicimus quod virtus que facit mouere animal hec est imaginatiua vel estimatiua quam preces- sit virtus concupiscibilis. et postea ibi confirma tum est consilium vel ratio propter representatio nem rei imaginate aut estimate secundum quod declaratum est in libro de anima. Et est necesse perscrutari in hac virtute. hoc est vt sciamus instrumenta quibus oportet operari et quot sunt. ¶ Dicamus quod motus voluntarij quidam est proprius et qui dam est communis. Communis est motus eundi qui motus est totius corporis. Sed proprius est motus cutis frontis et motus oculorum: et mandibularum et duarum nasi extremi tatum: et labiorum: et lingue: et epiglotis: et mandibule inferi- oris et motus capitis et colli: et motus nasi: et motus nodi vel humeri spatule: cum bredone: et motus brachij a cubito in- ferius: et motus iuncture nominate in arabico rasceth: et mo tus digytorum: et vniuscuiusque suarum iuncturarum: et motus membrorum existentium in collo et motus pectoris ad inspi randum: et virge: et vesice quando clauditur: et motus extre- mitatis intestini recti quando retinent feces ne exeant: et mirach coxe: et cruris et testium. et pedum. et digytorum pedum. Isti sunt motus qui dicuntur voluntarij. Et est necesse perscrutari res a quibus veniunt isti motus. Et dicimus quod manifestum est per dispositionem istorum motuum quod fiunt a pluribus vno motore. Uerbi gratia motus manus fit a chorda: et motus chorde est a musculo. et motus musculi est per se. et musculus est primum mobile. et non est hoc corpus quod moueat ipsum. Ideo quia omne cor pus quod mouet corpus mobile est a necessitate mobile. et ideo est conueniens quod corpora quorum vnum mouet alterum veniant in fine ad vnum corpus quod moueatur per vnam virtutem moti uam missam eidem: et non propter aliud corpus sed propter aliud principium quod est in eo sicut probatum est in naturali philosophia quod si ita non esset res protenderetur in infinitum. Ergo de necessitate debemus dice- re quod principium est in musculo. ¶ Et quando opinatur medici quod mo tus musculi sit a neruo opinantur falsum: ideo quia si ita esset ner- uus moueretur aut per se aut per aliud hoc est propter aliud principium quod esset in eo: et ideo quia declaratum est in naturali philosophia quod quodlibet mobile habet motorem: et quod ille si est corpus non moueat nisi mo- ueatur: et si motus esset a corpore res procederet in infinitum: ideo necesse est hic esse motorem qui moueat et non moueatur: et qui sit non corpus. Hec est vna ratio per quam videtur quod qui mouet primo animal non est corpus sed virtus est anime: et quod hoc sit de necessitate in musculo. Et hec virtus est virtus volun taria quam precedit imaginatiua: vel estimatiua: et confirma tio consilij. Et ideo quia iste motor non est corpus: nccesse est vt primum mobile quod mouetur per ipsum sit corpus ad hoc vt hoc mobile sit sicut materia et ipsum erit ei sicut forma: quia impossibile est primum motorem in animali vt sit sine materia. Ergo necesse est speculari quid sit hoc primum corpus. et ap- paret quod sit calor naturalis qui est in nobis. Et tu vides quod quando infrigidantur membra eorum motus priuantur. Et est res nota per se quod vna rerum receptarum in diffinitione ista rum operationum est calor naturalis. Sed iste calor natura- lis differt proprijs differentijs in quolibet membro secundum ope rationes quibus appropriatur istud maxime in operationibus nutrimenti. et de hoc nullus discordat. Sed Galienus sentit quod ori go situs caloris istius sit cerebrum: et ad totum corpus per ner uos ab eo mittitur. Sed Aristotelis sentit quod cerebrum sit seruitor cordis in hac operatione per viam qua seruit ei in sensibus secundm quod dictum est superius: et quod origo istius caloris est in corde. Et hoc potest videri manifeste quod ita est vt verum est: quia tu vi des quod nascitur in corpore iter agentis quando vadit quod non fuerat. et istud membrum a quo nascitur calor et vadit ad to tum corpus est cor. ¶ Et propterea quando accidit homi- ni aliquid quod ipsum terreat redit calor ad cor et tremunt cru ra: et potest esse quod cadit homo: aut non poterit moueri. ergo prima virtus regitiua in hoc motu: et illud quod mensurat calo rem in quantitate est de necessitate in corde. ¶ Et adhuc quod Galienus et omnes alij medici confitentur quod virtus voluntaria est in corde: et si ita est et apparet quod animalia non mouentur ni si voluntarie. Ergo virtus hec est in corde: et cerebrum eius seruiens in dando ei temperantiam. Et commune erit cum di ceretur de hac temperantia vt fiat per neruum aut fiat cum spiritu animali eunte in ipsum et non est differentia in hoc excepto quod in neruis spiritus animalis secundum Galienum non est appa rens nisi in duobus neruis opticis. ¶ Sed primum mobile a calore naturali est musculus: ideo quia conueniens est quod ca- lor naturalis operetur in primo: hoc est vt primo moueatur istud corpus cum quo habet similitudinem propinquiorem ex parte caloris: hoc est musculus propter compositionem su am. quia est compositus ex prima carne simplici et neruis a quibus nascuntur chorde. Sed neruus solus frigidus est mul tum et non habet partem similem cum calore naturali. Et vena per se non est digna vt sit principium istius motus: ideo quia na scitur a membro non primo. Et de ratione non est quod instru- mentum quod dat nutrimentum sit instrumentum motus: quia magis est conueniens vt nutrimentum fiat per instrumen- tum quietis. Nec etiam arteria conueniens erit huic motui quia est operatrix operationum pulsationum que dissimiles et non couenientes sunt motui voluntario: immo est simile vt sit con traria ei: et sit quasi disposita sicut res que vellet et nollet ali- quid simul. Ergo remanet vt sit musculus primum instrumen tum quod mouetur a calore naturali. Sed in membris quibus non sunt ossa et non sunt ramificata: et sunt parua: musculi ip si mouent ipsa sine medio: et ramificata mouent ea medianti bus chordis que nascuntur ab extremitatibus eorum: ideoque cum contrahitur trahit illam chordam: et quia alligatus est cum extremitate ossis: mouetur os suo motu. Et quando mem- brum habet duos motus contrarios adinuicem tunc habet duo os- sa vel duos musculos in duobus locis contrarijs adinuicem quo rum quilibet trahit per se suo tempore et prohibet alteri suo contrario ne faci at operationem suam illa hora: et si operati essent ambo vna ho ra: tunc stat equaliter membrum et trahitur secunum vnum statum. Uerbi gratia. quando musculus qui est in siluestri parte manus trahit ipsam: vertitur versus partem siluestrem et quando musculus qui est in parte domestica trahit ipsam versus partem dome sticam vertitur versus illam: et quando trahunt ambo simul existit equalis: et nullus est ipsorum per se vt tractu suo faciat ipsam verti intus et extra. ¶ Et numerus musculorum secundum Galienum est .529. quorum in facie sunt .45. quorum .24. sunt vt moueant oculos et palpebras. et .17. vt moueant mandibulam inferi- orem. et .9. vt moueant alia membra faciei que mouentur vo- luntarie. et in istis sunt musculi occulti sub cute frontis et pro sunt fortitudini apertionis oculorum. Et duo musculi qui mouent extremitatem nasi. et musculi duo qui mouent labium superius sursum. et duo qui mouent labium inferius deorsum et duo qui mouent maxillam. Et musculi qui mouent ca- put et collum sunt .XXIIII. quidam eorum ttahunttrahunt caput ver- sus illam partem solum: versus quam positi sunt. Et alij sunt qui trahunt caput et collum: eorum quidam sunt qui trahunt caput superius: et quidam sunt qui trahunt ad partem anterio- rem: et quidam trahunt ad partem posteriorem superiorem et quidam trahunt ad dextram: et quidam ad sinistram. Et .IX. musculi mouent linguam. et .XXXII. musculi sunt propter motum colli et epiglotis et septem musculi vnicuique spatule. et .XIII. vni cuique lateri quibus mouetur brachium: et quatuor mulculi posi ti super cubitum: et duo sunt intus qui faciunt ipsum verti ver- sus partem domesticam. et duo stant extra vt faciant ipsum ver ti ad partem siluestrem. et .XXXVII. sunt in quolibet brachio .X. extra. et .VII. intus. et .XXXVI. positi sunt super manus .XVIII. super vnaquaque: qui mouent manus ad partem domesticam et par- tem siluestrem: et ad motus pollicis et parui digyti et volam manus. ¶ Et musculi pectoris sunt .107. eorum quidam dila tant. et quidam constringunt. Et musculi spondilium sunt .XLVIII. et VIII. extenduntur super ventrem sub ossibus pectoris vsque ad vmbilicum et quidam extenduntur secundum longitudi nem. et quidam secundum latitudinem. et quidam secundum tran suersum qui faciunt motum ventris constringendi et laxandi et iuuat omnes alios motus: et quatuor musculos habent duo testiculi: et quatuor. musculi mouent virile membrum: et vnus musculus tenet os vrine ne indebite fundatur. et quatuor musculi tenent orificium intestinorum ne stercus ante tem- pus egrediatur. Et .XLVI. musculi ad motum coxarum et cru rium. et .XXVIII. ad motum pedum et aliquorum digytorum pedum. et .XXII. alijs motibus digytorum pedum. et positi sunt super pedes. Isti omnes musculi sunt prima res que mouetur a calore naturali communi: aut calore proprio cuiuslibet mu sculi. ¶ Et postquam ita est quod aliquod membrum non moue- tur nisi per calorem naturalem qui stat ei loco forme et propter calorem qui est in musculo: et ille non mouetur nisi per princi pium anime. ¶ Et sciendum est quid est illud principium: et vnde est et vbi est. Et dicimus quod quando associabitur huic quod declaratum est per vniuersalem sermonem: hoc est quod vir tus que facit motum in loco est anima. Et est declaratum etiam quod conueniens est quod motus vniuscuiusque corporis fit per virtutem voluntariam fixam in membro communi quod communicat toti corpori quod sit mobile per se. et per virtutem propriam voluntarie mentis membris particularibus que mouentur per se et sunt musculi. et apparet sensui quod in corpore non est membrum quod com municet toti corpori. et fit mobile per se nisi cor. ergo virtus vo luntaria communis est in corde hoc est in musculo qui est in eo: et quod virtu tes particulares voluntarie sunt in quolibet musculo particu larium musculorum. Sicut videmus quod motus communis vitalis animalium qui est inspiratio habet principium a corde. et steiste motus est coniunctus motui expirationis pulsatilis. ¶ Et ipropterpropter hoc accidit quod pulsus manifestatur per motum: et minoratur per quietem. Ergo cerebrum et neruus non fuerunt nisi ad tem perandum istum calorem in quo est principium virtutis volun- tarie communis et proprie. ¶ Debes scire quod non est impossibile hic esse motum voluntarium absque musculo: sed si est: est propter calo rem naturalem aut propter rem que stat loco eius in animalibus que non sunt sanguinea nec musculosa. ¶ Et sine dubio isti mu sculi non sunt nisi in animalibus perfectis. Ideo graue fuit Galienus ad dandum musculos qui moueant linguam exterius: et motus duriciei membri tempore coitus. Ideo quia intentio sua erat omnino vt motus non esset nisi per musculos: et non est ita.

¶ Explicit liber secundus colliget Auerroys qui liber fuit de sanitate.

