1
¶ Incipit liber de medicina Auerroys: qui dicitur colliget:
2
et totalis liber iste continet libros septem partiales.
3
¶ Liber primus diuiditur in prologum et tractatum.
4
¶ Prologus iste continet duo capitula.
5
Capitulum primum huius prologi: quod est prohemium.
6
QUando ventil〈-〉
7
lata fuit super me voluntas per
8
nobilem[*]nobilem corrupt for nobile preceptum ex parte no〈-〉
9
bilis domini Audelach Sem-
10
pse a mirelmomini de marocho
11
pro consilio suorum philosopho〈-〉
12
rum Auosait et Auenchalit: et pre-
13
cepit mihi compilare vnum librum
14
in quo contineretur totascientia[*]totascientia corrupt for tota scientia
15
medicinalis in arabico que affir〈-〉
16
maret et iudicaret intentiones priorum auctorum: que earum
17
essent retinende: et que dimittende: tunc declinaui virtutes
18
meas ad suum preceptum. et augmentaui eas ad suum seruitium:
19
et compilaui istum librum vniuersalem et vocaui nomen suum colliget:
20
eo quod incepi in eo ordinem doctrine a rebus vniuersalibus. et
21
ab illis procedam quousque deueniam ad particularia: sicut
22
sit in doctrina trium specierum compositionum: secundum quod est de〈-〉
23
claratum supra primo physicorum: ita feci in isto libro: quod ego
24
primo consideraui comprehendere vniuersales regulas huius scientie. et po〈-〉
25
stea intendi ire ab illis ad membra sua: et ad partes suas in vno
26
alio libro: quem componam si placebit deo: ideo vocaui ipsum col〈-〉
27
liget. ¶ Adhuc elegi in ordine huius libri alium ordinem quam ele-
28
gerint alij auctores in suis libris. et iste est ille ordo qui est
29
magis conueniens in doctrina huius scientie. Et scias quod aliquis non
30
poterit stare super finem huius libri: nec intelligere maiorem par〈-〉
31
tem eius: nisi ille qui legerit tantum in logica quod ipse possit ad mi〈-〉
32
nus cognoscere modos trium demonstrationum. Adhuc ne〈-〉
33
cesse est quod ipse sit de illis qui vsi fuerint aliquid scire in radici〈-〉
34
bus naturalium scientiarum. Et si non erit de aliquibus istorum non solum
35
erit priuatus a certitudine intentionis huius libri et ab vtilitate
36
eius. sed eueniet ei ab eo magnum nocumentum: eo quod cum abho〈-〉
37
minabitur et despiciet. Et quando abhominabitur istum: scias quod ab〈-〉
38
hominabiur veritatem huius scientie. Et diuisi eum in septem par-
39
tes: et quamlibet eius partem posui pro vno libro. Et non expectes a
40
me quod ego diuidam partes suas ad numerum capitulorum: neque quod
41
appropriem vnicuique rei capitulum per se. quia in illa re vanagloria-
42
ti sunt sapientes hispanie andaluxij. et maior pars preteri-
43
rum[*]preteri-rum corrupt for preteritorum auctoum. Sed pater philosophie non vanagloriatus fuit in facien-
44
do hoc in maiori parte librorum suorum. Et forte quod induxit eos
45
ad faciendum hec fuit debilitas discretiue scholarium. Sed il〈-〉
46
le qui habebit virtutem discretiuam sanam cognoscet in vno
47
quoque libro differentias rerum primas et secundas. et diui-
48
det vnam rem ab alia secundum quod videbitur ei magis conueniens in
49
hora legendi. et qui voluerit diuidere eos ad paruas partes
50
vel ad capitula faciat et nominet ea sicut vult.
51
¶ Capitulum .II. Quod est de distinctione librorum.
52
〈P〉Rimus liber tractat de anotomia. et non
53
mulitiplicabo in eo: eo quod non pro〈-〉
54
mitto dicere rem nouam in eo que non sit dicta per alios
55
auctores quod tamen promito facere in alijs libris: quia in
56
eis renouabo verba que non senserunt antiqui medici et qui an〈-〉
57
te me transierunt. et probabuntur a radicibus scientiarum naturalium.
58
Secundus liber nominatur liber sanitatis id est isto
59
diffinietur sanitas vera diffinione[*]diffinione corrupt for diffinitione: et
60
narrabit complexionem et complexiones omnium membrorum consimilium et
61
officialium. et narrabit omnes operationes eorum. et per quam viam ha〈-〉
62
bent agere eorum operationes. et pati suas passiones. Et narrabit
63
omnes species sanitatis cuius librum membri per omnes causas quatuor.
64
Et narrabit omnes species virtutum corporis humani et quid sint et quomodo
65
sint. et situm earum secundum sententiam Aristotelis et Galieni breuiter. Et in isto lo〈-〉
66
co cadet memoria disputationis super duo spermata: quod eo-
67
rum est pars embryonis. et quod non. et cuius loco ipsa stant em〈-〉
68
bryoni an per materiam an per formam. Et narrabit de virtute primi
1
motoris qui est in corpore motu voluntario. quid est et vbi est et si〈-〉
2
tus eius an in neruo an in lacerto. Et narrabit de motu pe〈-〉
3
ctoris et pulmonis. et diuisionem que cecidit inter auctores
4
priores super sententiam Galieni et remouebit dubia. Et narrabit breuiter
5
naturam aeris temperati. Et de natura quatuor temporum anni. et qua〈-〉
6
lis temperantia est illa que dicitur in vere.
7
Tertius liber dicitur liber egritudinum. et ibi diffinietur
8
egritudo: et narrat species egritudinum simpli〈-〉
9
cium. Et membra consimilia et officialia. et ponit in vnoquoque
10
eorum omnes quatuor causas vniuersales et etiam de particularibus. Et postea nar〈-〉
11
rat omnes species egritudinum compositarum que sunt in membris. Et po-
12
nit causas earum secundum istam eandem viam predictam. Et narrat omnia acci-
13
dentia que superueniunt super eorum operationes in diminutione aut
14
in debilitate. Et ponit causas istarum rerum prolixe. et in isto loco cadit
15
diffinitio doloris. et que sunt cause eius et quot. et hic addimus verba
16
super sententiam Galieni in hoc multum necessaria. Et narrat omnia acciden〈-〉
17
tia sensuum et virtutum. et ponit causas secundum sententiam Aristotelis.
18
Quartus liber nominatur liber signorum: et narrat
19
omnes signorum species significantium supra
20
sanitatem cuiuslibet membri per se in membris consimilibus et officia〈-〉
21
libus ex parte operationum eorum. Et narrat super omnes species
22
signorum significantium super omnes egritudines cuiuslibet membri
23
per se. Et signa accidentium eorum ex parte operationum ipsorum
24
secundum sententiam Aristotelis. Et hic cadit diffinitio signi. Et narrat
25
signa dominij cuiuslibet humoris in corpore hominis secundum complexio〈-〉
26
nem propriam naturalem tali corpori. et narrat signa cuiuslibet egri〈-〉
27
tudinis et cuiuslibet accidentis que superueniunt corpori ex causa
28
aeris circundantis secundum dictum Hypocratis. Et narrat viam signorum signifi-
29
cantium super egritudines magnas ex parte paruarum anticipan-
30
tium: aut ex parte accidentium et narrat signa significantia super
31
sanitatem et super egritudinem vniuersalem et perticularem ex parte pulsus et
32
vrine et narrat signa significantia super egritudines que continent
33
totum corpus. sicut febris et similia et dat causas earum. et incipit a
34
febre diei: et narrat omnes modos crisis et veros et falsos bo-
35
nos et malos. et tempora earum et causas earum esse et dies earum esse
36
et earum priuationis. Et hic redditur causa quare medici dicunt quod si
37
etiam veniat crisis in diebus conuersionis ipsa est vera apud eos dummodo ve〈-〉
38
niat in die cretico conuenienti illi egritudini: et hic cadit inquisitio si
39
stelle sunt cause in operationibus corporum inferiorum aut non. et si
40
sunt causa vtrum sunt causa propinqua vel remota. Adhuc inquiritur si
41
astronomia est necessaria scientie medicinarum an non. Et nar〈-〉
42
rat signa crisium ex parte rei exeuntis a corpore. aut ab eo quod videtur
43
ab operationibus corporis nigri. Et narrat signa significantia super
44
quamlibet egritudinem membrorum interiorum. Et narrat signa si-
45
gnificantia super egritudinem ex parte rei exeuntis a corpore exitu
46
accidentali. et naturali. Et ponit differentias que sunt inter fluxum qui acci〈-〉
47
dit per egritudinem materialem que superuenit vni membro aut plus quam vni
48
et fluxum qui accidit per egritudinem vniuersalem que superuenit membris. Et
49
narrat opinionem plurimoru qui transibant de vna medicina ad
50
aliam in vna medicatione alicuis egritudinis. Et quare probant di-
51
uersas medicinas super eandem egritudinem. et hic exemplificabo ex〈-〉
52
empla conuenientia. et sententiabo super sententiam cuius est alias[*]super sententiam cuius est alias is missing in Venice 1574 super se-
53
curiorem viam[*]alias super securiorem viam is missing in Ferrara 1482. Et narrat omnia signa per que certificatur nobis in
54
egritudie cuiuslibet membri. que eaum est materialis et que non: et ista res est
55
multum declaranda. eo quod est multum necessaria ad cognoscendum medico
56
Quintus liber nominat liber: medicinarum et ciborum.