〈D〉Iffinitio egritudinis est manifesta per disson- nemdiffinitionem sanitatis eo quod egritudo est opposita sa- nitati. Et quia sanitas est vna bona dispositio in membro cum qua agit actionem quam habet a natura sua agere: et similiter patitur passionem quam habet pati per sui naturam fuit necessarium vt egritu do sit mala dispositio in membro propter quam agit et patitur contra naturam. Et necessarium est vt faciamus in cognitione specierum egritu dinis quod fecimus in cognitione specierum sanitatis: hoc est vt narre- mus in primis quot et que sint eius species: et que sint sue cause: et po- stea declarabimus que sint actiones et passiones non naturales: et me dici vocant passionem accidens. Et quado nos hoc fecerimus tunc co gnouerimus egritudinem per omnes suas causas que sunt finis cognitio- nis rerum: et hoc totum poterimus cognoscere a cognitione sanita tis que a nobis prius dicta est. Quoniam numerus specierum egritudis est sicut nu merus specierum sanitatis: et a cognitione sanitatis cognoscitur egri tudo: quamuis opinatum sit quod notiores sint species egritudinum specie bus sanitatis: propterea quia multe egritudines habent nomina et sa nitates opposite illis non habent nomina: et tamen impossibile est cognoscere egritudines perfecte nisi propter cognitionem suorum oppositorum. Et propterea dictum est quod contrariorum eadem est disciplina. Re uertamur igitur et dicamus quod propterea quod dispositiones sanitatis membri habent duas species. vna est bonitas complexionis membri que in membris inuenitur consimilibus. et alia est bonitas complexionis que est in membris officialibus: fuit necessarium diuidere similiter egritudines secundum has duas species. In primis narrabimus egritudines membrorum consimilium. et dicemus earum causas efficientes et materiales. et postea narrabimus egritudines membrorum officialium. et dice- mus earum causas. Et dicimus propterea quod membra consimilia non agunt nec patiuntur secundum cursum nature. nisi quando mensure caliditatis frigiditatis siccitatis et humiditatis erunt in illis cum proportione conuenienti in omnibus specie bus complexionis sanitatis: sicut narrauimus in libro sanita tis. Similiter est necesse vt sint egritudines illorum membrorum ipsis egritudinibus ab ipsis mensuris proportionatis in vna qualita- te vel duabus ex illis que possunt combinari. ergo species egritudinis istarum cgritudinumegritudinum aliasistarum egritudinum alias is missing in Venice 1574 istorum membrorum sunt octo: videlicet calida frigida humida vel sicca vel calida et humida et calida et sicca aut frigida et sicca. Et non solum est in telligendum de primis qualitatibus sicut dicit Galienus sed etiam de qua libet qualitate cum qua operatur membrum suas operationes sicut duritie et mollitie et his similibus qualitatibus proprijs mem- bris et improprijs. Et species harum egritudinum primo inueniuntur in membris consimilibus secundo in compositis propter consimilia sicut dictum est in speciebus sanitatis. Et istarum octo specierum quedam sunt materiales. et que dam non. Sed difficile est imaginari egritudinem materialem esse sim plicem. propterea quia egritudines materiales sunt composite quia nul- la egritudo materialis ledit operationem nisi propter aliam non materialem que superuenit membro a calore vel a frigore.

〈E〉T incipiemus ab egritudinibus calidis et siccis materialibus. Et dicimus quod egritudo calida et sicca generatur ex cibis calidis et siccis distemperatis: vel quia recipiuntur in multa quantitate. aut ni mis diminuuntur. aut quia recipiuntur super ieiunium. quia quando recipitur cibus post multum ieiunium in stomacho et epate permuta bitur ad calorem et siccitatem fortem et inducet stomachum et epar ad eandem complexionem. et tunc erit facta operatio eorum ab am- babus partibus supradictis et sanguis qui generabitur ab hoc cibo erit calidus et siccus et distemperatus: et multiplicabitur in ipso cholera in multa quantitate: et distemperabitur in multa qualita te: et tunc impedietur operatio fellis. et non poterit attrahere choleram secundum debitam quantitatem. et sic remanebit imbibitus ex ea. Et illud est eo quod quando exit colera a via sua naturali in quan titate vel qualitate aut in ambabus simul. tunc remanet cholera influxa in sanguine: et quando nutrientur membra ex illo sanguine exi bunt paulatim a sua complexione naturali ad malam complexionem calidam et siccam et generabuntur multe egritudines calide cholerice et similia accidentia venientia membris a rebus extrinsecis. sicut ab aere calido. et a multo exercitio et vigilia. et accidentibus anime que habent calefacere. sicut ira et furor et cogitatio- nes cordis et his similia. et causa fortior que est istarum causa- rum plus aliarum rerum est aer et ars. et aliquando erit causa istarum oppilatio pororum qui sunt in cute per quos euaporat calor et retinetur. et conculcabitur calor intus et faciet quod dictum est. Et aliquando erit hoc a complexione naturali vel radicali. Et cho lera non naturalis que fit in corporibus supradictis habet quatuor species. Una species est que assimilatur vitello oui quod natum est in illa die. Galienus dicit in pluribus locis. quod hec species est calidior natu- rali. quia pars ignea in hac specie dominatur plus. et dicit quod eius grossicies est proper nimiam caliditatem et ebullitionem ob quam rem habet ista secum istum calorem igneum. Et alij medici preter ip sum dicunt quod hec est minoris caloris naturali. Et dicunt quod grossicies ipsius est propter alicuius mixtionem flegmatis. et secundum hoc debet esse rubedo ipsius infra rubedinem naturalem et est contra illud quod dicit Galienus et nos videmus quod ita non est vt dicunt. Ad hoc secundum illos debet habere cum sua grossitie aliquantulum viscositatis sicut debet habere corpus humidum mixtum cum corpore calido. et sensus visus in hoc adiuuat. Galienus. Et secunda species habet colorem auricalchi. vel citri. et generatur ab humiditate aque ammixta cum ipsa et sine dubio hoc in fra sistit in caliditate a cholera naturali. et egritudines que fi unt ex hac specie et vitellina secundum illos qui dicunt quod fit grossa propter ammixtionem flegmatis non sunt enumerande cum egritudinibus calidis et siccis simplicibus. sed cum compositis. Sed egri tudines vitelline secundum Galienum snntsunt posite in vltimitate caliditatis et siccitatis. et potest esse quod hec cholera. est cholera. quam nominat Galienus choleram rubram. Et alie due species sunt sicut prassina et eruginosa: et dicitur quod ambe generantur in stomacho: et mihi videtur quod Galienus non ap- propriet eas cholere simplici. quia dicit in libro de virtutibus naturalibus quod iste due species generantur a cholera vitellia mixta cum alijs humo ribus: et quod he due species sint composite. et manifestum est quod generantur in stomacho secundum eos. Et stomachus per suam naturam non habet generare choleram naturalem nec non naturalem: quia quod generat naturalem generat non naturalem: quando corrumpitur ipsius complexio quia ipsius complexio intenditur aut remittitur. ergo prassina et eruginosa non habent hoc nomen nisi equiuoce. Et videtur quod causa ista generationum est quod quando cholera egreditur a sua natura in calida et sicca proper sparsionem ipsius ad stomacum: tunc re miscetur cum alijs humoribus. et proprie cum melancholia. et ibi recipit ali- quam speciem putrefactionis et peruenit ad talem complexionem. et pro- pterea assimilantur isti humores veneno. et proprie eruginosa. Et egritudines que proueniunt ab his sunt incurabiles propterea quia non recipiunt digestionem nec permutantur a colore naturali. immo corrumpunt formam specificam ipsius sicut corrumpit venenum. Dein ceps volumus declarare qualiter generantur egritudiesegritudines choleri ce. et incipiemus a febre cholerica sefraria. Et dicamus postquam dictum est quod febris est calor qui continet totum corpus qui ledit actio- nes et passiones membrorum omnium. Ab hac parte apparet quod est ca- lor extraneus et apparet ex parte qua manifestatur in ipsa operatio caloris intrinseci digerendo humores et recipit sanationem et non est sicut calor extraneus qui inuenitur in corporibus mortuorum. ob hoc apparet quia etiam est naturalis: et veritas quia est calor naturalis mi xtus cum aliqua qualitate caloris putredinalis. Et adhuc postquam calor iste spargitur et continetur per totum corpus per arteri- as: dicimus per hoc quod subiectum propinquum istius caloris est cor: et propterea est impossibile ipsum esse totum extraneum. Et propterea quia calor cordis est ille calor cum quo membra faciunt omnes suas operationes. necessarium est quando recipit aliquam permuta tionem vt ledantur omnes eorum operationes. Ergo diffinitio fe- bris est hec: quia est calor compositus ex calore naturali et extra- neo putredinali misso a corde ad totum corpus et ledit omnes actiones et passiones Et dicimus quod iste calor est permutatio ca loris naturalis permutati in quantitate et qualitate operandi in corpore operationes non naturales aut in materia non natu- rali. Deinceps volumus dicere quod cause generationis istius ca loris sunt eedem cum causis generationis caloris extranei: saluo quod in hoc calore sunt equales. et si ita non esset. ergo esset extra neus absolute. quia res attribuitur extraneo dominanti. Et iam dccla ratumdeclaratum est in quarto metheumetheu (?) cf. Venice 1574: in Quarto Meteororum. quod causa efficiens putredinem stat duobus modis: vnus est calor extrinsecus. propterea quia iste calor spargit et exalareexalare i.e. exhalare facit calorem intrinsecum: et maxime quando est cum forti qualitate et quando spargitur calor intrinsecus sicut conuenit tempore magni caloris qui regit materiam generatam in illa materia calor extraneus. et maxime si sit humida: quia humiditas de facili permutatur a rebus extrinsecis: quia difficille esset effici per se ipsam. Alius causa est efficiens per accidens. hoc est frigiditas: quia quando dominatur super calorem intrinsecum extinguit ipsum: et tunc generat super materiam loco istius caloris naturalis alium calorem extraneum. Et ibi declaratum est quod ens naturale non permanet in suo esse nisi quando virtutes agentes dominantur super patientes. Et quando debilitantur iste virtutes regitiue: et dominantur virtutes extrinsece: tunc tendit ens ad viam imperfectionis. alias corruptionisalias corruptionis is missing in Venice 1574. Et cause que adiuuant ad gene randum calorem exineum ille eedem sunt cum illis que adiuuant ad extin- guendum calorem naturalem: et hoc fit quando subiectum est preparatum ad recipien dum. alias extinguendumalias extinguendum is missing in Venice 1574 istam generationem extraneam: sicut sanguis ex quo generatur cholera qui egreditur na aturaa natura in quantitate: aut qualitate. aut proper multiudinem sanguis. aut propter ipsius grossitiem aut viscosi- tatem: quia per hoc refrigeratur calor intrinsecus et extinguitur sicut fa ciunt multa ligna humida quando ponuntur super ignem Et etiam oppilatio pororum adiuuat ad hoc. quia resistit euenta- tioni caloris intrinseci. et accidit hoc sicut accidit igni quando non habet euentionem qui cito extinguitur vel debilitatur sicut tu vides quod carbonarij tegunt carbones cum terra vt ignis non transeat per omnes partes carbonum. et faciat ex eis cinerem.

ISte egritudines fiunt propter flegma quod est extra naturam in quantitate et qualitate: et cause generatio nis istarum sunt opposite causis ex quibus generantur egritudines cholerice et manifestiores istarum egritu- dinum sunt febres flegmatice et apostemata que dicuntur zimiezimie cf. Venice 1574: zinnie: quod vero plus adiuuat ad generationem harum febrium est oppilatio que fit pro- pter grossitiem istius humoris aut viscositatem. Et vniuersaliter fit hec pu trefactio per viam extincitonisextinctionis caloris intrinseci: sicut extinguitur ignis a superpositione signorum viridium. et cum extinguitur intrin secus augmentatur extraneus in materia extranea: et ista febris fit ex hoc humore in venis: et in tertia digestione membrorum. Et istius humo ris exeuntis a natura sunt quatuor species. vna est salsi: et est siccior natura li: propterea quia salsugo ei aduenit a substantia terrestri adusta mixta cum aliqua humiditate. sicut apparet in generatione salis. Alia est acetosi et quamuis sit siccum. tamen est frigidum: propterea quia acetositas generatur a fri giditate. Dulce est calidius sicut est videri in acetosis fructibus qui post acetositatem acquirunt dulcedinem. Et vitreum est deterius omnibus. quia habet cum frigiditate multam viscositatem: et species fe- brium flegmatis diuersificantur secundum diuersitatem harum specierum. et quando nos tractabimus de febribus: tunc de hoc loquemur lato sermone. Et spe cies flegmatis melius recipiunt digestionem quam colere: secundum quod quidam dicunt quod recipiunt species colere digestionem. Sed febres que fiunt a flegmate sunt periculosiores febribus cholere propter grossitiem flegmatis: et pro- pter oppillationes que fiunt ab eo. et quia inierpollatiointerpollatio earum est valde breuis secundum quod dicam post. Sed aparatum flegmaticorum quedam sunt que fiunt a flegmate subtili: et quedam a flegmate grosso: sicut sunt apostemata que nominantur scrofule"scrofule" cf. Venice 1574: "scrophule". et ipse nascuntur in carne glandulosa sicut in collo subascellis. et inguibus. Et hec materia que est inclusa in apostematibus est dura valde: et sunt ex apostematibus glandulosis que sunt grossitu- dinis grani pini: vel nucis: et hoc efficitur in locis carnosis. Et istius generis sunt veruce et claui: et ex apostematibus malis que ap propriata sunt grossitudini humorum et exeuntium a natura que nominata sunt adubelati in arabico: et inuenitur in istis apostematibus substantia similis feci: et stercori et luto: vel carboni. Et maior pars istorum apostematum composita est ex duobus humoribus scilicet ex flegmate et melancholia. Et apostemata appropriata prope flegmati sunt apostemata nominata in arabi- co chalachala cf. Venice 1574: cala. et dicunt quod huius species sunt quatuor scilicet lutosarum mellitarum: vitrearum. et pultesarum. Lutose fiunt ex flegmate grosso. mel lite fiunt ex flegmate putrido habente intus substantiam mellis. Et alie due species fiunt similiter ex flegmate mellito. et ex fle- gmate fiunt. et quedam a ventositate. sicut accidit in illis que fiunt in extremitatibus hydropicorum. et multe alie egritudines quas narrabimus cum loquemur de accidentibus que super ueniunt actionibus et passiouibuspassionibus membrorum.

〈I〉Ste egritudies generantur propter exitum sanguinis ex- tra naturam in quantitate aut qualitate. Sed exitus ipsius in qualitale debet dici paucus. quia quando exit mul tum. debet attribui egritudo non illius egritudinis ad quam declinauit. et illi cui dominatur manifeste hoc est. quia quan do inflammantur minus debet attribui colere. et sic de alijs. Et de bes scire quod egritudines simplices non fiunt ex humoribus simpli cibus istis. et maxime ex illis qui non recipiunt digestionem. nec sunt apti nati recipere ipsam. quia quando colera vel melancholia simplex dominatur sin gulariter et simpliter fiunt egritudines ex eis que nullo modo habent curationem sed nominantur simplices propter humores in eis dominantes si- cut nominantur composite. quando apparent in eis. et videntur duo humores aut plures dominantes. Et maior pars egritudinum que generantur ex sanguine sunt febres et apostemata. Et ipsius febris sunt species due: vna fit propter augmentum quantitatis solum. et propter illud augmentum quantitatis clauduntur pori et inflammatur sanguis et fit hec species febris. et hec febris in suo principio. non est putredinalis Sed si medicus fuerit negligens in eius curatione fit putredialis: et hec species est media inter effimeram et putridam. Et alia species fit propter aliquam putrefactionem. Et febres que fiunt a sanguine fiunt in omni bus venis: propterea quia non est sanguis in actu in corpore nisi in ve- nis. et non habet interpollationem manifestam. Sed apostemata que fiunt ex hoc humore sunt que dicuntur flegmones et fiunt plus propter distemperantiam in quan titate quam in qualitate. Et diuersificantur ista apostemata propter maiorem profunditatem et minorem: et quod est minoris profunditatis est leuius Sed sanguis qui currit ad mebrummembrum si distemperatus sit aliquando in qua litate calida. fit erisipila flegmonides. eo quod tunc est cholericus propter inflammationem colere: et hec species est periculosior. Et apostemata vniuersaliter diuersificantur per diuersitatem membrorum in quibus fiunt. quia quando fiunt in aliquo ex membris principalibus necessario sequitur mala febris: et ma xime quando apostemata est flegmon. Et aliquando fit flegmon in subascellis et in inguinibus et in auribus: et que fiunt in partibus subascellarum generantur ex superfluitatibus transmissis a corde. Et fiunt hec apostemata propter alia apostemata facta in alijs partibus corporis: quia omne membrum habet virtutem expulsiuam mandantem alteri. Et est fiunt ex hac variole et morbi- li: et propterea quia nullus euadit ab his duobus nisi habeat hec. Et non potest dici vt fiant a canis extrinsecis: quia ille non sunt necessarie in omni homine: et ista egritudo est sicut naturalis: et propter hoc dicitur quod hec egritudo prouenit a mala materia fixa in cibo embryonis: et proterea fiunt he egritudines cum febre sanguinis: quia si sanguis esset ni mis corruptus patiens posset ex eo mori.

〈S〉Ed continuitas et solutio et cause illarum secundum aliquando partem aliquando possunt ingredi in genus egritudinum officialium Sed genus colligantie non intrat in egritudinibus eius- dem per se. Sed egritudines membrorum sunt he que faci unt accidere membris egritudines: quibus altera communicat cum altera: et conuenientius est vt colligantia enumeretur potius in causis egritudinum quam in genere egritudinum. Sed genus egritudinum quod est contrarium continuitati naturali que nominatur continuitatis solutio est duobus mo dis. Unus est solutio continuitatis veracis vt continuitatis partis cum parte in consimilibus: et hoc genus de magis attribui consimilibus quam officialibus membris: propterea quia hec solutio accidit membro offliciali ex parte qua compositum est ex membris consimilibus et non ex parte qua est officiale. Altera est separatio contiguitatis ter mini a termino: et hec continuitatis. alias contiguitatis solutio non veraciter appellatur: quia hec continuitas alias contiguitasalias contiguitas is missing in Venice 1574 fit per modum contigui et per modum penetrationis et per modum societatis membri cum membro: aut ligamenti. et hoc genus solutionis posuimus in genus egritu- dinum officialium: et hoc genus communicat coniunctioni et separationi. Et pro pterea non est solutio continuitatis: vt dixerunt medici dicentes: quia erat egritudo que communicat membris consimilibus et officialibus. quia solutio est distincta in his duobus modis quos diximus. Et pro pterea quia species sanitatis que est in qualitate in figura: in po- ris: in meatibus: lenitate: asperitate: et grossitie: sunt egritudi nes istius speciei proportionate istis diuisionibus. Et egritudinum que sunt in quantitate quedam sunt in mensura. et hoc est in super- fluitate et diminutione. et hoc primo est in consimilibus: vt dictum est. Sed medici assueti sunt ponere in officialibus: et quedam peccant in numero. et que sunt in numero etiam habent duas species que sunt superfluitatis et diminutionis: et quedam est naturalis et quedam non naturalis: naturalis est sicut superfluitates sexti digyti. et diminu- tio naturalis est diminutio quinti digyti. Non naturalis superfluitas est sicut cucurbitini qui iueniuntur in intestinis et similes. Et peccatum positionis est sicut dislocatio vnius membri ab alio: vel alicuius partis membri ab altera. Et egritudines quas dicunt medici egri tudines colligantie fiunt ex colligantia membri officialis cum altero pro parte vnius communicantis cum alteror: sicut communicant cor et epar cum omnibus membris. videlicet vnum cum arterijs. et alterum cum venis. et aliquando est colligantia ab vno membro ad aliud propri- um membrum. sicut colligatum est os stomachi cum cere- bro per neruum euntem ab vno ad aliud.

〈D〉Einceps volumus narrare de accidentibus que super- ueniunt actionibus et passionibus: et appropriare vnum quodque illorum egritudini a qua emergit: et hoc cognito cognoscemus egritudinem vniuscuiusque membri. Et dicimus quod cum accidens non sit aliud nisi lesio actionis et passionis membrorum aut impressionis ipsorum fiunt genera ipsorum accidentium secundum computatio nem generumgenerum cf. Venice 1574: generatum actionum et passionum. Et tu scis in libro sanitatis quod quedam operationes sunt qui appropriantur anime nutritiue: et quedam anime sensibili: et quedam appropriantur motui: et quedam appropriantur virtuti imaginatiue et cogitatiue et memoratiue. Et est incipiendum ab accidentibus que superueniunt operationibus virtutis nutritiue: quia sunt magis necessarie in essentia animalium. Et dicimus quod mem- bra que ordinata sunt operationibus virtutis nutritiue que dicta sunt in libro sanitatis sunt sicut os hysofagushysofagus i.e. isophagus (?) (sc. oesophagus). stomacus epar. renes. ve sica. sacculus splenis et fellis aliassacculus splenis et fellis alias is missing in Venice 1574 sacculus fellis et splen. Et le sio que superuenit vniuersaliter membrorum actionibus et passionibus est tribus modis. vnus est vt cum operatio membri cessauerit vt sit propinqua pun cto priuationis. secundus vt sit diminuta a suis naturalibus operationibus Tertius vt sit permutata ad malas operationes. Et debemus in cipere in membris nutritiuis secundum quod ordinantur in officijs cibi. Et dicamus quod minuitur operatio oris vel priuatur propter vlcerationem que ei accidit aut propter apostemata. aut propter putrefactionem dentium vel propter ali quas egritudines que fiunt propter aliquas complexiones materiales. Et hyso fagushysofagus i.e. isophagus (?) (sc. oesophagus) leditur aut ab apostematibus que in eo nascuntur et dicuntur eldalbuata hoc est squinantiasquinantia cf. Venice 1574: synanchia i.e. synanchē, ēs (?). et fiunt pro maiori parte in musculo illius. et etiam priuantur aut dimiuntur illius operationes quando dislocantur spondiles colli et contra- huntur propter apostemata interius: aut propter humorem mucillaginosum qui illuc discurrit in magna quantitate. Aut propter res aduenientes ab ex- trinseco. et hec species est propter causam magne suffocationis superueni entis pueris paruulis propter humiditatem suarum complexionum. Et generaliter accidit eis species omnis egritudinis male complexionis materialis. Et etiam veniunt egritudines propter malam complexionem est non materialem si- cut testificatur Galienus de iuuene cui medici multum vetabant aquam et ipse bibit multam aquam frigidam auide vna hora assumpta. et pe- rijt virtus attractiua et etiam expulsiua hysofagihysofagi i.e. isophagi (?) (sc. oesophagi). et non potuit vl terius deglutire. ¶ De stomacho sunt manifeste quinque virtu- tes. videlicet digestiua. attractiua. retentiua. expulsiua. et discretiua ideo fuit necessarium vt numerus accidentium esset secundum numerum istarum virtutum. Et incipiamus a digestiua et dicamus quia quando deficiet virtus digestiua in stomacho acescent cibi in stomacho. et causa ace tositatis est frigiditas que est inuenta. eo quod hoc accidens prouenit a mala complexione frigida. siue sit materialis siue non materialis. Et que est non materialis talis est causa intrinseca. et talis est causa extrinse- ca. ergo hoc accidens prouenit a mala complexione materiali. Et cause non materiales extrinsece sunt sicut res extrinsece in actu frigi de in ipso sumpte: aut res frigide in potentia sumpte: aut propter mul tam quantitatem cibi: aut propter receptionem ipsius inconuenientem in ordine et tempore. Sed cause materiales intrinsece sunt sicut humo res frigidi. Et isti humores fiunt dnobusduobus modis: aut vt generen tur in se ipso: aut vt attrahantur ab alijs membris sicut a cerebro quod proprium est ad spargendum humorem flegmaticum: et splene vt spar gat humorem melancolicum. Sed sparsio que prouenit a splene quando est in mensura temperata in quantitate et qualitate tunc est operatio naturalis: sed quando egreditur a temperamento in aliquo istorum: tunc fit acetositas hec que dicta est. et quando dominantur multum super stomachum occasiones supradicte perijt ipsius operatio penitus. sicut acci- dit in fluxu in quo egreditur cibus sicut recipitur sine aliqua permuta- tione que dicitur lienteria. Et quando steterint isti humores longo tempore in stomacho est causa vt queramus malam complexionem frigidam difficilem ad curan dum in substantia stomachi: et si diu durauerit ob hanc causam adueniet homini complexio senectutis: et aliquando erunt apostemata frigida que fiunt in stomacho causa istorum accidentium: et maxime quando apostemata erunt sicca et dura. Et alex ander dixit quod acetositas prouenit a calore. Et tu debes scire quod he accidens prouenit sicut accidens quod fit ex vino quod acescit propter aerem calidum: et apparet vt sit vna actio: et actio accidenta lis que substantialiter fit a simili: et accidentaliter a contrario: sicut in pluribus per scrutari potest et inueniri: et propterea subtiliter medicus has res debet perscrutari vt cognoscat perfecte. Et humorum qui generantur in stomacho quidam eorum imbibuntur in ipso. et quidam sparguntur in concauitate ip sius. Et etiam accidit stomacho propter diminutionem digestionis ventosi- tas. et quamuis hec accidens communicet debilitati virtutis retentiue. propterea quia stomacus quando colligitur supra cibum bona collectione aduenit tunc bona digestio. et quando non bene colligitur. tunc calor naturalis non bene dominatur ibi. et tunc natat cibus in partibus superioribus. et tunc refrigeratur et generantur ventositates in eo. propterea quia pars superior est neruosa sicut dictum est. Et scias quia calor debilis est causa ge nerandi ventositates. propterea quia calor fortis terminat vel carmi nat et dissoluit ipsius materiam dissolutione non manifesta. nec etiam fortis frigiditas generat ventositatem. eo quod non habet a sui natura vt generet ventositatem. Et ab hac mala operatione accidit ex ne- cessitate permutatio in cibo ad malam qualitatem fumosam vel hu morosam. Et manifestum est quod hoc accidens fit a calore extraneo qui est plus extra naturam quam calor qui cibum resoluit in fumum. et conuer tit in fumositatem. Nam ab isto generatur humor putrefactus et sa por corruptus fetidus similis odori raphani. quia ille conuertitur in stomacho ad malam complexionem. ergo egritudines que fiunt ab his fiunt a mala complexione calida materiali vel non materiali. Et que fiunt a non materiali fiunt vel proueniunt a cibis calidis et a rebus ex- trinsecis. Materialis fit ab humoribus colericis generatis in ipso vel missis ab alio membro. Et membrum appropriatum ad hoc est epar vel fel. Et quibusdam hominibus est fel tangens stomachum. eo quod quidam sunt habentes meatum fellis ad stomachum sicut splen habet. et tales homines sunt quibus colera in stomacho generatur. Et hec colera non dicitur colera nisi equi uoce. et hic humor cadit in fundo stomachi. aut imbibitus est in corpore ipsius. Et aliquando accidunt stomacho illa mala accidentia ab apostematibus que nascuntur in ipso. hec sunt omnia accidentia que veniunt virtuti digestiue. et virtus disretiua est cognoscit omnes species cibi et nutrimenti et cognoscit sanguinem a superfluitatibus vt nuntriat membrum ex con uenientiori. et mittat vnicuique membro quod est ei simile. et istius virtutis non fuit memor Galienus et separatiua de qua loquitur non est hoc et est magna differentia inter separatiuam et discretiuam. et in esse et tempore Sed hanc habeo ab onosationosati cf. Venice 1574: Abumazare qui eam asserit fortiter. et non est dubium quoniam ipsa sit in corpore. et est necessaria. sicut sunt alie virtutes. et ipse dicit in illo libro omnia accidentia que adueniunt corpori quando impediun tur operationes illius virtutis: et dicit quod quando debilitantur in stomacho. ne- cessarium est vt generentur mali humores in toto corpore. eo quod non est facta separatio inconuenientis a conuenienti. vnde aliquando proueniet morphea Et erit hic etiam propterea quia debilitata erit virtus hec in splene. quia non erit attracta colera nigra ad ipsum. Sed non manifestat Albu- masar per quam complexionem ista virtus operatur. nec quod sit eius instrumentum. sicut dixit in alijs quatuor. Et hoc est magnus defectus. quia quando vo lumus remouere accidentia que superueniunt eidem. et si non cognoue rimus complexionem que laborat non cognoscemus modos curationis ipsi us. Et nos domino concedente debemus suum esse declarare. et qua causa laborem infert. et quando priuatur eius operatio aut minuitur. post hec ex necessitate sequetur debilitas in virtute nutritiua quam habet stoma- chus in seipso aut ab ea priuatur. quia iam dictum est quod stomacus nutritur ex chilo aliquo modo nutrimenti. et si non nutriretur a chilo non am- plecteretur ipsum. et quando debilitatur virtus nutritiua in stomacho sequitur ex necessitate egritudo que dicitur indigestio stomachi. et causa istius sunt due res aut mala complexio calida et sicca fixa in substantia radicali stomachi. que si prolongatur inducit ethicam aut mala com- plexio frigida et sicca que inducit senectutem.