57
In primis diffinietur in eo quod quid est cibus
58
et quid est medicina secundum sententiam Aristotelis et Gallieni. et narrabo naturam
59
cuiuslibet istorum. et eorum vniuersalem operationem in corpore humano. et etiam
60
particularem et per quem modum operantur in corpore. et numerum
61
suarum pricipalium virtutum. et que ipsarum operatur per se et que per accidens
62
et que virtus earum est appropriata solum vni membro: et que plus quam
63
vni. et que sunt illa membra. Et narrat quas operationes ipsa fa〈-〉
64
cit ex parte qualitatis: et quas ex parte materie: et quas ex parte
65
forme specifice: et ponit causam istorum secundum sententiam Aristotelis. Et nar-
66
rat quomodo dicuntur cibus et medicina temperati et distemperati secundum
67
Aristotelis. Et narrat que via est magis vera in cognitione eorum
68
an via silogismi demonstrationis: an via experimenti: et si solum
69
vnum istorum sufficit in arte: aut si ambo sunt necessaria. Et nar〈-〉
1
rat longo sermone omnes regulas compositionis et necessitatem eius:
2
et modi illarum regularum incedunt secundum sententiam antiquorum et fran-
3
gam verba Iacobi alkindi qui se voluit ostendere sicut philosophum quando
4
locutus fuit in gradibus compositionis. Et declarabo ver-
5
ba Galieni in hoc ideo quia sunt multum confusa hec.
6
Sextus liber nominat liber conseruationis sanitatis. In
7
primis declarat verba Galieni in regimine illius
8
qui habet temperatam complexionem. Et postea narrat species preparationum materia〈-〉
9
lium alias naturalium alias complexionalium alias vniuersalium[*]alias naturalium[*]preparationum materialium alias naturalium alias is missing in Ferrara 1482 alias complexionalium alias vniuersalium is missing in Venice 1574 primas et secundas que inueni〈-〉
10
untur in indiuiduis. Et dabo causam quare inuenitur quod in facien-
11
do conueniens non eueniet quasitum scilicet quod nos aliquando regemus vno et
12
eodem regimine in eodem tempore: et in vna etate. et in eodem climate
13
duo corpora que erunt ambo communia in predictis rebus in eorum preparati〈-〉
14
one materiali super eandem preparationem temperantie. et erit istud regi-
15
men proportionatum et conueniens preparationi que inuenitur in ambobus
16
eorum: et cum hoc toto non euenet quesitum equaliter: sed in vno complebitur et in
17
alio deficiet. Et similiter inueuiemus[*]inueuiemus corrupt for inueniemus corpora que reguntur contrario regimi〈-〉
18
ne conueuientie[*]conueuientie corrupt for conuenientie preparationis eorum: et sanitas est completa in eis et diu
19
viuunt. Et hic frangam verba dicentium quod illi qui reguntur secundum preceptum
20
Galieni habent longam vitam penitus. Et narrat iuuamentum aeris et eius
21
nocumentum secundum diuersitatem complexionum et iuuamentum exercitij et
22
specierum suarum: secundum quod conuenit vnicuique membro. et iuuamentum bal〈-〉
23
nei et specierum suarum: et iuuamentum somni et vigilie et nocumentum suum
24
Et narrat conseruationem sanitatis in vnaquaque specie complexionum sa-
25
nitatis que est presens eis. Et incipit in regimine illius qui habet emperatam[*]emperatam corrupt for temperatam com〈-〉
26
plexionem cuius mala complexio est in fieri: et iste sermo similatur multum primo
27
huius libri sed ponuntur in eo verba noua bona et vtilia. Et narrat
28
regimen male preparationis manifeste scilicet plus laboris qui euenit
29
primum a se: non per accidens nisi propter egritudinem anticipantem. et ponam
30
differentiam que est inter hoc regimen et regimen laboris qui est anticipa〈-〉
31
tus ab egritudine vel ab accidenti manifesto. et hic procedam in regi〈-〉
32
mine atractionis malorum humorum facto a corpore ad vnum mem〈-〉
33
brum aut ad plura: aut intus: aut extra qua de causa ipsum est pre-
34
paratum ad mala apostemata. Postea loquar breuiter in conser-
35
uatione corporis et defensione eius a corruptione aeris.
36
Septimus liber nominatur liber medicationis egritu〈-〉
37
dinum: et narrat medicationem et re〈-〉
38
motionem accidentium: et iste est ordo suus. In primis narrat vias me〈-〉
39
dicationis egritudinum que superueniunt membris consimilibus siue sint
40
materiales siue non materiales. Adhuc narrat medicationem egritudi〈-〉
41
num que sunt in membris officialibus per eandem viam qua narrauit in
42
consimilibus. et facit longum sermonem de hoc. Et intrat sermonem
43
tractatus remotionis malitie complexionis materialis et immaterialis. et tra-
44
ctatus multarum differentiarum que posuit in regimie et medicatio-
45
ne male complexionis iuuenis: et male complexionis senis quando elongati
46
sunt a suis gradibus naturalibus quomodo debeant reduci ad ipsos cum gradi〈-〉
47
bus contrarietatis: et quot sunt gradus contrarietatis proprij vnicuique ipso〈-〉
48
rum: et in hoc loco intelligetur reprobatio super hoc quod dicit. Galienus in hoc:
49
et narrat modus graduum contrarietatis: cum nos faciemus regimen
50
proprium in vnoquoque membro causa reducendi ipsum ad propriam suam tem〈-〉
51
perantiam quando ab ea exierit. et etiam hic reprobabitur sententia Galieni in hoc
52
manifeste. Et narrat modos euacuationis per flebotomiam et farmaciam
53
secundum corpus egrum scilicet quod corpus est eis conueniens et quod non et quod
54
tempus et que etas. Et quod est conueniens solum vni et quod ambo〈-〉
55
bus. et quod est priuatum ambobus et alias differentias similes istis.
56
Et hic etam manifestabitur regimen pregnantium. et modi actionum par-
57
tis opposite. et intentio huius sermonis erit multum nobilis. Et narrat
58
vias medicationis et in omnibus febribus aeutis[*]aeutis corrupt for acutis et putridis bre-
59
uiter. et narrat vias medicationis male complexionis materialis super-
60
uenientis alicui membro ex mala materia accidente vel attracta vel
61
currente ad ipsum. Et intendo in hoc sermone in medicatione omnium
62
specierum apostematum. que generantur in membris interioribus et exteriori〈-〉
63
bus. et in qua nos debemus flebotomare sibi. et in qua non. et in qua
64
nos debemus repercutere et in qua non. et quibus repercussiuis. et in qua
65
materia: et in quo tempore egritudinis. et narrat meditationem egritudi-
66
num dissolutionis continuitatis inter et extra. ex causa interiori et ex causa ex〈-〉
67
teriori. et omnium vulnerum et percussionum. et cadit in hoc loco medi〈-〉
68
catio egritudinum pulmonis et fixurarum venarum et arteriarum et
69
apostematum neruorum et egritudinum dislocationis.
1
¶ Incipit primus liber qui est de anotomia. et est continens
2
capitula trigintaquinque.
3
¶ Capitulum .I. Quod est de diffinitione medicine et distinctione.
4
〈I〉Ntentio mea in hoc tractatu est
5
tradere in arte medicine
6
ne[*]medicinene corrupt for medicine summas sufficientes per viam breuem:
7
vt sit ianua et introitus desiderantibus per〈-〉
8
fici in partibus artis. et vt sit memoria om〈-〉
9
nibus qui quesiuerunt ipsam et sciuerunt cogni〈-〉
10
tionem eius. Et studebimus loqui in pluribus verba concordantia
11
veritati quamuis contrarientur opinionibus antiquorum auctorum istius
12
artis. Et dicimus quod ars medicine est ars operatiua exiens ex prin〈-〉
13
cipijs veris: in qua queritur conseruatio sanitatis corporis humani
14
et remotio sue egritudinis secundum quod possibile fuerit in quolibet corpore.
15
quod est quia finis artis istius non est ad sanandum omnino sed ad facien〈-〉
16
dum illud quod potest fieri et in quantitate conuenienti et tempore conuenien〈-〉
17
ti: et postea expectari debet finis sicut est in arte nautarum et in regi-
18
mine exercituum. Et quia artes practice inquantum sunt artes
19
continent tria. Primum est scire loca suorum subiectorum. Secundum debet est sci-
20
re finem quesitum ad adducendum ipsum in locis subiecti. Tertium est
21
scire instrumenta cum quibus valeamus ducere finem illum in locum illius
22
subiecti. Ideo ex necessitate ars medicine primo diuisa est in
23
istas tres partes. In prima parte que est ad sciendum loca subiecti
24
faciemus scire membra ex quibus compositum est corpus humanum
25
simplicia et composita: et humores et spiritus. Et quia finis hic preinten〈-〉
26
ti et quesiti sunt due species scilicet conseruare sanitatem et remouere
27
egritudinem. est adhuc ista pars diuisa in duas partes: vna est
28
in qua faciemus scire quid est sanitas in omnibus rebus susten-
29
tantibus ipsam: et sunt quatuor cause scilicet materia: efficiens: formalis. et fina〈-〉
30
lis. et in omnibus eam consequentibus. alcera est in qua faciemus scire quid
31
est egritudo in omnibus suis causis eam consequentibus. Et
32
quia non est sufficiens scire quid est sanitas. et quid est egritudo
33
ad conseruandum vnum et ad remouendum aliud. diuisa est adhuc
34
sta in duas alias partes. In vna faciemus scire qualiter sani〈-〉
35
tas conseruatur et in altera qualiter egritudo remoueatur. Et quia nec
36
sanitas nec egritudo sunt per se note. Ideo in prima obuia〈-〉
37
tione fuit necesse nobis cognoscere signa que sunt signa sa-
38
nitatis et egritudinis: et ideo: ista pars adhuc est vna partium
39
istius artis: ergo diuisa est scientia ista in partes .VII. magnas.