〈E〉T virtutis retentiue quando diminuitur operatio sequitur in flatio et ventositas. et aliquando exit cibus indigestus. Et causa huius est mala complexio frigida et humida et aliquando solum frigida non materialis et materialis et quando hec operatio appropiqua bit priuationi sui fiet egritudo lubricitatis intestinorum. Sed quando hec virtus retinebit cibum mala retentione adueniet stomacho vt sit tre- mulosus: eo quod virtus retentiua coniungetur cum fece cibi. Et hoc accidens apparet in stomacho plus tempore satietatis superflue. quando impletur stomachus. nec potest regere cibum. et hoc accidit propter vnam malam complexionem materia lem aut non materialem. ¶ Causa .XVIII. quod de accidentibus virtuti expulsiue superuenientibus 〈V〉Irtutis expulsiue operatio: aut diminuitur aut priuatur Ad diminutionem vero ipsius accidit vt remaneat et retineatur cibus in stomacho mala retentione: ita vt putrefiat Sed a priuatione ipsius accidit egritudo que dicitur coli ca alias cholerica id est calidaalias cholerica id est calida is missing in Venice 1574. Et huius causa est complexio mala frigida materialis vel non materialis. et hec est subtantialis causa priuationis ipsius Et aliquando priuatur propter oppilationem que fit in intestinis: sicut accidit in cholica: et hec priuatio est accidentalis. Sed superflua expulsio que superuenit operationi istius virtutis facit vnam ex speciebus lubricitatis intestiorum. Et hec est fortior illa que fit propter priuationem retentiue: quia hoc fit propter aliam rem que mouet hanc virtutem ad expellendum nimis sicut sunt humores vlceratiui: vt cholera aut flegma salsum: et melancholia acetosa. Et etiam potest fieri propter apostema generatum in orificio vel por ta stomachi: aut propter cibos corruptos permutatos ad tales humo- res: sicut accidit in fortissimo fluxu. Et aliquando remotis his om nibus causis virtus expulsiua mouebitur hoc malo motu: et etiam propter aliquam leuem causam eidem aduenientem et hoc propter errorem virtutis illius membri: propterea quia hec mala dispositio est reuersa in habitudinem stabilem: et propterea curant medici hanc egritudinem: cum medicis cum quibus curant vertiginem et melancholiam. et remoueatur error iste et sensibilitas mala. Et adhuc declarabo melius in libro de ingenio sanitatis: et potest esse vt hoc fiat propter apostemata factum in superficie stomachi. Ad- hue etiam isti virtuti attribuitur malum accidens quod dicitur singultus quod accidit propter rem que ledit propter qualitatem calidam aut frigidam et quedam species fit propter malam complexionem calidam et siccam fixam in substantia stomachi ita quod generatur in ipso vna species spasmi: cuius sanatio aut est dif fsicilis aut impossibilis: et aliquando fit spasmus propter multam humidita tem que est in substantia neruosa stomaci secundum quod dictum est in causis spasmi. Et vomitus appropriatur male operationi istius virtutis. sed non est ita substantialis ipsi sicut expulsio que fit per inferiores partes. Et causa vomitus est propter causam natantem in ore stomachi. ex multa humidita te cholerica aut flegmatica. quia quando isti humores erunt in par tibus superioribus stomachi mouent vomitum: et quando erunt in partibus inferioribus stomaci mouent fluxum. Et aliquando spargun tur ad stomachum ab alijs membris sicut ab epate: vt videmus in multis quibus aduenit febrile frigus. et cum vomunt curantur et hoc accidit proprie ab humoribus cholericis et aliquando a fle- gmaticis. et quod fit a melancholicis significat maius malum.

〈C〉Ausa impedimenti attractiue stomachi eadem est cum causa que hoc facit in hysofago. Sed diminutionem appetitus et augmentum ipsius in stomacho dicemus quando tractabimus de accidentibus que adueniunt virtuti sensibili.

〈H〉Ucusque diximus de accidentibus que fiunt in operationi- bus que manifestantur in stomacho: deinceps volumus di- cere de accidentibus que superueniunt virtutibus nutriti uis intestinorum. Et dicimus quod manifestior virtus que est in eis est vir tus expulsiua. et post illam retentiua. Accidentia que superueniunt ip- sis sunt secundum corruptionem istarum duarum virtutum. Et quando priuatur ope ratio virtutis expulsiue aut diminuitur tunc fit egritudo que dicitur cholicacholica i.e. colica. Et priuationis causa istius virtutis stat propter malam complexionem cholericam materialem aut non materialem. Et priuatio que pro uenit a mala complexione frigida est pluribus manifesta: propterea quia frigiditas est contraria calori naturali propter suam qualitatem: et impedit spiritum in omnibus suis operationibus. Sed quando prouenit a caliditate non est admirandum. propterea quia multa membra non agunt nec patiun tur. nisi propter calorem temperatum mensuratum vnicuique membro: et quando calor egreditur multum ex naturam in aliqua duarum qualitatum: tunc priuantur eorum operationes propter calidum aut frigidum. Sed quando distem perantur parum in calore: tunc erit operatio mala: sicut calor stomaci qui permutat cibos in fumositates. Et aliquando priuatur operatio istius virtutis in intestinis propter oppilationes que in eis fiunt. Et ille fiunt aut propter stercus durum aut viscosum: aut humorem grossum et viscosum aut propter apostemata ven tosum. quamuis lesio que prouenit ab apostematibus in hac operatione sit duabus de causis: vna quia acquirunt intestina malam complexionem materialem et alia propterea quia claudit vias. Et ventositas etiam claudit intesti na propter duas res: vna quia preponit se stercori sicut accidit canali bus subterraneis vndo fluunt aque. Alia quia torquentur intestina donec claudantur. Item fit oppilatio propter lumbricos. et accidit in intestinis propter corruptionem istius virtutis expulsiue que fit propter op- pilationem: quod facit operationes non naturales. eo quod expellit superflui- tatem per partem superiorem quam debet expellere per partem inferiorem: et tunc euomit stercus. Et aliquando debilitatur virtus expulsiua propter op pilationem vie a cisti fellis ad intestina: quia tunc non potest peruenire ad intestina ex cholera illud quod adiuuet ad stercoris expulsio- nem. Sed si hec operatio permutata fuerit ad malum conrarium tunc ma lam faciet operationem: et fiet aliquo modo fluxus: eo quod stercus non trahit in intestinis moram conuenientem propter augmentum istius virtutis Et causa augmenti istius virtutis est propter humores mordica- tiuos qui sparsi sunt ad intestina ab epate et venis: et stomacho: aut felle aut ab alijs membris: et aliquando proueniunt a capite. Et quando humo- res mordent intestina multum vlcerant ea: et fit egritudo que dici tur vlceratio intestinorum que disenteria nominatur. Item accidit istud isti virtuti propter qualitatem ciborum qui sunt extra naturam: quia aliquando stomachus expellit ad intestina cibum antequam digeratur et aliquando fit propter multam cibi quantitatem quando est superflua. Et ali- quando accidit propter oppilationem meatus qui est inter epar et intesti na: et tunc non transit cibus ad epar: et cibus aggrauat virtutem ex- pulsiuam: et propterea ipsum expellit. et aliquando causa que prohibet pe- netrationem cibi ad epar est grossities ciborum: et grossities cibi est aut propter naturam ipsius eiusdem cibi: aut propter debilem operatio nem stomachi in ipsum. aut propter vtrumque. Et aliquando non transit cibus ad epar propter debilitatem virtutis attractiue in ipso: sicut acci- dit in egritudinibus epatis. Et quando debilitatur virtus retentiua fit vna species fluxus que nominatur elicalfa: et hoc prouenit necessario pro pter malam complexionem materialem et non materialem. Et quando priuatur ipsa operatio fit alia species fluxus que dicitur lubricitas intestnorum: et operationes extremitatis intestini longationis impediuntur: aut propеer vl- cerationem factam a duritie stercoris aut propter hemoroidas ibi na tas: et aliquando venis ipsius apertis fluet inde sanguis: et aliquando flu- et sanguis iste per viam naturali purgationis et laudabilis: et hoc est quod dicit Aristoteles malus sanguits discurrit a naso et ano.

〈A〉Ccidentia que veniunt digestioni venarum sequuntur pro maiori parte egritudiens epatis sed habent egri- tudinem propriam eis: hoc est fluxum sangui- nis. Et in egritudinibus fit hoc propter fortitu dinem virtutis expulsiue et maxime in crisi laudabili. Sed illud quod est accidens absolutum fit propter sanguinem mordica tiuum et acutum. et propterea dissoluit continuitatem orificiorum earum: aut propter subtilitatem sicut videmus in egritudine que dicitur claulor. Et sicut tu vides quod accidit in vtribus olei: aut accidit propter multitudinem sanguinis quam vene con tinere non possunt: et aliquando accidit propter debilitatem substantie venarum que preparate sunt scissioni: aut quia sunt subtiles ni mis aut nimis dure. Et res que scindunt venas cito sunt multitudo sanguinis et res extrinsece sicut casus. et percussio. Propter passiones horum membrorum et epatis multa accidut ac- cidentia in vijs vrinalibus. Et in libro signorum hoc declarabo.