40
In prima quidem narrabimus membra hominis super que testificat sen〈-〉
41
sus scilicet simplicia et composita et humores et spiritus. In secunda facie-
42
mus scire sanitatem et suas species et consequentia. In tertia egritudines
43
et suas species et accidentia sua. In quarta significationes significan〈-〉
44
tes super sanitatem et egritudinem. In quinta instrumenta que
45
sunt cibi et medicine. In sexta viam conseruationis sanitatis. In
46
septima ingenium remotionis egritudinum. Et intendimus hoc
47
hic ordinare secundum istam diuisionem eo quod hec diuisio est ei subie〈-〉
48
cta. Et quia vna rerum quas artes speculatiue recipiunt ab alijs
49
est loca subiecti et principia siue sint illa loca subiecti a principijs no〈-〉
50
tis per se: siue sint a rebus quarum declaratio fit ab alia arte. oportet
51
nos cognoscere in primis artes a quibus recipit hec ars plurimum
52
suorum principiorum. deinde redibimus ad loquendum de qualibet
53
supradictarum partium. Et dicamus quod aliquid huius artis est spe-
54
culatiuum. et illud est eius semina naturalis. et aliquid eius est practicale et
55
pars practicalis est ars medicinarum experimentalis. et etiam il〈-〉
56
lius est ars anotomie. Sed theoricalis plurimum est accepta a
57
causis sanitatis et egritudinis: et maxime a causis multum
58
remotis: sicut sunt elementa: et similia. Et ab arte medicine experi-
59
mentali disces cognoscere virtutes plurium medicinarum. quod
60
est: quia res quam comprehendimus per viam experimentalem est pauca
61
valde comparatione eius quod necessarium est nobis in hoc. Sed via
62
artis medicinalis ratiocinatiua est ad dandum causas rerum quas no〈-〉
63
bis inuenit ars medicinalis experimentalis: et hec ars ab ar-
64
te anotomie recepit multas partium sui subiecti. Et quia arti〈-〉
65
fex artis in quantum est artifex illius artis non potest cognoscere
66
principia recepta in illa arte quamuis sciat illa. nescit enim ea ni〈-〉
67
si inquantum est artifex alterius artis. ideo oportet eum recipere illa prin〈-〉
68
cipia artis sue ab illo loco in quo sunt magis nota. Et maxi〈-〉
69
me principia quorum omnes partes sciri non possunt secundum certitudi〈-〉
1
nem sic est experientia medicinarum: Et ideo de parte huius ar-
2
tis dixit Hypocrates quod vita hominis est breuis: quando dixit: vita breuis ars
3
vero longa. Quia pars que est per viam experimentalem non est in ipsa
4
breuitas: et ita est in hoc nostro tempore in pluribus membris que ap〈-〉
5
parent per viam anotomie: eo quod hec ars iam est ammissa. Et debes
6
scire quod artifex scientie naturalis communicat medico: eo quod corpus huma〈-〉
7
num est vna partium locorum subiecti naturalis. Se diuersificantur
8
ad inuicem in hoc: quia iste considerat sanitatem et egritudinem inquan〈-〉
9
tum sunt entia naturalia: et medicus considerat ea inquantum
10
appetit conseruare vnum et remouere aliud. Et ideo necessa-
11
rium est medico postquam sciuerit summas que aggregate sunt
12
in hac arte studium longum. et postea poterit in ipsa inuenire
13
accidentia in materijs que sunt impossibilia scribi. Et medicus
14
quando fuerit solicitus in operationibus istius artis erunt firma〈-〉
15
ta in ipso principia experimentalia per que poterit inuenire in ma〈-〉
16
terijs illas summas: sicut est in artibus mechanicis et cogi-
17
tatiuis. Et Aristoteles appropriat hanc artem inter artes mecha-
18
nicas in virtute. Et ex hoc manifestum est quod res dicta in dif-
19
finitione medicine que est cognitio sanitatis et egritudinis et
20
rerum proportionatarum eis: quod non est diffinitio vera: eo quod di-
21
misit in eam differentiam per quam cognoscitur differre speculationem
22
artificis huius artis a speculatione artificis naturalis scientie. Et ad
23
hoc non attendas ei de quo dixerunt quod non est sanitas nec
24
egritudo. quoniam non est inter nocumentum operationum sensibilium et
25
innocumentum earundem medium. nec est variatio nisi secundum plus et
26
minus. et non est medium inter duo contraria ita quod sit aliquod
27
illorum in parte absque parte in qua est aliud nec in tempore absque
28
tempore in quo est aliud. et est manifestum secundum quod dictum
29
est in scientia speculatiua. Et postquam narrauimus intentionem
30
istius artis et partes suas. et viam speculationis in ipsa ne-
31
cesse est nobis loqui super vnamquam quam partem eius.
32
¶ Capitulum .II. Quod est de anotomia membrorum in vniuersali.
33
〈P〉Articule que testificant super ea sensus in corpore
34
humano sunt species due. vna est membrorum con〈-〉
35
similium. Uerbi gratia hec diffinitio istius par〈-〉
36
ticule. et diffinitio totius istius et diffinitio vna:
37
sicut sunt ossa caro: et eo quod quelibet pars carnis de necessita〈-〉
38
te est caro. quelibet pars ossis est os. Et secunda est membrorum
39
compositorum quorum partes non assimilantur partibus: si-
40
cut manus que composita est ex carne et osse musculo et chor〈-〉
41
da. Et membra simplicia sunt ossa. et musculi. et chorde. et nerui
42
et ligamenta. et caro et assungia. seu pinguedo. et cutis et vil〈-〉
43
li et sanguis et flegma: et melancholia et cholera. et spiritus: et
44
iste est vapor perceptus in corde et in cerebro. Et nos incipi-
45
mus nunc in rememoratione membrorum consimilium seu simpli〈-〉
46
cium et postea in rememoratione compositorum.
47
¶ Capitulum .III. Quod est de ossibus capitis.
48
〈O〉Ssa capitis absque dentibus sunt ossa .XXIII. sex
49
quorum appropriata craneo: et loca in quibus con〈-〉
50
iunguntur ossa in craneo vocata sunt in lingua
51
arabica asoan: et ossa .IX.[*].IX. cf. Venice 1574: decem in mandibulis superio-
52
ribus et in auribus et duo in mandibulis inferioribus. et vnum
53
quod nominatur gethet: et hoc est os quod est sub craneo quod diui-
54
dit inter ipsum et superiores mandibulas. Et omnia hec ossa coniun〈-〉
55
guntur simul coniunctione seratili que nomniatur in arabico derarasi: preter
56
duo ossa inferioris mandibule: que coniunguntur coniunctione nodatili.
57
¶ Capitulum .IIII. Quod est de dentibus et omnibus ossibus totius corporis.
58
〈D〉Entes sunt in vnaquaque mandibula .XVI. quorum duo
59
anteriores nominati sunt duales: et in arabico no〈-〉
60
minantur thomam. Et duo alij ex vtroque latere su〈-〉
61
periori et inferiori nominantur quadruales: et in
62
arabico rabiathan. Et duo superiores et inferiores ex vtroque
63
latere dicuntur caniculares. Et quinque ex vtroque latere scilicet
64
dextro et sinistro nominantur molares. Sed aliquibus de nu〈-〉
65
mero molarium deficint vnus: et sunt tantum quatuor: et radi〈-〉
66
ces et molarium superioris mandibule sunt tres et aliquibus
67
quatuor: et radices molarium mandibule inferioris sunt due
68
et vnaqueque radix aliorum dentium est cuiuslibet vna. ergo iam
69
inueniemus quod ossa capitis sunt ossa .55. Et coniunguntur in
1
capite apud foramem quod est in ipso in posteriori parte spondi-
2
lis colli: et sunt spondilia .VII. et sunt perforata ex vtroque latere: et
3
spondilia nuche coniunguntur cum ipsis et sunt .XVII. et dicitur de .XII
4
ipsorum que sunt spondilia anterioris pectoris: eo quod ibi finitur eo-
5
rum terminus: et quinque eorum sunt spondilia nominata in lingua
6
greca adinisos: et in arabico alkthan. ergo inuentum est quod nu〈-〉
7
merus omnium spondilium craneo a capite vsque ad os nominatum
8
hagit sunt spondilia .XXIIII. Se aliqui sunt qui habent vnum plus
9
hoc est .XXV. Et aliqui sunt qui habent vnum minus scilicet .XXIII.
10
Et huic spondili inferiori coniungitur os nominatum hagit: et
11
istud compositum ex particulis tribus que sunt similia spondilibus:
12
et in hoc adhuc coniungitur scilicet in osse hagit in inferiori parte ipsius
13
os nominatum cauda. Et ipsum compositum est ex tribus pecijs siue
14
partibus. Et tertia pars istius est vera cauda: et est quasi os
15
cartillaginosum. Et hec omnia spondilia coniunguntur coniunctione
16
quod coniungitur cum ipso ligatur duabus ab adeptionibus vel addi〈-〉
17
tamentis exeuntibus a craneo: et intrant in duobus foramini〈-〉
18
bus spondilis primi. Et coniunguntur ex vtroque latere ossis spon〈-〉
19
dilis hagit ossa duo ex vtroque latere vnum: et in ipsis est plan〈-〉
20
ta coxe que in arabico nominatur athaluorat et ibi pendent
21
testiculi et hec sunt omnia ossa partis posterioris. Sed ossa an-
22
teriora vel interiora ex inferiori parte occipitij sunt ossa duo in
23
arabico nominata charcohatan. Et ossa spatularum: et ossa pe〈-〉
24
ctoris: et ossa manuum: et ossa vmbilicalia: que nominata sunt in ara-
25
bico henina et ossa pedum. Sed tharthoa est os gibbosum ex-
26
terius et concauum interius: cuius vnum ex duobus suis capitibus
27
iungitur cum humero et cum capite brachij nominati haseth: et
28
alia extremitas coniungitur in latitudinem vel in altitudinem pe-
29
ctoris in loco foraminis colli: et ideo quia spatula est posita su〈-〉
30
pra dorsum est ampla et in ipsa coniunctum est caput quod est
31
cartillaginosum: et quanto plus appropinquatur charcoe tan〈-〉
32
to magis rotundatur: et est in ipso concauitas quedam in quam subin-
33
trat caput brachij nominati aseth. Sed ossa pectoris composita
34
sunt ex ossibus quatuor: et in extremitatibus inferioribus sunt
35
cartillagines. Ossa vero costarum sunt .XII. in vnoquoque late〈-〉
36
re gibbositates quorum longiores sunt medie: et ex istis sunt
37
VII. coste quarum extremitas vniuscuiusque coniungitur poste-
38
rius in spondilibus nuche: et in anteriori in ossibus pectoris
39
cum capitibus cartillaginosis: et quinque istarum non coniunguntur
40
pectori et nominantur coste posteriores et ideo quando premuntur
41
cedunt pressioni: et in parte inferiori pectoris non est aliquod os
42
nisi solum os vmbilicale: quod moratur inferius. Ossa manus sunt
43
XXX. ossa scilicet os brachij nominatum aseth: et istud est vnum exte-
44
rius gibbosum: interius vero concauum: et habet caput vnum quod in con〈-〉
45
cauitate spatule intrat: et alia extremitas ipsius intrat in mar〈-〉
46
pec. et habet nisi spondile vnum simile rode quod in arabi-
47
co nominatur bachar: et in isto subintrat extremitas ossis
48
nominati in arabico zenad superior. Et ossa zenad sunt duo:
49
longitudo quorum est a marpec vsque ad os nomiatum rascht: sed
50
vnum ipsorum est paruum et vocatur zenad superior: et aliud est
51
magnum et nominatur zenad inferior. Et habent ista in duabus suis
52
extremitatibus ex parte rascete additiones edificatas et com〈-〉
53
positas ex ipsis et inter rasceth et ipsa est nodus. Et rasceht:
54
compositum est ex ossibus octo ordinatis in duobus ordinibus
55
et hec ossa sunt fortia absque medulla et sunt curuata curua-
56
tura: vt adueniat sue coniunctioni pulchritudo forme ad for-
57
mam rascehtorum. Ex quatuor ex istis ossibus vel istorum ossium
58
compositum est zenad manus et tales eum vocant mestal manus:
59
et ipsum coniungitur radici rascete ligaturis fortibus. Quinque
60
autem digyti manus habent ossa .XV. quilibet digytus .III. et nominan〈-〉
61
tur in arabico alsolemiaht: quorum semper vnus alias pars vnius[*]alias pars unius is missing in Venice 1574
62
coniungitur alterius parti: et ipsa coniunguntur ossibus solaht
63
per viam ligaturarum fortium: et os primum pollicis coniungitur extremi〈-〉
64
tati zenach superioris ligatura ampla conueniente motui. Sed
65
ossa pedis sunt ossa .XXIX. principium ipsorum est os testiculorum: et
66
est os exterius gibbosum interius concauum. et habet extremita-
67
tem vnam rotunditatem se in suo ascensu: et nominatur pomum grana〈-〉
68
tum testiculorum. E alia est extremitas inferioris partis que in〈-〉
69
trat in foramen zenad inferioris siue maioris duorum zenatu〈-〉
1
um cruris. Et duorum ipsorum zenatuum longitudo est a genu
2
vsque ad os calcanei: maior vero ipsorum zenaht inferior: et mi〈-〉
3
nor zenath superior: et extremitas duorum zenatuum tangit si〈-〉
4
mul calcaneum: et ibi in pede nascuntur noda tria: et curuatu-
5
ra ossis testiculorum in coxa flectitur seu curuatur in parte poste〈-〉
6
riori: et in curuatura alterius ossis foraminis zenad maio-
7
ris est ligatura genu. et supra eadem ligatura est os circula〈-〉
8
re et est rotundum. et est in ipsa carthillaginitas et nominatur oculus
9
genu: et coniungitur in calcaneo interiori os nominatum alzochi: et
10
in inferiori parte est os calcanei: et in istis duobus ossibus con-
11
iungitur rasceht: et ipsum est compositum ex tribus ossibus: et fabri-
12
catum et edificatum est edificatione sibi conuenienti: et postea con-
13
iungitur huic scibaht pedis. et ipsum compositum est quinque alias
14
ex duobus[*]alias ex duobus is missing in Venice 1574 ossibus. Et postea sequuntur ossa digytorum que no〈-〉
15
minantur somiaht et sunt vnicuique digyto .III. preter pollicem qui
16
non habet nisi duo ossa. Ergo inuentum est secundum sensum Galieni quod ossa
17
hominis vel hominum sunt .ʒ48. alias[*]348 alias is missing in Venice 1574 .248. absque ossibus paruis que
18
replent spacia iuncturarum que nominantur in arabico alaniaht: et abs〈-〉
19
que osse carthillaginoso quod dicunt aliqui anotomizatores quod
20
est in corde. Et nos non abbreuiamus loqui super compositio〈-〉
21
nis formam istorum ossium partem parti nisi propter hoc quod ima-
22
ginatiua in istis per viam estimationis est breuis et parua
23
compositione earum rerum existentium in ipsis.
24
¶ Capitulum .V. Quod est de anotomia venarum pulsatilium.
25
〈V〉Ene sensibiles sunt duarum specierum scilicet pulsatiles et non
26
pulsatiles. Sed pulsatiles composite sunt ex dua-
27
bus tunicis preter vnam: et vnaqueque est similis al〈-〉
28
teri nisi quod contextura interioris tunice tendit in
29
latitudinem. et iste sunt fortiores. et contextura exterioris tu〈-〉
30
nice tendit in longitudinem. Et iste vene apparent per viam
31
sensus quod exeunt a corde: nisi quia exeunt a concauitate sinistra: eo
32
quod propter propinquitatem concauitatis dextre epati necesse est vt
33
sit studiosum cor vt attrahat nutrimentum ab eodem scilicet ab epa〈-〉
34
te. Et ille que exeunt a concauitate sinistra sunt arterie due: vna
35
quarum est minor altera et habet vnam tunicam tantum: et illa est subtilior
36
scilicet maiori arteriarum habentium tunicas duas: et minor habens
37
vnam tantum: habet eam tantum eo vt sit leuis et mollis ad extendendum et
38
adunandum se. et ad attrahendum aerem. et ad expellendum fu-
39
mum vaporolum: et est amplior vt adueniat ab iplo ad pulmo〈-〉
40
nem sanguis subtilis vaporosus propinquus digestioni ad perfici〈-〉
41
endum se: eo quod id quod nutrit pulmonem est cor et quia stat prope
42
ipsum fert vel prestat ei calorem digestiuum et suauem. Et ad hoc
43
magis quod membrum pulsans in ipso est membrum leue et vocaur in
44
arabico serint. et non curatur vt noceat ei: et vena ista intrat pul〈-〉
45
monem. et diuisa est in ipso diuisione iam dicta: et vocatur
46
arteria tauridi. Sed alia est maior magnitudinis maioris val-
47
de alterius. Et nominatur in ligua arabica. alahor. Et quando
48
hec vena ascendit ramificantur ab ipsa duo rami: minor istorum
49
tendit ad concauitatem dextram duarum concauitatum cordis:
50
maior autem circulatur circa cor. et postea subintrat in ipso.