〈S〉Ed accidentia que accidunt vltime digestioni que est in membris sunt tria sicut in alijs. Aut quia pri uatur operatio virtutis nutritiue in ipsa sicut fit in ethicis. Aut quia diminuitur sicut accidit in ma- cie appellata alchaul: aut permutatur sicut in lepra et mor- phea. Et causa horum accidentium est aut propter malam complexionem ipsorum membrorum: aut propter communi- cationem aliorum: sicut in lepra que fit propter duas res: aut propter debilitatem virtutis digestiue qui est in membro aut propter malam materiam eidem ab alio transmissam. Et malitia ma terie est aut propter seipsam: aut propter dabilitatemdebilitatem epatis et venarum. Et causa morphee est pro maiori parte propter de- bilitatem virtutis discretiue epatis aut propter debilitatem attra- ctiue in splene. Et aliquando accidit propter malam complexionem acquisitam in substantia membrorum: et aliquando propter cibos. Et tu de- bes scire quod quando enumeramus causas istorum accidentium: quod tunc non dicimus res contrarias adinuicem: antaut quod ipsa etiam accidentia aliquando non possunt esse simul: sed pluries hec accidentia sunt per plures causas vna et posset etiam esse vt omnes adessent.

〈D〉Einceps volumus enarrare de accidentibus superueni entibus membro principi virtutis digestiue: et hoc est cor Et postea narrabimus accidentia que superueniunt mem- bris spermatis et vrine: et postea erit completus sermo accidentium que su perueniunt virtuti nutritiue. Et dicimus quod accidentia que superue niunt cordi sunt sicut syncopis cardiaca et tremor: et vniuersaliter quando ex eunt virtutes pulsatiles a sua natura. Et horum causa aut est intrinseca: aut extrinseca. Extrinsece cause sunt accidentia anime que calefaciunt complexionem cordis sicut ira et furor. Et cause propter quas occultatur interius calor sicut ex ira et his similibus quia quando prouocantur sue vir tutes interius et calefit nimis tunc fortificatur suus motus pulsati lis: vt temperet suam complexionem attrahendo aerem et expellendo ex- terius. Et cause intrisece sunt mala complexio aut vt sit in eo aut in membris sibi colligatis et aliquando erit complexio cordis non materialis si cut in febre ethica. et quandoque materialis quando recipit sanguis qui est in eo ali quam permutationem. Sed apostema non potest tolerare in sui substantia: eo quod prius infirmus deficit. Et medici dicunt quod potest generari in ipsius pan niculo: et si medicus accelerat curam ipsius potest curari et si non mo ritur. Et dicit Galienus quod cor sustinet egritudinem materialem videlicet quam dam humiditatem aquosam que generatur in ipsius panniculo: a qua pro uenit egritudo que vocatur ronol. et sonat liquefactio totius cor poris. Et aliquando nascuntur super panniculo eminentie dure et vniuersaliter dico quod non est impossibile vt super ipsum non adueniat omnis mala complexio: excepto vt non sit cum apostemate: aut non vltimetur: quia quando vltima bitur aut superflue fiet syncopis aut simile. Et syncopis est reuo catio subita caloris naturalis ab omnibus partibus corporis ad cor ita quod membra regi non possunt: et hoc accidit aut propter paucitatem caloris aut propter ipsius nimiam dissolutionem et propter alias causas. Et membra que leduntur propter ipsius communicantiam sunt membra principalia. Et membrum quod maxime cum eo communicat est os stomachi: et propterea nominatur fe gnandi: quia cor nominatur flegatflegat cf. Venice 1574: fegat: et propter hoc fegnandi dicitur paruum cor. Et accidit syncopis propter dolorem stomachi pluries: et accidentia virtutum pulsatilium et cause illorum: et quod potest comprehendi ab eis meli us est narrare in libro signorum et ibi dicam.

〈Q〉Uando virtus digestiua priuatur in testiculis aut di- minuitur: tunc non faciunt sperma aptum ad generationem: et hoc accidit ab vna specierum male complexionis. Quia quando dominatur multum in calore et siccitate tunc comburitur sperma Et similiter si dominatur in frigiditate et siccitate aut humiditate per se: aut in frigiditate per se: non decoquitur sperma: sed remanet subtile aqueum Et quedam ex istis complexionibus sunt tales a principio generationis et non recipiunt correptionem: et quedam sunt per accidens et corriguntur Et quandoque priuantur operationes istorum membrorum propter apata aut incisio- nem suspensoriorum suorum: aut propter malitiam que in eis superuenit in mensura: aut in passione sicut est in herniosis. Et hoc accidit pro pter largitatem neruorum ad quos suspensi sunt testiculi propter humiditatem superfluam et relaxantur illi nerui: et descen- dunt intestina ad bursam testium. Et potest esse vt descendat ad bursam ventositas aut aquositas. Et aliquando accidit hec egri- tudo propter rupturam que aduenit huic foramini. et hec est de terior. et multe alie maneries inueniuntur in libris practicorum. Sed virtus expulsiua priuatur in virga propter oppilationem suorum meatuum aut propter debilitatem aut lassitatem aut quia accidit in eius forma mala figura quando induratur. et hoc accidit quando lesa est chorda que sustentat erectionem ipsius aut propter multam siccitatem aut quia ingrossata est ex apostemate simili lapidi. ¶ Quoniam vulua fuit creata proper generationem: et quia est via superfluitatum secunde digestionis ideo accidentia que huic membro adueniunt istis operationibus ada ptantur. Et in vulua sunt quatuor virtutes scilicet attractiua: reten- tiua: digestiua. et expulsiua. sed loco digestiue de poni conser- uatiua. et hoc est conueniens. quia propria virtus est conseruatio em- bryonis. Sed operatio virtutis discretiue non est manifesta in ipsa quia non est credendum vt nutriatur ex eo quod colligitur in ipsa. Et quamuis hic cadat magnum dubium. hic non soluetur. sed hoc relinquetur libro de animalibus. Sed attractiua et retentiua et expulsiua sunt manifeste in ipsa. Et propterea volumus narrare accidentia que su- perueniunt vnicuique earum. Et dicimus quod quando debilitatur vel priua tur virtus conseruatiua quam diximus esse propriam sibi virtutem. tunc minuetur aut priuabitur conceptio. et hoc accidet aut propter malam com plexionem materialem aut non materialem. Et que est non materialis quedam est que est a principio generationis. et illa nominatur sterilitas et quedam est que est per accidens. Et quidam dixerunt quod hoc fit propter dispo sitionem corporum celestium. Sed hoc ego non video nec affirmo. Sed via qua ledunt iste male complexiones sperma in vulua est eadem cum illa qua mala complexio testiculorum ledit sperma in eis: quod est quia quando ista membra erunt calida et sicca: tunc comburetur in eis sperma: et quando erunt frigida tunc infrigidabitur et fiet aquosum cursibile. Et quan do impeditur virtus retentiua matricis aut debilitatur: tunc erit causa ab ortiendi: Et causa ipedimenti illius virtutis est humiditas lubricati- ua pro maiori parte. Et quando debilitatur virtus expulsiua illius ha bebit difficilem partum: quemadmodum superfluitas expulsiue est causa abortionis. Et quando virtus attractiua diminuitur aut priuatur in ipsa est causa diminutionis aut priuationis conceptus. Et aliquando ledun tur omnes iste operationes in vulua propter apostema quod fit in ea: aut propter egritudinem que suffocatio matricis appellatur. Et ista egritudo non ledit solum operationes matricis: sed est oparationes membrorum totius corporis: eo quod hec egritudo fit in hoc membro ex humore simili veneno. et facit fumum qui resistit proper malam suam formam calori na- turali: sicut faciunt veuena. et fit ab hoc priuatio omnium opera- tionum vite: et fere cor pulsatione priuatur. Propterea quia hoc acci- dens accidit vt plurimum mulieribus que remote sunt a coitu: operatur ad hoc putrefactio que hoc accidens mouet collecta in eis et fit propter corruptionem spermatis. propterea quia illarum sperma prepa ratum est illi corruptioni. Et ego dico quod non est impossibile vt gene retur in malis vel alijs corporibus. et eorum substantia vnus est humor si milis veneno. et maxime in hoc membro. eo quod locus est et receptacu lum superfluitatum corporis que preparate sunt recipere corruptionem et aliquando incarcerantur ita quod non recipiunt correptionem. et sanatio- nem. et si ceciderit ad manus perfecti medici recipiet sanationem Et huic membro accidunt egritudines positionis. ita quod priuantur ab eo omnes sue operationes. quia paralyticatur aut egreditur de loco suo et suspenditur. et aliquando est causa istius egritudinis saltus. aut per- cussio et aliquando est humiditas lubricatiua. Et ex rebus que resi stunt matricis nature vt non concipiat est egritudo nominata mola. et ista egritudo fit propter defectum virtutis informatiue in spermate. et hoc accidit aut propter corruptionem membri. aut propter corruptionem materie. Et tunc generatur in vulua quoddam frustum simile frusto carnis. et venter mulieris similatur ventri pre gnantis donec abortit. et aliquando accidit vt natura ipsam digerat et conuertat ipsam in humiditatem aut ventositatem. Sed ac cidentia que adueniunt sanguini menstruo sunt eadem accidentia que accidunt digestioni venarum. et propterea superfluitas fluxus sanguinis fit propter vnam duarum rerum. aut propter debilitatem virtutis reten tiue in venis. aut propter augmentum expulsiue. aut propter ambo simul. Sed defectus virtutis retentiue prouenit ab vna ex spe- ciebus malis complexionis. et augmentum virtutis expulsiue fit aut propter mordicationem humorum aut propter quantitatem eorum Et cause constrictionis sanguinis sunt opposite causis supradi ctis saluo quod ex rebus vna que debilitat virtutem expulsiuam aut ipsam priuat sunt oppilationes que fiunt in venis propter grossitiem sanguinis: aut propter suam viscositatem. Et tempus na turalis purgationis menstrui breue est vnius diei. et longum est septem dierum. Et tempus breue interpollationis menstrua- lis est viginti dierum. longum est triginta dierum.