51
et diuiditur in eodem. Et illud quod remanet post ramificationes
52
istorum duorum ramorum diuidiur in partes duas. maior earum descen〈-〉
53
dit versus inferiorem partem corporis: et minor in superiori corpo〈-〉
54
ris. et pars que tendit in superiori parte corporis. diuiditur ab ea〈-〉
55
dem cum ascendit in lateribus duobus in ramos tangentes mem〈-〉
56
bra existentia ex opposito eorundem. et quando exit versus ascellam exit
57
ab eodem ramus vnus cum vena qui non pulsat tendens vsque ad
58
manum in diuisione alias et indicem[*]alias et indicem is missing in Venice 1574 eiusdem. prima diuiditur ab eo〈-〉
59
dem. et iunguntur ab eodem rami parui in lacerto exteriori. et
60
interiori brachij nominati asceht: et cum hoc sunt profundati et sepul〈-〉
61
ti. Et quando iungitur ad latus marpech ascendit superius modicum
62
et eius pulsatio apparet in hoc loco in pluribus corporibus
63
et vadit de subtus ascenllam[*]ascenllam corrupt for ascellam. et tangit eam donec descendit aliquan〈-〉
64
tulum a marpech. Et postea profundatur profunditate. et ramifican〈-〉
65
tur ab eodem rami ad modum capillorum. et ipsi coniunguntur in
66
lacertis brachij nominati cahat donec occupent locum magnum
67
brachij. Et postea diuiditur in duas partes quarum vna ten-
68
dit ad rasceth vadens vsque ad zenach superius. Et hec est ve〈-〉
69
na que palpatur a medicis. Et alia tendit adhuc vsque ad rasceth
1
et vadit vsque ad zenaht inferius. et hec est minor istarum. Et hec
2
diuiditur in palma manus. et aliquibus apparent pulsationes in
3
superficie palime manus. Et quando hoc particula superior iungitur in lo〈-〉
4
co transitus diuiditur in duas partes alias. vna quarum transit ve〈-〉
5
nam profundatam que nominatur in arabico gedehg. et ascendit su-
6
perius donec intret in craneo. et coniungunur ab eadem in suo iti〈-〉
7
nere rami intrantes in membrorum profunditatibus existentibus
8
ibidem. Et quando intrat craneum diuiditur ibi in multas di-
9
uisiones. et tunc edificatur ab eisdem res nominata tela que exten-
10
ditur supra cerebrum. Et postquam est diuisa coadunatur et profunda〈-〉
11
tur. et tandem exeunt ab hac tela vene due equales in magni〈-〉
12
tudine sicut erat ante diuisionem et conueniunt ad corpus cere-
13
bri et diuiduntur in ipso sed vna istarm. et est minor ascendit supra
14
superficiem faciei et capitis. et partitur super membra ibi existentia ex
15
aliquibus apparent pulsationes in hac parte post aures et in tem-
16
poribus. Sed pulsatio apparet prope istas duas venas. et
17
est pulsatio particule que est apud venam profundatam. et nominatur hec
18
rama arterie somni. Sed particula germinata a corde ad infe-
19
riora corporis tendit. primo per viam rectam donec appodietur
20
supra marpech quintum: eo quod locus sue oppositionis est ex
21
opposito loco capitis cordis. et ibidem existit pulmo absque
22
appodiatione. Demum equitant supra spondilia nuche descen〈-〉
23
dendo ad inferiora et ramificantur rami ab eodem a lateribus
24
vtrorumque spondilium dextri et sinistri et coniunguntur membris exi〈-〉
25
stentibus ex opposito eorundem. Et ramus primus qui ramificatur
26
ab ipso est ramus veniens ad pulmonem. et post ipsum veniunt
27
rami venientes ad lacertum existentem intus in costis. Et post
28
ipsum veniunt rami ad diafragma. Et post veniunt rami ad
29
stomacum: epati et spleni et mirah: et intestinis. et renibus. et vulue
30
et testiculis et vesice et virge. Et exeunt ab ipsis rami iungen〈-〉
31
tes lacertos exeuntes ex opposito istorum duorum locorum. Et quan〈-〉
32
do veniut ad terminum siue ad finem spondilium diuiduntur in par-
33
tes duas. et qualibet istarum tendit versus vnum ex pedibus per ramos
34
duos magnos ex parte dextra et sinistra. et diuiduntur in ipsis
35
diuisione venarum: nisi quia profundantur. et eorum pulsationes
36
sunt in lateribus duorum emunctoriorum quam in arabi-
37
co nominant orbitan. Et in latere calcanei sub duobus ossi〈-〉
38
bus nominatis calcagines. et supra dorsum pedum prope〈-〉
39
chordam magnam.
40
¶ Capitulum .VI. Quod est de anotomia venarum non pulsatilium.
41
〈V〉Ene non pulsatiles sunt vnius tunice preter vnam
42
istarum. Et inuente sunt per viam sensus quod rami〈-〉
43
ficantur ab epate. et id quod germinat ab eis in
44
primis sunt vene due. vna quarum est vltra conca〈-〉
45
uitatem. et illa nominatur porta. et hec est ad trahendum nu〈-〉
46
trimentum epati. Alia et vel exit a gibbositate epatis. et ista
47
et facta ad deferendu nutrimentum et diuidendum nutrimentum
48
et nominatur concaua. Sed porta diuiditur in corpore epatis
49
in quinque partes et ramificantur he quinque partes in ramis
50
paruis. donec iungantur gibbositati epatis. Et quando exe〈-〉
51
unt ab epate diuiduntur in partes octo. quarum due illarum
52
parue sunt. et vna ipsarum iungitur intestino nominato duo〈-〉
53
deno. Et secunda ramificatur ad fundum stomaci in porta〈-〉
54
nario. Sed vna ex sex tendit ad superficiem dorsi partis dex〈-〉
55
tre stomaci ad nutriendum ipsum. Sed pars interior nutri〈-〉
56
tur inquantum obuiatur itomacho. Et secunda iungitur
57
spleni et tandem seperatur[*]seperatur corrupt for separatur ab ipsa vena vna a latere sinistro sto〈-〉
58
maci. Et illud quod remanet diuiditur in partes duas. vna〈-〉
59
quarum iungitur medietati superiori stomachi et spleni ad
60
nutriendum ea. Et secunda iungitur gibbositati stomaci. et
61
ibi diuiditur in partes duas. Una ipsarum diuiditur a dor〈-〉
62
so sinistro stomaci: et secunda profundatur vsque ad orificium
63
stomaci. eo quod proijcit ad orificium ftomaci superfluum sic-
64
citatis et acetositatis melancholice. quoniam studet splen ad
65
expellendum ipsum cum superfluo ad prouocandum ap-
66
petitum stomaci sua titillatione. Particula vero secunda di〈-〉
67
uiditur in partes duas vna ipsarum tendit ad inferiora me〈-〉
68
dietatis splenis. Et secunda pars influit ad mirach. et diui〈-〉
69
ditur in ipso. Tertia vero ex sex vadit ad latus sinistrum et
1
ad intestinum rectum ad hoc vt sugat ab ipso. Et quarta ten〈-〉
2
dit ad gibbositatem stomaci et ad mirach. Et quinta tendit
3
ap[*]ap corrupt for ad mesaraicas que sunt circa intestinum nominatum colon. Et
4
sexta quasi circa intestinum ieiunum et orbum. Sed concaue scili-
5
cet vene: radix eius separatur ex seipsa ad trahendum nutrimen〈-〉
6
tum a ramis porte. Et post ascendit ab ipsa vena vna ma-
7
gna in gibbositate epatis. Et quando ascendit ista vena non vadit
8
nec elongatur multum donec diuidatur in duas prtes. Et vna
9
istarum est maior et tendit ad partes inferiores corporis: et secunda
10
ad superiora corporis: et hec pars superior tendit vsque dum iun〈-〉
11
gatur diafragmati. Et ibi diuiditur in duas venas que diuidun〈-〉
12
tur in diafragmate: et post comprimunt diafragma. Et post com〈-〉
13
pressionem diuiduntur ab eisdem vene minute: et diuiduntur in
14
panniculo diuidente pectus in partes duas et in panniculo
15
cordis: et in glandula nominata chota: et diuiduntur in ipsa.
16
Demum ramificatur ab ipsa ramus vnus: qu iungitur in auri〈-〉
17
cula dextra er auriculis cordis. Et hic ramus diuiditur in
18
partes tres: vna quarum intrat in concauitatem dextram concauita〈-〉
19
tis cordis et iungitur pulmoni et habet tunicas duas. et ob
20
hoc nominatur vena arterialis: et hec est maior omnium aliarum. Et
21
secunda circundatur circa dorsum cordis et extenditur in ipsum
22
totum. Et tertia coniungitur in parte inferiori pectoris: et nutrit
23
pectora ibi existentia. Et quando transit cor tendit per viam re-
24
ctam donec peruenit ad oppositionem duorum tharcotan: sic enim
25
nominantur in arabico: et diuiduntur ab ea in hoc suo itinere ra〈-〉
26
mi parui ad ambas suarum partium: et exeunt ab eisdem rami ad
27
lacertos existentes ex opposito membrorum interiorum. Et quan〈-〉
28
do sunt ex opposito asselle. erit ab eis ramus vnus extrinsecus
29
magnus veniens ad manus ex latere asselle. et est vena nomi〈-〉
30
nata basilica. Et quando est in opposito in medio trachee in loco
31
sui itineris diuiditur in partes duas. vna istarum tendit ad par〈-〉
32
tem dextram et alia ad partem sinistram. Et quelibet ista: dua〈-〉
33
rum diuiditur in partes .II. et tandem equitat vna ex partibus spa〈-〉
34
tulam et venit ad manum ex latere dextro. et hec est vena no〈-〉
35
minata cephalica. et adhuc secunda diuiditur in partes duas
36
in vnoquoque latere: vna quarum vadit et profundatur et ascen-
37
dit in sua profunditate donec intrat craneum in suo itinere
38
per collum vsque quo intrat in cerebrum. Et ramificantur ab ea〈-〉
39
dem rami parui coniungentes se membris interioribus pro-
40
pinquis colli. Et hec pars nominatur vena profundata. Sed
41
secunda tendit in superficiem dorsi: donec diuiditur per fa-
42
ciem: et caput: et oculos: et per nares seu per nasum. Et hec est
43
vena apparens et ramificatur a vena spatulari: in suo itine-
44
re per brachium nominatum hascet: et diuiditur in nodo mar-
45
pech. Et post suam diuisionem vena spatularis commisce-
46
tur cum parte vene assellaris. et descendunt: et tandem exit
47
ex istis duabus in latere marpech vena. et est vena media seu
48
communis. et dicitur in arabicho[*]arabicho corrupt for arabico hachal. Et pars secun-
49
da ex parte vene spatularis trahitur ad dorsum brachij no-
50
minati schahat: idest adiutorium. Et demum equitat supra
51
zenad superiorem: et illa nominatur chorda brachij. Et pars
52
vene assellaris que moratur inferius vadit per latus intrin-
53
secus brachij ad cahat donec iungatur capiti zenad supe-
54
riori. et est aliquid rami vene existentis inter digytum mino〈-〉
55
rem et annularem. et nominatur halarcia. Sed pars tendens
56
ad inferiora corporis equitat spondilibus nuche. Et po-
57
stea descendit inferius et ramificantur in primis ab ipsa ra-
58
mi venientes ad ligaturas renum: et nominatur in arabico
59
lafint alcoliech. et eorum villis et corporibus propinquis
60
eis. Et postea ramificantur ab eisdem rami magni duo in-
61
trantes in concauitatibus renum. Et postea rami duo ten-
62
dentes ad testiculos. Et demum ramificantur ab ipsis in
63
latere vniuscuiusque spondilis vene due tendentes duobus
64
lateribus. et iunguntur membris interioribus propinquis
65
ei sicut vulue et vesice. et etiam illis existentibus extrinsecus
66
sicut mirach. ventris. et lumbis. Et quando iungitur ad fi-
67
nem spondilium diuiditur ad partes duas. Una ipsarum
68
tendit ad pedem dextrum: et alia tendit ad sinistrum. Et tan-
69
dem ramificantur ab eis rami iungentes lacertis testiculo-
1
rum Et aliqui istorum sunt profundi et aliqui sunt apparen〈-〉
2
tes. Et quando iunguntur genu diuiduntur in partes tres
3
Una partium vadit in medio et iungitur ramis qui sunt in
4
vno quoque lacerto cruris interioris. et exterioris. Et alia pars
5
in parte interiori cruris donec apparet prope calcaneum.
6
et illa est nominata saphena. et pars secunda vadit vltra ap〈-〉
7
paritionem cruris: et illa profundatur ad latus exterioris cal〈-〉
8
canei. et illa est scientia qua scilicet nominatur sciatica. et ramifi〈-〉
9
cantur ab vno quoque istorum quando iunguntur pedi ra-
10
mi diuisi in pede. E rami qui sunt pedis ex parte digyti mi〈-〉
11
noris et anularis sunt ex ramis sciatice. et rami pollicium
12
sunt ex saphena. et nominantur in arabico alscasen.
13
¶ Capitulum .VII. Quod est de anotomia neruorum.
14
〈C〉Apita istorum corporum videntur coniungi in
15
cerebro vel in nucha. ideo imaginatur seu estima-
16
tur quod omnia ista exeant ab eis. et videtur quod ca-
17
put nuche coniungatur post in posteriori parte
18
cerebri. et pellicula ipsius resistit nocumento illius et du-
19
rat vsque ad os nominatum hasceth. scilicet cauda. Et
20
ideo imaginatur seu estimatur quod ipsa oriatur a cerebro.
21
Et iunguntur in nucha in latere vniuscuiusque spondilis
22
in vna quaque parte duo nerui vnus eorum vadit in partem
23
dextram. et alter in sinistram donec iungantur in fine has-
24
cet. Et coniungitur in fundo ipsius caput vnum vnius ner〈-〉
25
ui. et sic coniunguntur in cerebro paria septem capitum ner〈-〉
26
uorum. Par primum sunt nerui duo et apparent quasi orian〈-〉
27
tur vel exeant a cereb o.[*]cereb o. corrupt for cerebro prope ex opposito duarum caruncu-
28
larum similium catipitis[*]catipitis corrupt for capitis [cf. Venice 1574: capitibus] mamillarum in quibus fit odo-
29
ratus. et ipsi coniunguntur in oculis. Et isti duo nerui sunt
30
concaui. et quando elongantur a cerebro tunc coniungun-
31
tur. Et foramen vniuscuiusque istorum tangit foramen al-
32
terius. eo vt spiritus aduenientes duabus pupillis oculo-
33
rum associentur et vt sit duobus oculis fons vna. et vt quasi
34
orirentur prope pupillas oculorum ad hoc vt appodientur in
35
ipsis. et diuiduntur donec sunt intus in cerebro. Et demum
36
exeunt et tendunt vnumquodque illorum ad oculum existentem
37
in latere sui. Demum coadunatur in humiditate vitrea vt
38
deferat oculo sensum visus. Et par secundum videtur ac si〈-〉
39
natus fuisset post natiuitatem paris primi. Et ipse tendit ex
40
eo versus partem dextram et exit a craneo supra foramem an〈-〉
41
terioris cellule secunde. Demum miscetur cum pari qua-
42
to[*]qua-to corrupt for quarto existente post ipsum. et postea separatur ab eodem. Et di〈-〉
43
uiditur in quatuor partes vna istarum exit ab introitu ner-
44
ui nominati schabaehi et descendit ad ventrem sub dia--
45
fragmate. Et secunda exit ex foramine ossis existentis in so〈-〉
46
dat et tangit partes quinti. Et tertium exit a foramine a quo
47
exit par secundum. Et diuiditur in partes tres siue ramos
48
Ramus vnus ex istis tendit ad locum existentem in extre-
49
mitate oculi nominatum in arabico mach. et postea ad tem〈-〉
50
pora et supercilia et frontem et palbebras. Et secundus tran〈-〉
51
sit foramen existens prope caudam oculi. et ille est locus no〈-〉
52
minatus in arabico barbachi. et iungitur vsque ad ventrem
53
nasi. Et tertius scilicet ramus descendit in concauitate barbachi
54
prope os subtile. Et tandem ramificatur in ramos duos
55
Unus enim tendit ad dentes et alter ad cutim timpule et ad
56
extremitatem nasi et superioris labij. Et quarta scilicet pars
57
exit a foramine existente in mandibula superiori ad linguam
58
et transmittitur in cutem ipsius proprie ad dandum sibi sen-
59
sum suum scilicet saporem suum. Et residuum ipsius diuiditur in radici〈-〉
60
bus dentium inferiorum. et gingiuis et in labio. Et natiui-
61
tas paris quarti est post natiuitatem tertij paris. Et diuidi〈-〉
62
tur in palato ad dandum eij tsensum[*]eij tsensum corrupt for ei sensum appropriatum sibi et est sapor.
63
Et par quintum duplicatum et exit ab ipso par vnum ad au-
64
res ad dandum eis auditum et ipsum nascitur a parte po-
65
steriori cerebri. et par nerui mandibule exit a foramine no-
66
minato orobo: et in isto neruo est odoratus. Et paris sexti ex-
67
tremitas vadit ad gulam et ad linguam. Et extremitas alia
68
vadit ad lacertum existentem versus spatulam et circa ipsam
69
et eius extremitas descendit in collum. et ramificantur ab
1
ipsa in suo itinere rami coninungentes se aliquibus lacertis
2
epigloti. Et quando deriuantur pectori diuiduntur adhuc ibidem. Et
3
tandem redeunt adhuc extremitates sue ad superiora donec
4
iungantur lacerto epigloti. Et diuiduntur alique ipsorum extre-
5
mitates in diafragmate prope cor et pulmonem et meri: et par-
6
tibus existentibus circa ista. Et residuum istarum: et maior pars
7
ipsarum vadit donec comprimant diafragma. Et coniunguntur
8
in orificio stomaci maior pars ipsarum. Et residuum coniungitur
9
pellicule epatis et splenis et residuitatibus intestinorum. Et
10
coniunguntur ipsi ibi alique partes paris tertij: et ipsum scilicet
11
par oritur a posteriori parte cerebri. et coniungitur quinto.
12
Demum diuiditur ab ipso et exit a loco suture nominate in
13
arabico aldaroallami. Et par septimum incipit a posteriori
14
parte cerebri a loco natiuitatis nuche et diuiditur in lacerto
15
lingue epigloti. Et videtur sensibiliter quasi vt exeant seu
16
nascantur paria ex nucha .XXXI. neruorum. Et vnus scilicet ner-
17
uus est absque socio sibi opposito. Et paria octo ipsorum exie-
18
runt intus ex spondilibus colli. Et duodecim paria ex spon-
19
dilibus nuche ad locum oppositionis dorsi in directo pec-
20
toris. Et paria quinque ex spondilibus nominatis alcha-
21
cam. Et ista sunt in inferiori parte dorsi. Et parit tria ex osse
22
aggem. Et tria ex osse asse scilicet caude. Et alterum non habens
23
oppositum exit ex medietate extremitatis ossis nominatim
24
assem scilicet caude. Et par primum exit ex foramine iuncture prime
25
iuncturarum colli. et ascendit vsque quo diuidatur in lacertis
26
capitis. ¶ Et secundum par exit ex foramine existente in iunctura
27
prima et secunda. Et tandem sepaxatur in duas partes. Et
28
iungitur extremitas ipsius in cutim capitis. Et extremitas
29
alia in lacertis colli et in lacertis spatule. et tertium par ipsius
30
exit ex foramine existente inter iuncturam secundam et tertiam
31
Et diuiditur in partes duas. Una tendit ad lacertos existen〈-〉
32
tes in dorso. et alia vadit versus partem anteriorem. et diui-
33
ditur in lacerto posito ex opposito ipsius et in existente supra
34
ipsum. ¶ Et quartum exit inter iuncturam tertiam et quar〈-〉
35
tam. et diuiditur in pates tres. Una quarum tendit ad dia〈-〉
36
fragma: et alia ad extremitatem lacerti existentem in capite
37
et in ceruice. et extremitas alia ad extremitatem lacerti spa-
38
tule. Et quintum oritur inter spondile quartum et septi-
39
mum. Et sextum oritur inter spondile quintum et sextum.