〈E〉T dicimus quod accidentia superueniunt huic operationi secundum quod accidunt alijs: aut quia permutatur: aut dimi nuitur aut corrumpitur. Et accidentia diminutionis sunt sicut accidentia corruptionis: et illud quod cor- rumpit appetitum aut diminuit est de necessitate vna ex specie bus male complexionis non materialis aut materialis: que fit primo in membro patiente aut per communitatem: quam habet cum aliquo membro. Et complexio que fit in membro qualis dici tur operatio ista est calor extra naturam. Sed quidam opinantur quod frigiditas est causa magis propinqua dandi appetitum quam auferen di: propterea quia hec operatio que est in hoc membro iuuatur et completur per frigiditatem et acetositatem que ei transmittitur a splene. Sed quando hec frigiditas vltimatur est causa priuatio nis istius operationis. Nec est dicendum quod acetositas in quantum est frigida adminiculetur huic operationi: sed inquan tum est acetositas est causa stimulans ad bonum. Et similiter quando do minabuntur humiditas et siccitas impedient hanc operatio- nem: quod est. quia nullum membrum agit et patitur naturaliter nisi propter com plexionem temperatam in quatuor qualitatibus. Sed lesio que fit propter colligantiam cum alio membro est sicut mala complexio que pro uenit a cerebro propter neruum colligantem vtrumque. Et alquando accidit hoc propter repletionem corporis ex multis superfuitati bus: et propter hoc non indigent membra cibo: quod est. quia appetitus non fit nisi quando dissoluuntur ex nostris corporibus res que debent restaurari per simile: et non est contra. Galienus vt sit vna causa sensus istius membri quod membra quando carent nutrimento: trahunt ab epate. et epar ab ore stomaci. et tunc fit desiderium in os stomaci: et nititur restaurare illud quod dissolutum est ab eo et alijs membris. Et motus attractionis in stomacho per modum appetitus et sensus est contrarius motui attractionis qui fit per modum nutrimenti solum: quod est quia ille qui fit per modum nutrimenti est attractio oris stomaci ab epate. Sed attractio a qua prouenit motus desiderij in stomacho est attractio epatis ab ore stomaci. Et nos non su mus locuti de hoc. nisi quia vnicuique membro necesse est vt re stauretur per simile. quod ab eo dissoluitur. et tamen nullum ex alijs membris sentit euacuationem rei que dissoluitur ab eo. et si ita est nullum membrum sentit euacuationem hanc nisi per hoc membrum. Et est eorum seruiens in hoc. Aut potest dici quod dissolutio que fit in psoipso quasi colligata dissolutioni aliorum membrorum in eo quod est membrum eorum: et ipsa habent trahere ab eo. Sed propterea quia fortificatur desiderium huius membri quando dissoluuntur a membris humores. et debilitatur quando non dissoluuntur: apparet quod hoc sit: propterea quia inter ipsum et alia membra fit similitudo et societas substantialiter: et non per accidens. Et est hoc membrum quasi sit species omnium mem brorum: qua ipsa debent sentire hanc resolutionem. Sicut nos videmus quod membra sentiunt per neruum etiam in locis que non sunt neruosa: et sicut discernit lingua cibos conue- nientes ab inconuenientibus toti corpori. Et propterea quia sensus istius membri et desiderium istius est substantie cali de et sicce. sicut est cibus: vel frigide et humide sicut est aqua. fuit necessarium vt venirent accidentia istis duabus speciebus. et iam dixmus causas corruptionis et diminutionis appetitus calidi et sicci. Sed causa corruptionis appetitus frigidi et humidi fit propter hanc complexionem in eo exuberantem. propterea dicunt medi ci quod corruptio appetitus cibi fit per calidum et siccum super- fluens in membro. Et corruptio appetitus potus est per fri gidum et humidum exhuberans in ipso. et vniuersaliter hoc non fit nisi propter malam complexionem frigidam et humidam aut frigidam solum. quia difficile est imaginari quod hoc fiat propter malam complexionem calidam et siccam. Saluo quod opinatur quod ab hoc etiam venire possit in fine febrium ardentium quando appropin quauturappropinquantur morti. Sed corruptio istius operationis aut eius exi tus a cursu naturali fit propter qualitatem aut quantitatem. et quod fit propter quantitatem sicut appetitus augmentatus comedendi multum: est propter vnam duarum rerum. Aut propte- rea quia corpus est nimis dissolutum sicut in conualescentibus qui habent fortiorem appetitum digestione. Aut propter frigidita- tem multam oris stomaci: quod est. quia iste operationes secundum quod di ctum est a medicis iuuantur et complentur frigiditate temperata: et quando fortificatur tamen non sit vltima: quia tunc qui- dam appetitus falsus fit. Et aliquando accidit vt hec ma- la complexio sit non materialis: et aliquando est materialis sicut pro pter humorem acetosum aut melancholiam. Et quod fit propter malam complexionem materialem dicitur caninus appetitus. Sed causa superfluitatis appetitus frigidi et humidi est de necessitate propter malam complexionem calidam et siccam materialem vel non materialem. Et materialis que facit hoc accidens in hoc membro est cholera aut fleg ma salsum. Et hec mala complexio que fit in hoc membro aliquan do est primo proprie in eo: et aliquando propter communitatem alterius membri sicut est epar et pulmo et alia sicut diximus superius quod sensus membrorum propter dissolutionem calidi et sicci ab eis causa est attractionis eorum: eodem modo accidit in appetitu frigidi et humidi. Et debes scire quod aliquando eueniunt mala accidentia virtuti expulsiue aut attractiue propter priuationem sensus membri: quod est. quia virtus non expellit pro maiori parte nisi quando sentit rem ipsam ledentem sicut accidit intestinis: quia quando dimi- nuitur aut priuatur eorum sensibilitas accidit eis vna species cholerice aliascholerice alias is missing in Venice 1574 colice. et similiter quando diminuitur aut priua tur sensibilitasoris stomaci priuatur virtus attractiua que est in stomacho.

〈E〉T postquam sumus locuti de accidentibus que ad- ueniunt sensui tactus. Deinceps narrandum est de his que accidunt motui voluntario: propterea quia vt plus quando vnus corrumpitur et alter corrumpitur excepto quando accidens est vniuersale toti corpori. Sed quando est par ticulare in vno membro possibile est vt stupefiant aut priuentur ambo simul: et possibile est vt priuetur vnus et alter remane at. Et hec est sententia Galieni et hoc conuenit cum eo quod dictum est in causa sensus et motus: quod est quia calor cum quo fit sensus non est idem cum eo cum quo fit motus. et diuersitas que est in eis non est nisi mensura temperantie in vnoquoque ipsorum calorum propria his duabus operationibus. Et propterea fuit necessarium vt sit complexio neruorum motus alia a complexione neruorum sensus propterea quia ipsi nerui habent temperatum calorem. cum quo fi- unt iste operationes. et propterea priuatur sensus quando inciditur neruus sensus et remanet motus: et quando inciditur neruus mo- tus aut percutitur priuatur motus et remanet sensus. et quando in- ciduntur ambo aut percutiuntur priuantur ambe operationes. Et quando aduenit hoc accidens toti corpori fit apoplexia et quando accidit vni membro fit tunc paralysis. Et tu scis per te ipsum omnia accidentia ex accidentibus accidentium supra membra mo tus per ea que precesserunt: et sic accidit quando piuatur virtus ner ui vocis. quia tunc priuatur vox. Et quando priuatur virtus dia fragmatis suffocatur homo vniuersaliter in omnibus alijs motibus vo luntarijs: sicut accidit in motu musculi vesice aut in muscu- lo ani. quia tunc egrediuntur superfluitates humide et sicce sine voluntate. Et propterea quia tu scis ab alio loco loca nerui et col ligantiam quam habent cum quolibet membro tu poteris cogno- scere quando fuerit lesa operatio alicuius membri per quem neruum fuerit lesa. Et accidentia que veniunt instrumentis mo tus sunt tribus modis similiter: aut vt priuentur eorum operatio nes sicut in apoplexia aut paralysi. aut vt diminuandiminuantur sicut in stupore et dormitione. aut vt operationes permutentur ad ma las sicut in tremore aut spasmo. et nos volumus dare causas vniuscuiusque. Et dicimus quod cause diminutionis motus aut cor ruptionis ipsius sunt ille eedem cause cum causis corruptionis sensus. Et debes hoc similiter scire quod dictum est superius de communica tione cordis. et similiter quod dictum est in speciebus male complexionis que facit hoc accidens sicut debet hic intelligi. Et scias quod tremor est motus compositus qui fit in membro. eo quod viriusvirtus animalis motiua pugnat cum virtute declinatiua que est in membro tra hente membrum ad se. propterea fit in his motus contrarius aliquando superius quando fortificatur virtus motiua: et aliquan- do inferius quando fortificatur virtus declinatiua. Et causa istius accidentis est vna ex speciebus male complexionis: et vt plus accidit propter malam complexonem frigidam et humidam. quia neruus non debet ledi nisi per istas vt plurimum. Et spasmus qui dicitur in ara bico tasueg est contractio nerui in se et decurtatio sue longitudinis propterea quod contrahitur et colligitur. Et illud accidens aduenit mem- bro propter duas res sicut accidit in rebus extrinsecis et in chor dis et in similibus: et iste due res sunt aut mala complexio calida dominans supra membrum propter quam colligitur et contrahitur si cut chorda in magno estu: aut mala complexio humida materialis que implet neruum et distendit ipsum: et propterea crescit latitudo: et diminuitur longitudo secundum proportionem extensionis latitudinis necessario. Et ista repletio et distensio que fiunt in membro fi unt propterea quod illa humiditas conuertitur in substantiam aeream et ob hoc neruus laboriose eam continet: sicut nos vi- demus in vtre vini bullientis. et accidit propterea quia par- tes aeree indigent maiori capacitate partibus aqueis aut terre stribus: et ob hoc quando res humide conuertuntur ad siccitatem tunc nerui colliguntur et contrahuntur sicut accidit corrigijs que calefiunt ad ignem: et quando conuertuntur ad aereitatem. augmen tatur eorum quantitas. Et scias quod hec est indigentia necessaria propter superfluam hnmiditatemhumiditatem que accidit in neruo ad hoc vt extendatur et crescat secundum omnes dimensiones: non vt contrahatur aut colligatur. Et vtinam ego scirem quare extenduntur in lati tudinem et non in longitudinem. Saluo quia potest dici quod ex tensiones que fiunt in latitudine vincunt quando fit collectio extensionum que fiunt in longitudine: et propterea contrahitur neruus de necessitate. Et Galienus non sentit in hoc nisi contra- ctionem que est decrementum descendens versus terram: et pluries appellat ipsum distensionem et maxime contractio- nem que continet corpus ante et retro. Et plures medici in- tendunt quod extensio sit opposita contractioni. Sed hoc non accideret nisi propter humiditatem solum et fieret longitu- do: sed illis cadet idem dubium quod accidit in distensione que fit in latitudine sine in longitudine que est secundum Galienum causa contractionis humide. Et scias quod verba medicorum in hoc accidente vniuersaliter sunt propinquiora vt sint verba musicorum quam vt sint demonstratiua. Et si deo placuerit ego faciam vnum ex hoc solum tractatum qui sequetur viam demon strationis: et poterunt intelligi ab illo res nobiliores quam hec Sed quando fit hec contractio nascitur bellum inter duos mo tus. vt inter motum virtutis motiue: et motum contractionis et aliquando fit in neruo vna species contractionis que non accidit propter dominationem caliditatis nec siccitatis nec pro pter humorem aereum qui distendat. immo est propter fortitudi- nem virtutis expulsiue que est in neruo ad resistendum rei le denti: et tunc colligitur in seipso et contrahitur vt fortificetur super rem quam expellere intendit. sicut faciunt animalia que volunt se mouere ad cursum vel ad saltum. in primis colli- gunt et contrahunt omnia membra et postea complent eorum volun- tatem. Et hec species contractionis est velocis curationis nec debet attribui egritudini et dicitur expandidatio.

〈D〉Einceps volumus dicere de sensu gustus. Iste sensus non indiget medio extrinseco: quemadmo- dum indigent tres alij: propterea quia est quidam tactus et sentit propter humiditatem: et que est in ore. Et pro pterea facte fuerunt due vene in lingua vt continue generent hanc humiditatem: et quando corrumpitur hec humiditas in ore sicut in infirmis non present tunc sapores veracitur comprehendi. Dein ceps volumus dicere accientia que veniunt huic sensui. Et dici- mus quod accidunt illis tribus modis quibus accidunt alijs: et hoc est quia aut corrumpitur iste sensus aut diminuitur aut conuertitur ad malum sensum. Corruptio fit propter vnam ex speciebus male complexionis in eodem instrumento istius sensus: et istud est in lingua aut membro communicante cum eo: sicut in cerebro et neruo misso a cerebro eidem. Et diminutio fit propter easdem causas quando sunt debiles. Sed accidens quod facit ipsum sentire malo sensu fit duobus modis: aut quia sentit aliquem saporem non discernendo quis sapor sit: aut quia sentit saporem contrarium ei: sicut si sentiat dulce illud quod est amarum: et sic de alijs. Sed si sentit aliquem saporem nullo saporato presente: hoc fit propter malam complexonem materialem: quod est quia nos videmus quia sentit saporem illius humiditatis: ita quod si sit cholera sentit amaritudinem: et si sit acetositas sentit acetositatem: et si est dulcis dulcorem. Et quando for- tificatur hec mala complexio tunc sentit omnia secundum illum saporem: et iam declaratum est in naturali philosophia quod omna instrumenta sensuum sunt vacua a sensibilitate suarum apprehensionum. quia si ita non esset ipsa non ap prehenderent eas. quod est. quia si pars visibilis oculi esset colorata non reciperet omnes colores. quia in rebus naturalibus recipiens non reci pit suum simile. sicut dicemus. et sicut est in isto sensu similiter est in alijs. Et propterea quando aduenit ei hoc accidens sentit omnes sa pores sicut vnum. Et aliquando accidit quando iste sapor non erit multum fortis vt sentiat sapores quasi temperatos propter hunc malum saporem quem habet. et hoc idem accidit etiam propter res extrinsecas sicut accidit comedenti res amaras: et postea bibit aquam et tunc sentit eam quasi dulcem.