40
Et septimum inter spondile sextum et septimum. Et octa-
41
uum inter spondile septimum et octauum et ibi est finis no-
42
dorum colli. et nerui descendentes ab istis omnes sunt diui〈-〉
43
si in partibus quarum ipsarum partium vna vadit ad lacer〈-〉
44
tos pectoris et ceruicis: partes alie vadunt ad lacertos dor-
45
si et diafragmatis: preter paris octaui cuius aliquid non ten〈-〉
46
dit diafrgmati: et relique partes tendunt ad hasech et bra-
47
chio et spatule. Sed paris sexti quedam pars tendit ad la-
48
certum spatule et pars alia ad hasceh. ¶ Et septimi pars
49
vadit ad lacertum existentem in hasech. Et alia pars diui-
50
ditur in cutim residui hascech. et aliquid octaui paris tran〈-〉
51
smittitur in cutim brachij. et extremitas sui tendit ad lacer-
52
tum brachij. et par nonum exit inter spondile octauum et
53
nonum. et illud est principium spondilium dorsi. et diuidi-
54
tur vna suarum extremitatum in lacerto existente intus in
55
costis. et alia extremitas in lacerto dorsi. et alia extremitas de〈-〉
56
scendit ad spatulam et extenditur in ipsam. et par decimum
57
exit inter spondilem nonum et decimum. et pars vna ipsius
58
vadit ad cutim hascech. et residuum diuiditur: et pars vna ip〈-〉
59
sius tendit versus faciem: et diuiditur in lacerto existente in
60
costis: et in lacerto inuestito supra pectus. ¶ Et alia diuidi〈-〉
61
tur in lacerto dorsi et spatule: et per hanc viam est exitus ner-
62
uorum et diuisio ipsorum scilicet par vnum inter iuncturas duas
63
vsque ad complementum duodecimi paris donec exeant ad
64
par complens viginti paria ex corpore spondilis que sunt
65
decem et nouem. Et postea exeunt paria ex alchatini ex cor〈-〉
66
pore totius ceruicis par vnun[*]vnun corrupt for vnum vsque ad complementum quinque
67
parium: et partes ipsorum tendunt ad anteriora: et diuidun〈-〉
68
tur in lacerto existente supra ventrem: et alique diuiduntur
69
in lacerto existente supra lumbos: et miscentur in partibus
1
tribus existentibus supra ipsum nerui descendentes a cere-
2
bro: et a paribus duobus existentibus sub istis tribus de-
3
scendunt ab ipsis rami magni ad crus donec descendit ad ex〈-〉
4
tremitatem pedis. ¶ Et demum oriuntur paria tria ab
5
osse haggem ex vnoquoque foramine par vnum principium eo-
6
rum est a spondili vigesimoquinto. et demum exeunt paria
7
tria ex osse caude nominatum in arabico hascech. et solus
8
absque socio: generatio ipsius prima est inter os tertium ossis
9
aggem. et os primum ossis hasceth. scilicet caude: quod est
10
os caude. et post secundum istum ordinem inter duo spon-
11
dilia par vnum vsque ad finem trium parium et solus oritur ex
12
fine caude: et etiam ista sex paria. Par primum miscetur cum
13
paribus venientibus ad crura. et residuum ipsorum diuidi-
14
rur in lacertis ani et veretri: et vesice: et vulue: et pelliculis ven〈-〉
15
tris. et in partibus venientibus ab osse vmbilicali: et a lacer〈-〉
16
tis venientibus vel orientibus ab osse haggem.
17
¶ Capitulum .VIII. Quod est de ligamentis
18
〈E〉T ligamenta que sunt nominata in lingua Ara〈-〉
19
bica rebathat. eius corpus est vel eorum medi-
20
um inter corpus ossis et corpus musculi: et eorum
21
ortus est inter extremitates nodositatum ossium.
22
¶ Capitulum .IX. Quod est de chordis.
23
〈C〉Horde que nominantur in arabico bauthar: sunt
24
medie inter ligamenta et neruos. Et earum ortus
25
seu natiuitas est ex neruo veniente ad lacertum.
26
et a ligamento orto ab osse.
27
¶ Capitulum .X. Quod est de carne.
28
〈C〉Arnis tres sunt species: vna est caro mixta cum
29
neruo et chorda et illa nominatur lacertus siue mu〈-〉
30
sculus: et illa est maior pars carnis totius corpo-
31
ris: et hec ero memoratus in capitulo membro-
32
rum officialium. ¶ Secunda species est species carnis pu〈-〉
33
re: et in hac sunt multa ligamenta: et hec est minor species cor〈-〉
34
poris. ¶ Tertia species est carnis glandulose: et caro pura est
35
illa que est in capite membri scilicet veretri: et illa que est in loco
36
occulto dorsi: et ex illa est caro existens inter dentes. Sed ca〈-〉
37
ro nominata glandulosa est caro testiculorum et mammillarum: et
38
ex illa est etiam in radice lingue: et ex illa est caro exiens in sub ascel〈-〉
39
lis et in duobus emunctorijs nominatis in arabico orbitam: et
40
que est post aures et in collo. et istius speciei est caro que est in〈-〉
41
ter intestina et neruos.
42
¶ Capitulum .XI. Quod est de villis.
43
〈S〉Ed de villis ero memoratus cum ero rememora〈-〉
44
tus membra composita existentia intus in corpore
45
eo quia ille est locus conueniens rememoratio-
46
nis ipsorum ibi.
47
¶ Capitulum .XII. Quod est de humoribus.
48
〈E〉T humores apparentes in corpore humano sunt
49
quatuor scilicet sanguis: flegma cholera et melancholia.
50
¶ Capitulum decimumtertium. Quod est de sim〈-〉
51
plicibus membris.
52
〈E〉T simplicia membra sunt: cutis: vngues et capil〈-〉
53
li et hoc est manifestum.
54
¶ Capitulum .XIIII. Quod est de spiritu.
55
〈S〉Piritus duo sunt scilicet spiritus apparens in cor〈-〉
56
de et spiritus apparens in cerebro. sed spiritus in
57
epate non apparet per viam sensus. Et hec sunt
58
verba dicta supra simplicia membra que suffici-
59
entia esse videntur in hoc loco. et qui volunt amplius adde〈-〉
60
re addant. Et nunc redibo ad loquendum supra officialia
61
membra. et incipiam a membro simpliciori omnium ipsorum
62
et istud est lacertus siue musculus.
63
¶ Capitulum .XV. Quod est de lacerto.
64
〈L〉Acertus est corpus compositum ex carne rubea: et
65
ligamentis: et neruo ascendentibus supra ipsum
66
Et ipse est induens ossa ligatus ligaturis nascenti-
67
bus ab ossibus. et istud est quando neruus con-
68
iungitur supreme extremitati ipsius lacerti. Tandem diui〈-〉
1
ditur in partes: et miscetur exiture carnis lacertus: et germi-
2
nat in osse posito sub lacerto ligaturam: et miscetur cum ner〈-〉
3
uo et carne et demum ex omnibus istis exit corpus vnum no〈-〉
4
minatum lacertus. Et quando partes nerui veniunt ad ex〈-〉
5
tremitatem inferiorem lacerti: tunc adunate sunt partes ner〈-〉
6
ui ad partes ligamentorum solum absque alia ammixtione
7
carnis. et tandem exit ab istis corpus nominatum chorda:
8
et hec corda tendit donec iungatur extremitati inferiori illius
9
membri. Et omnes lacerti secundum intentionem Galieni existentes
10
in corpus sunt .529. Et dictum est quod hec corpora variantur
11
in forma in quantitate. et in compositione. et quando virtus
12
ab istis germinatur. chorde in forma compositionis ipsorum
13
tandem variantur in quantitate quoniam aliqui sunt magni et ali〈-〉
14
qui parui. Magnus est sicut lacertus positus supra coxam et par-
15
uus est sicut lacertus positus supra oculum. Et variatio ipso〈-〉
16
rum est in forma quod tales sunt ex lacertis quorum caro ipso〈-〉
17
rum non miscetur cum neruo: et variatio ipsorum est in chordis
18
orientibus ab ipsis: quoniam tales ex ipsis sunt quod chorda oritur
19
ex duobus lacertis: et tales sunt a quibus ambobus ab vno〈-〉
20
quoque eorum oriuntur chorde .2. vel .3. et hoc secundum quod conue-
21
nit eis. Sed variationes ipsorum ex parte oppositionis ip-
22
sorum sunt quod aliqui ipsorum oppositio sua est in directo mem〈-〉
23
bri et aliqui non. Et si debemus loqui in vnoquoque lacerto
24
lacertorum hec verba essent prolixa valde: nec essent huic ar〈-〉
25
ti multum necessaria: hoc est ad medicinandum per cibos et me〈-〉
26
dicinas. Sed chirurgicis id est operantibus cum ferro maguum[*]maguum corrupt for magnum esset
27
iuuamentum. Et dico adhuc quod post terminationem istarum rerum
28
partium lucrum consequeremur. Et ego narrabo de neruis quando
29
ero locutus iuuamentum ipsorum in libro sanitatis.