〈I〉Ste sensus recipit res odorabiles per medium aerem: et in multis animalibus reperitur fortior quam in homine sicut in aquilis: apibus et similibus: et propinqua sunt in- diuidua odorabilia indiuiduis saporibus. Sal- uo quod nos non comprehendimus ita bene differentias odorum sicut differentias saporum: quod est: quia iste sensus debilior est in nobis et gustus est fortior: quia est quidam tactus et sensus tactus est forti- or in homine quam in ceteris animalibus quemadmodum quidam aliorum sen suum sunt fortiores in aliquibus aliorum animalium. Sed operatio aeris in sensu odoratus est per hunc modum quia aer fert illud quod resoluitur ex substantia aerea ex rebus habentibus odorem per simi litudinem quam habet cum eo quosque perducit ipsum ad sensum per se et per adiutorium partis ignee. Et iste sensus inuenitur etiam in anima libus carentibus sanguine sicut in formicis et apibus: et illis que degunt in aqua. Et diuersificatur homo ab alijs animalibus in hoc quia homo non potest odorare nisi cum olfatione: sed multa alia animalia odorant sine olfatione sicut animalia que carent sanguine Sed quando transiet odor per medium aerem aut ignem nunc dicere volu mus. Et dicimus quod quia preparatio est in aere vt accipiat va porosum odorabile vel odorosum: et etiam vaporem qui fit in aqua propter naturam: quam habent elementa: vt vnum ab alio recipiat va- pores qui generatur in eis propter similitunem que est in eis ergo fit per hunc modum quia terra mittit vaporem suum aque: et aqua recipit ipsum propter similitudinem quam habet cum terra in frigiditate: et hu mectatur in aqua: et aqua mittit vaporem suum humidum aerei: et aer recipit ipsum propter similitudinem quam habet cum ea in humidita te: et aer mittit igni proprerpropter similitudinem quam habet cum aere: et ignis recipit ipsum: et per hunc modum dissolutum aliasdissolutum alias is missing in Venice 1574 dissolutionis. per uenit ad nostros sensus. ¶ Propterea dicendum est quod sen- sus visus est appropriatus aque: et odoratus parti ignee fu- mose: et auditus aeri. Et propterea fuit maior pars odorabi lium sanatio egritudinum frigidarum cerebri: de odore vero rerum frigidarum hic tractare volumus. Et deinceps volumus dice re quod accidentia huic sensui venientia sunt sicut aliorum: quia aut cor rumpuntur aut diminuuntur aut permutantur. Et corruptio fit pro pter vnam duarum rerum aut propter dominationem male com- plexionis: aut propter opilationem factam in instrumento hoc. Et diminutio fit quando iste cause sunt debiles. Et permutatio fit quan do accidit suo instrumento mala putrefactio: et tunc sentit om nes res odoratas fetidas.

〈S〉Onus fit propter iactationem corporum solidorum et quanto illa iactatio erit fortior: tanto erit sonus forti- or et acutior: et prodest ad sonum faciendum forma in strumentorum recipientium vt sint concaua aut perfo- rata aut rara: et apprehendit iste sensus mediante aere aut aqua. Item dicitur quod sonus est pulsatio aeris refracti in talibus instru mentis. Et sicut aer ducit colorem ad instrumentum visus pro pter peruietatem corporis: sic adducit sonum ad auditum pro- pter velocitatem receptionis motus istius rei: quia aer recipit ip sum velociter et formatur in ipso et remanet hec impressio mo tus. Et iam postquam separatus est motor et similiter forma que fit ab illo et similiter remanet in aere sonus tempore sufficienti donec possit venire ad aurem: propterea quia sonus est mo tus vel a motu: et omnis motus est in tempore: et hoc est con trarium rei visus. Et propterea audimus tonitrua post vi sionem corruscationis: et videt homo ictum lotricis vltra a- quam antequam audiat sonum: quamuis causa amborum sit eadem. Et hec est causa quare audiuimus vltra murum: et non vide mus vltra murum. Et etiam figura instrumentorum est causa istius et quelibet iactatio aut pulsatio facit reuerberationem: et hoc propter accidit vt homo audiat suam propriam vocem. Et vox fit per instrumenta anhelitus. Et propterea non potest bomohomo facere vocem et anhelare simul quia tussis nec vox non fit nisi propter aliquam imaginationem. Et instrumentum cum quo operatur sensus auditus est aer receptus in aure: et secundum quod aer est quietior et subtilior est operatio eius perfectior: et similiter est in odore. Et hec operatio priuatur propter malam com plexionem: aut propter oppilationem factam in instrumentis istius sensus hoc est in aure. Et ab his eisdem causis fit di minutio quando sunt debiles. Sed auditus phantasticus fit propter vnam duarum rerum: aut propter acumen auditus quod est in instrumento auditus: quia sentit etiam parum motum qui fit in aure aut propter ventositatem que fit in ipso extra naturam.

〈P〉Roprietas visus est quia recipit colores non denu- datos a materia: et propterea habet conuenien- tiam propriam cum materia: et propter illam con- uenientiam est factum proprium abstractum a ra tione et aqab intellectu: et si non esset sic ipse intellectus esset. Et hec receptio fit mediantibus aere vel aqua. Et ista duo elementa sunt quasi media inter materialia et formalia: et pro pterea sunt dominantia super hoc instrumento aqua et aer: quamuis hic cadit aliquid dubij: quia iam dictum est quod ignis est veracius medium quod est inter formam et materiam: et hanc solutionem volumus relinquere alteri tempori. Et ad ductio coloris quam facit aer ad visum sit per corpus peruium cum adiutorio lucis. Et si tu quesieris quid sit lux. Respon deo quod est illud in quo fit vmbra ex corpore grosso. Et scias quod sensus visus recipit formas rerum in hunc modum quia aer mediante lumine recipit formas rerum primo: et postea mit tit ad tunicam inferiorem: et illa dat alijs quousque hoc motus perue- nit ad tunicam postremam: post quam stat sensus communis qui apprehen dit formas rerum. Et in medio istarum est tunica glacialis que est sicut speculum media inter naturam aeris et aque: et propterea recipit figuram aeris: quia est sicut speculum et mittit eas aque: quia sua natura communicat istis duabus naturis: et aqua quam dicit Aristotelis quod stat post humiditatem glacialem est illa quam appellat Galienum vi tream. Et in hac recipit sensus communis formam: et quando ipsam recipit mittit ipsam imaginatiue: et ibi recipitur spirituali receptione. Et propterea dicitur quod forma recepta habet tres gradus: primus est corporeus. secundus spiritualis qui est in sensu communi. terti- us gradus est spiritualior qui est imaginatiua. et ab isto gra du deuenit ad alios gradus altiores et nobiliores. Et qui ar gumentantur a lineis radiosis que exeunt ab oculo et vadunt vsque ad rem visam. Dico quod inuentio talium linearum non habet in- tentionem secundum sensum: sed secundum intellectum vt intelligatur quasi vt exeant ab oculo. Sed vere videre et quod accidit ab eo non com pletur nisi per intentionem harum linearum in figura noua et figura noua est verax: et propterea subiectum harum dimensionum est cor pus peruium quod est: quia hoc corpus a sua natura habet recipere lu- men et colorem tali receptione. Et qui stare vult super hoc legat seunm librum de sensu et sensato. Et scias quod visus hoc modo re- pitrecipit colorem. quia aer recipit ipsum primo. et postea transmittit ip- sum visui eo quod est corpus peruium luminabile: et quod hoc sit ve rum quod aer ipsum recipiat est: quia videmus nebulas raras vltra quas sol pertransit quia tunc corpora que supponuntur istis nebus lisnebulis colorantur suo colore. Deinceps volumus dicere de acci dentibus que superueniunt sensui visus que fiunt tribus mo- dis: nam aut priuatur hec operatio: et dicitur cecitas: aut debilitatur et dicitur offuscatio aut permutatur in malum visum non bene apprehen dentem. Et hoc accidit propter aliquod corporum que sunt ordina ta ad hanc apprehensionem vel plura. Et iam tu scis ex quot rebus compositum est instrumentum istius sensus. Et propterea volumus di- cere causas istorum accidentium per hunc modum. Et dicimus quod cause cecitatis sunt multe: quia aliquando accidit propter oppi- lationem que fit in neruo per quem transit spiritus visibilis a cere bro ad oculos: et non est impossibile hoc accidere propter malam complexionem factam in ipso spiritu: quia tu pluries sciuisti quod mem bra non habent agere nec pati nisi propter complexionem conuenien tem illis in quantitate et qualitate. Sed malitia complexionis aut est frigida aut calida. et si est frigida tunc ingrossat spiritum taliter quod instrumentum visus non potest recipere ab eo. aut si est calida tunc sub- tiliantur spiritus et sparguntur ita quod forme non possunt figi in eo. Item prouenit hoc a passione humoris glacialis vel tele aranee vel ambobus quando obscuratur eorum claritas propter mul- tas causas que hoc facere possunt. quia tunc conuenienter co lores non possunt figi in eis Item potest accidere propter decur- sum aque in humiditatem albugineam taliter vt obscuretur claritas. et etiam accidit quando vulneratur cornea et tunc egre ditur vuea. et hoc fit sicut granum vel scabies que nascitur in oculo. Item potest accidere quando fluit humor albugi- neus. Item accidit propter vngulam que nascitur in coniun- ctiua quando cooperit totum foramen vuee et maiora. et peio- ra accidentia per que prouenit cecitas sunt mala apostemata que fiunt in totalitate oculi. ita quod aperiuntur omnes partes ocu li aut plurime et effluit oculus. aut fiunt fistule que rodunt ipsius tunicas. Et nunc dicamus de causis debilitatis ipsius visus. Et dicamus quod cause debilitatis et diminutionis visus sunt di- uerse propterea quia accidit debilitas visus hominibus multis modis quia quidam sunt qui vident a remotis et non vident a propinquis. et qui dam sunt qui vident econtra. et quidam sunt qui debiliter vident et lon- ge et prope. sed istorum qui habent debilem a propinquo habebunt debiliorem in remoto. et hec species est opposita optimo visui. quia optimus visus non est nisi quando videmus in remotis et pro pinquo debito modo. Sed vniuersaliter non dicitur quod virtus visibi- is sit sortis nisi quando videt remotas res sicut dicitur quod turtur habet oculos similes colori rubini et videt multum longe. et dicitur quod habet fortem visum. et hoc accidit ei propter claritatem instrumenti et bo nitatem virtutis. et subtilitatem sensus sicut videmus in vulture et multis alijs volucribus. quod est. quia dicitur quod eo existente in damasco videbat carnes morticinas babylonie. quia sicut dictum est superius. quod in hoc sensu sunt plura animalia for tiora homine. et maxime quedam volucres. et similiter in in strumentis visus et auditus sunt fortiora. ¶ Et postquam nos diximusquod debilitas virtutis que est opposita optimo vsui fit propter debilitatem virtutis istius sensus aut fit propter claritatem instrumenti. ergo optimus visus fit propter boni tatem omnium istorum. Et aliquando debilitas ista est naturalis: et aliquando est accidentalis: et naturalis est propter eminentiam nimiam: quia tunc debilitatur visus propter multitudinem aeris: et multum lumen quod colligit. Item debilitatur quando dilatatur foramen vuee propterea quia aer dominatur super complexione oculi et ipsam permutat. Et largitas istius foraminis fit aut propter corrugationem que fit in vuea versus circunferentiam propter siccitatem aut propter multam humiditatem fluentem illuc ad ip- sum dilatantem. Et aliquando fiunt he debilitates propter stricturam illius foraminis. Et strictura eidem accidet aliquan do quando paralyticatur vuea: quia ipsa paralyticatur aut per multam humditatem ipsius: aut propter defectum albuginei: quia ob illius causam paralyticatur et cadent partes ipsius super partes. Et est dictum quod si strictura istius foraminis sit naturalis ipsa est laudabilis. Et aliquando fit debilitas visus propter passio- nes palpebrarum oculorum: sicut diximus in alijs nostris volu minibus: et dicit glosa sicut diximus spicatores et collectores etiam ipsam numerauerunt: et hoc fit propter malam complexionem materia- lem. Et tu debes dicere vniuersaliter: quoniam cause debilitatis visus sunt sicut medietas causarum cecitatis. Et illi qui vident res propinquas et bona visione et res non vident a remotis: visus ille non est adeo bonus vt est visus eorum qui vident pro pinqua et remota bona visione. Et est dicendum quod debilitas visus istorum est media inter visum debilem penitus. Et inter illos qui habent bonum visum penitus: ideo quia impossibi- le est esse visionem rerum propinquarum et remotarum equalem nec in debili in fine nec in bona in fine. Aut possumus dice re quod sane visiones non habent excessum super alias nisi in vi- sione remotarum rerum: quod est: quia res propinque videntur a debilibus et fortibus secundum vnum modum: quia sine dubio nos vi demus res propinquas sicut vident aquile: quia aquile non ha bent excessum super nos in visu ninsi in rebus remotis: et si- cut hec res inuenitur in specie ita in indiuiduis. Et cause in illis qui vident a remotis et non vident a prope est debilitas instrumentorum ipsorum. Et propterea quia res visibiles non videntur: nisi mediante aere lucido. indiguerunt debiles ocu li pluri luce oculis fortibus: et quando visibile est remotum ab oculis: lux que est inter ipsum et oculum est in maiori quan titate. Item quando res visibilis erit remota erit motus quem facit visui debilior: et propterea oculus debilis poterit meli us recipere. Sed quando visibile esset propinquum oculus debi lis pati non posset. Et quidam dicunt quod hoc accidens fit pro pter grossiciem spiritus visibilis: quia quando erit longa di- mensio inter oculum et visibile: tum subtiliabitur spiritus in aere: et erit aptior receptio impressionis visibilis facte in aere. Et quam- uis hoc verbum sit deauratum veldeauratum vel is missing in Venice 1574 declaratum ipsum declinat opi nioni illorum qui dicunt quod radius visus defertur ab oculo ad rem vi- sam: et illa opinio reprobata est: et nos etiam reprobabimus. Et quia colores non apparent nisi mediante aere lucido: ideo pupilla non poest videre res que superponuntur ei: propterea quia apprehensio istius sensus non fit nisi mediante aere. Et sic debes videre quod debilis visus non comprehendit bene res visibiles propinquas. Et qui vident bene propinquum et non vident remotum: eorum ocu li indigent forti motu: et hoc maxime accidit illis qui habent oculos eminentes: et quia oculi istorum sunt prominentes eorum visus est debilis et sparsus: vnde indigent forti motu propinquo: et propterea qui habent oculos profundos remotius vident: quia spi ritus visibilis in eis est magis aggregatus: et virtus visibilis tunc est fortior et etiam lux in maiori quantitate recipitur sicut acci- dit in riuis strictis currentibus. et proper hoc stringit sagittator oculum quando vult recte emittere sagittam et carpentarius: vt rectius videat lineam. et propter hanc debilitatem accidit decrepitis vt non possint legere subtiles litteras nisi in sole. et vident res remo- tas et non propinquas. et apparet vt veniat hec debilitas in vi- su propter malam complexionem siccam accidentalem et non naturalem. aut pro- pter humiditatem tenebrosam: propterea quia siccitas sicut dictum est difficile patitur. et hec egritudo est quasi obscuritas oculorum. propterea quia iste patiens videt in die et non in nocte. quia ei non suf ficit lux lune. et candelarum. et hoc prouenit a tenebrositate aut duritie receptionis. Iste cause sunt que de necessitate possunt dici super ista accidentia secundum naturalem philosophiam. Sed cause quas dant medici in istis accidentibus sunt fundate supra funda menta corrupta: quia tu scis quod non est in oculo aliquod corpus de quo possit aut possibile sit opinari: vt extra ipsum mittatur sicut opinati sunt illi qui vocabantur de societate assahel saat. Et Galienus tenet eorum viam. quia non est aliquid in oculo nisi calor naturalis qui aduenit ei a cerebro per duos neruos perforatos. nec calor potest separari a corpore in momento etiam remanente calore intrinseco ipso et himoehomine viuente. Et impossibilis est vt extendatur vsque ad stellas. quia ante quam veniret illuc esset corrupta sua comlexio. et esset priuata sua for- ma specifica in eo quod est causa intrinsecus. Nec etiam in eo est corpus ce leste. nec igneum habens splendorem. vel quod sit splendidum quod illu- minet ipsum per naturam. Sed splendor est primum apparens per se. et impossi- bile est vt sit recipiens aliquid de natura suscepti inquantum vnum est reci piens et aliud receptum. et hoc probatum est in naturali philosophia. Sed est sicut di ctum et superius. quia visio propter impressionem colorum in corpore peruio hoc est in aere et in aqua. et ista corpora dant oculo secundum quod dictum est. et imprimuntur in seipsum. et postea appsehendit spiritus visibilis esse oculorum. et propterea fuit compositus oculus ex corporibus peruijs. et quia iste seusus non potest apprehendere similitudinem oculorum nisi postquam sunt impressi in corpore medio. Sed accidentia que ponunt extraneitatem in visu sunt multa. et ipsa sunt declarata in arte radiorum et nominatur almendahar et que dicentur hoc sunt creata ab egritudinibus. Hec sunt que veniunt a mala complexione vel positione: quia apparebit quod vnum sit duo: et hec causa attributa est doctrina radiorum. Iterum accidit vt videatur oculus videre omnes colores secundum vnum modum. videlicet rube os: aut citrinos: aut aliter dispositos et causa huius sunt vapores qui eueniunt ad humiditatem peruiam in qua est visus: quod es: quia quando illi va pores prouenient a citrinitate omnes res vise tales ostendentur: et sic de alijs. Et aliquibus apparent sicut cimices aut musce volare ante oculos: et hoc prouenit propter vapores mixtos qui ascendunt superius Et aliqui vident res visibiles quasi fenestratas: et hoc accidit propter quendam vaporem nigrum qui accidit vel qui transit per crystallinum: sed ipsum non cooperit totum. Item accidit habenti cogitationes corruptas propter aliquam causam intrinsecam vel extrinsecam vt sen tiat malo sensu quod est: quia quamuis sensatorum motus ad sensum veniat ab extra: non est impossibile vt fiat simile etiam per contra- rium: quia propter hanc corruptionem cogitabit vnum et confirmabitur: ita quod forma illius mouebit a latere interiori spiritum istius sensus: et tunc videbitur oculo vt istud sit deforis. Et est istud in vigilando simul vni somno: quia declaratum est in tractatu de somno et vigilia: quod somnia atributa sunt virtuti imaginati- ue: sed ipsa facit in somno contrarium eius quod facit in vigilia: quia in vigilia primo mouet sensatum sensum communem: et postea il lud mouet imaginationem: et secundum quod dictum est ordinatum superi- us. Sed in somno fit modo contrario: quia motus incipit a vir tute imaginatiua propter formam receptam deforis in vigilia quoquo tempore: et illa est remota: et ideo primo mouet sen- sum communem: et communis mouet particulares sensus et tunc sentientur res quasi sicut essent extra: et sicut hoc fit in somno sic fit in vigilia propter multam solicitudinem circa aliquam rem Et propter hoc confirmantur virtutes anime: aut propter aliquam egritudinem fixam in corpore: aut propter timorem. aut pro- pter tristitiam: quia tunc soluitur quidam vapor et ascendit ce rebrum: et imprimitur in ipsum forma rei excogitate: et ascenden- do superius mouet spiritum animalem et reducitur iste motus vs que ad virtutem imaginatiuam: et ipsa spiritu mediante sensum communem et ille mouet particulares: et sentitur res sicut esset extra et populi credunt quod hoc fiat ab angelis: aut a demonibus: et domonstrationes huiusmodi declarate sunt ordinatim ibi. Ista sunt accideutiaaccidentia que superueniunt omnibus quinque sensibus.

〈A〉Pparet ab his virtutibus vt non compleantur sue operationes nisi in cerebro: et propterea quia cere- brum aptum est pati: eo quod est frigidum et humidum. ob hoc maior pars causarum accidentium istarum virtutum prouenit a passionibus cerebri: aut quod sit primum in hac causa: aut vt hoc sit propter communitatem illorum membrorum. Etsi causa erit in toto cerebro erunt tunc lese omnes virtutes: et fisi fue- rint in loco proprio: erit tunc lesa virtus illius loci proprij. et quando fu- erit causa in prora cerebri: tunc erit lesa imaginatio. et quan- do fuerit in parte media tunc erit lesa ratio et cogitatio: et quan do fuerint in parte posteriori. tunc erit lesa memoria et conserua tio. Et istis virtutibus adueniunt accidentia secundum modum secundum quem adueniunt alijs: hoc est vt corrumpantur: aut diminuantur aut permutentur ad malas operationes: et corruptio et diminutio fit a mala complexione frigida et humida: aut frigida solum. Ex his quedam est materialis: et quedam non materialis: et materialis non est inuenta nisi sociata duabus qualitatibus: sicut est in apostemate alias etapostemate alias et is missing in Venice 1574 apoplexia et egritudine que dicitur subeth: et quedam est a complexione meteria li apostemosa que in arabico nominatur asirsen abberitabberit cf. Venice 1574: aberit id est frigus. et ali quando accidit hec egritudo cerebro mediante ore stomachi. Et causa propter quam permutantur iste virtutes ad malam operationem est ma la complexio que prouenit a cholera aut melancholia. Et quando dominatur super cerebrum mala complexio calida: tuiic fient imaginationes cor rupte. et oscitationes: et ructus: et aliquando corruptiones cogitatio- nis et memorie. Et est possibile esse malam complexionem hanc in cerebro solum sine apostemate. et est possibile ipsam esse propter colli- gationem alterius membri. sicut accidit in febribus quando ascen dit fumus a stomacho ad cerebrum. et facit apostemata aut non facit. et potest esse ex apostematibus que fiunt in substantia cerebri. et potest esse vt sint in panni culo. et potest esse vt sint ex apostematibus que fiunt in ore stomachi. et signa discretiua horum dicentur in libro de signis. Sed corruptio que accidit his virtutibus propter complexionem melancolicam est cum timo re qui fit sine causa. et cum malis cogitationibus et tristitia et timore rerum impossibilumimpossibilium. Et quando vritur melancholia et fiunt accidentia chole re in ipsa. tunc conuertitur homo ad ferinos mores: et omnes motus ipsi us sunt praui et timorisitimorosi: et hec impressio fit in anima propter com- plionecomplexionem obscuritatis melancolie. Sed nigredo eius non est causa huius sicut dicunt medici. quia color non est causa substantialis ad cor rumpendas virtutes anime sed hec causa prouenit ab vna specie male com- plexionis sicut alie egritudines. Et tu scis quia habitus anime se quuntur complexionem corpoream in hac coniunctione. et qui dicunt quod anima teretur propter humor est melancholicum nigrum sicut teretur homo in obscuro. dicunt verba cantionum. quia aliqua lesio non aduenit anime in obscuro nisi priuatio sensati sensui visibili. quia non videt anima in corpore vt possit dici quia sentiat terrorem nigredinis: et ma- gis fedum est dicere ut videat extra quia anima non est extra nec in- tus. Sed est sciendum quod de natura istius humoris melancholici est vt ipsum sequantur hec accidentia. sicut de natura sanguinis est vt ipsum sequatur gaudium et leticia: et dicemus propter hoc quod san- guis det lumen anime. et hec res est manifesta illi qui aliquantulum de natura gustauit. Et in hac egritudine que dicitur melancholia cadit magna diuisio inter medicos de eius causa. quidam dicunt quod possibile est vt in ipsomet cerebro fiat. aut propter adustionem san guinis cordis. aut propter os stomaci et quidam dicunt quod fit ab apostemate quod generatur in fundo stomachi. et quidam dicunt quod fit propter apostema factum in mesaraicis. et quidam dicunt quod fit propter hu morem melancholicum quem spargit splen ad stomacum. qui est extra naturam sua qualitate. Et isti respondent primis vel verbis priorum et dicunt quod sunt impossibilia quod cause istius egritudinis sint cali de. eo quod accidentia istius egritudinis sunt manifeste frigi- da: quia eorum ructus est acetosus. et plures ipsorum habent ventosita tem frigidam non cum multa siti. Et adhuc dicunt si esset causa propter apostema calidum in his membris sequeretur ex hoc ex necessita te febris: et nos videmus quod in hac egritudine nulla est febris. Et ego dico quod reprehensio istorum qui dicunt quod si ista egritudo esset propter apostemata calida sequerentur accidentia calida sicut for tis sitis: et permutatio cibi ad fumositatem et paucitatem inflam- mationis non est necessarium penitus: quia iam dictum est quod calor extraneus: propterea quia facit calorem intrinsecum exalare: et ip sum debilitat: non est impossibile vt sequantur ipsum accidentia fri gida: et faciant similia accidentia supradicta: et maxime quando ca lor extraneus ledet formam naturalem caloris intrinseci: aut cor rumpet ipsum: et propterea fit acetositas secundum alexandrum per cali- dum sicut per frigidum. quia calor intrinsecus non fortificatur nisi per ca lorem qui ei formaliter non repugnat. Et quod dictum est quod sequiur ne- cassario febris: quia omne apostema calidum quod fit in his duobus mem- bris sicut experientia testificatur hoc bene asserendum est: quia impossi bile est hanc egritudinem esse sine febre: si propter talem fieret causam: excepto vno modo quod hoc apostema fieret post declinationem apostema- tis. Quia tunc dicendum est quod non remansit ex calore extraneo tantum: vt sit sufficiens ad febrem faciendam: sed est tantus quod suf- ficit ad lesionem faciendam stomacho et cerebro solum: et hanc mouere passionem. Et potest esse quod hec egritudo proueniat so- lum a splene: et videtur quod hec sit vna ex maioribus causis spe cie istius egritudinis.

¶ Explicit liber tertius. qui fuit de egritudinibus.