30
¶ Capitulum .XVI. Quod est de forma capitis.
31
〈F〉Orma capitis naturalis est rotunda habens ali〈-〉
32
quam planitiem invtroque latere ac si imaginatus
33
fueris formam ceream rotundam esse compres-
34
sam in vtroque latere. Habens intrinsecus concaui〈-〉
35
tates coniungentes se adinuicem. et nominantur cellule cere〈-〉
36
bri et sunt due existentes in parte anteriori cerebri et vna in
37
medio. et alia in posteriori parte. et prope coniunctionem
38
istarum cellularum scilicet partis vnius cum altera: sunt cor〈-〉
39
pora formata formis talibus vt sint conuenientes in aliquo
40
tempore ad claudendum vel ad aperiendum. Et insunt cere〈-〉
41
bro due additiones germinate a duabus cellulis anteriori〈-〉
42
bus similibus duobus capitibus mammillarum deriuantes
43
vsque ad os nominatum colatorium et istud est os perforatum fo〈-〉
44
raminibus multis: sed non perviam rectam sed obliquam: et locus
45
istius in craneo est locus cui coniungitur extremitas nasi.
46
Et ex panniculis duobus cerebri vnus ex istis est fortis et gros〈-〉
47
sus: et alius est subtilis. Subtilis coniunctus est cerebro et no〈-〉
48
minatus est capitis secundina vel secunda: et assimilatur se-
49
cundine: eo quod in ipso sunt nerui et vene: ex quibus nutritur
50
cerebrum: et ipse continuatur cerebro in aliquibus locis. Et panni-
51
culus grossus coniungitur craneo: et etiam cerebro coniungitur in aliqui〈-〉
52
bus locis. Et hic panniculus fortis perforatus existit forami〈-〉
53
nibus multis in locis duobus. Unus locus est in latere fo-
54
raminis extremitatis nasi: et nominatus est colatorium: et al-
55
ter est prope osse existente in palato. Et istud similiter est per〈-〉
56
foratum et sub cerebro. Et sub panniculo grosso est retis que
57
in arabico nominatur alagema que est ex arterijs ascenden〈-〉
58
tibus caput. Sed nuche spondilia ipsam cooperiunt sicut os cra〈-〉
59
nei cooperit cerebrum: et ipsa circundatur a duabus pelliculi exeuntibus
60
a duobus panniculis cerebri: et ex ipsa oritur neruus qui ei coniungitur.
61
¶ Capitulum .XXVII. Quod est de forma oculorum.
62
〈F〉Orma oculi composita est ex septem tunicis et tri〈-〉
63
bus humoribus. Prima ipsarum est que prope erane〈-〉
64
um[*]eraneum corrupt for craneum moratur: et est tunica pannosa: et eius ortus est ex
65
panniculo grosso existente in cerebro: et nominatur
66
tunica fortis: et in arabico nominata est aluocha alsalba. Et post
67
ipsam versus partem exteriorem est altera tunica pannosa. Et
68
eius ortus est ex panniculo subtili existente in cerebro. Et no〈-〉
1
minatur secunda vel secundina: et arabice almissima. Et post
2
istam est tunica retina: et ortus eius est ex anima musculi exeun〈-〉
3
tis a cerebro: et est concauus. Et post istam in medio istius pan〈-〉
4
niculi est corpus vnum molle et humidum nominatum hu-
5
mor vitreus: et in arabico alzegia. Et in medio istius corpo-
6
ris est corpus vnum spericum[*]spericum i.e. sphericum habens aliquam latitudinem
7
similem grandini in claritate et albedine: et hec humiditas no〈-〉
8
minatur grandinosa: et est corpus profundatum in humiditate
9
vitrea vsque ad medietatem. Et post aliam medietatem existen〈-〉
10
tem versus partem exteriorem scilicet aeris ab humiditate gran〈-〉
11
dinosa est vnum corpus simile tele aranee. et illud est in vltimo
12
claritatis et tersionis. et nominatur tela aranea: et in arabico
13
haantebuthia. Et post istam versus partem exteriorem exi〈-〉
14
stit humiditas vna similis albugini oui: et nominatur humor al〈-〉
15
bugineus: et ascendit supra istam humiditatem vesrus partem
16
exteriorem corpus vnum subtile asperum: nominatum in ara-
17
bico maciuaru: versus albuginem ex parte exteriori. Et co-
18
lor eius variatur in corporibus: eo quod alicui est valde nigrum
19
et alicui minus. et alicui est coloris calcedonij. Et in medio ver〈-〉
20
sus grandinosam est foramen vnum quod quandoque dilatatur et quandoque constrin〈-〉
21
gitur: vice vna post aliam secundum quod conuenit humiditati gran〈-〉
22
dinose quando est habens lucem: quoniam constringitur in
23
magna luce: et dilatatur in parua. Et istud foramen nomina〈-〉
24
tur oculi pupilla. et hec tunica nominatur tunica pupillina.
25
Et post istam est coopertura vna corporis vnius grossi: et for〈-〉
26
tis et clari scilicet coloris celestis. simile celo factum ad modum cor〈-〉
27
nu albi: et nominata est tunica cornea: et color eius existit ad mo〈-〉
28
dum eius tunice que existit sub ea. Et ascendit supra istud
29
corpus vnum valde album nominatum coniunctiua: preter
30
quod non cooperit locum nigredinis oculi: et istud nominatur al〈-〉
31
bedo oculi. Et eius ortus est ex pellicula que est versus os ex〈-〉
32
terioris cranei. Et ortus cornee est ex tunica forti. et ortus vue
33
est ex secundina et ortus aranee est ex retina.
34
¶ Capitulum .XVIII. Quod est de forma nasi.
35
〈F〉Orma nasi sunt due vie diuidentes se in partes du〈-〉
36
as. Una earum deriuatur ad extremitatem oris
37
et alia ascendit desuper donec iungatur ossi simili
38
colatori quod compositum est versus duas adeptio〈-〉
39
nes anterioris partis cerebri similium capitibus mamillarum et
40
iste vie circundantur ex vna pellicula grossa orta expellicula oris.
41
¶ Capitulum .XIX. Quod est de forma auris.
42
〈V〉Ia auris est in osse petroso. et ideo nominantur in
43
lingua arabica agari: et in ipso sunt vie obliqua[*]obliqua corrupt for oblique
44
multe et tendunt taliter per viam tortam donec iun-
45
gantur musculo quinto orto a cerebro a quo ori〈-〉
46
tur pellicula extensa supra os petrosum. Sed corpus carthil〈-〉
47
laginosum exsis exterius est auricula nominatum et istud est
48
manifestum.
49
¶ Capitulum .XX. Quod est de forma lingue.
50
〈L〉Ingua est caro mollis et alba. inuoluta venis mul〈-〉
51
tis et paruis in quibus est sanguis: et sunt vene in ipsa
52
et arterie et musculi in quantitate maiori vltra quo
53
vt sue magnitudini videtur conuenire et ipsa co〈-〉
54
operitur pellicula oris. Et sub ista duo existunt orificia iun〈-〉
55
gentia vsque ad carnem glandulosam ipsius que est posita sub〈-〉
56
radice ipsius.
57
¶ Capitulum .XXI. Quod est de extremitate oris:
58
xtremitas oris tendit vsque ad istas vias vna ex
59
parte anteriori et illa nominatur canna pulmonis
60
〈E〉Et alia posita est post ipsam ex parte ceruicis su〈-〉
61
pra spondilia colli: et hec nominatur meri. Et per
62
istam transit cibus et potus. Sed per viam canne pulmonis
63
transeunt spiritus et intrant et exeunt per viam hanelitus. et
64
positum est supra viam istam coopertorium vnum ad co-
65
operiendum ipsam in hora deglutiendi vt aliquid non possit sub〈-〉
66
intrare de eo quod deglutitur: quia si aliquid subintrat inconti-
67
nenti prouocatur tussis. Et iam preparatum est in hoc loco
68
instrumentum vnum in quo est vox versus orificium canne pul-
69
monis. et istud instrumentum est membrum nominatum epiglotum. et in arabi〈-〉
70
co haugera. et ipsum est compositum ex tribus carthillaginibus compositione
1
pulchra conuenienti esse vocis: ideo vt sit edificata et fabricata
2
ex istis tribus carthillagibus zampognavna vel fistula similis zam〈-〉
3
pogne fistule scilicet et flaiboli. Et in concauitate istius zampogne
4
est corpus simile lingue fistule: et in istis locis sunt lacerta
5
multa vel secreta multa.
6
¶ Capitulum .XXII. Quod est de anotomia totius ventris.
7
〈S〉Cias quod concauitas totius ventris existentis sub osse
8
trachee vsque ad os lumbi diuisa est in duas ma-
9
gnas partes: vna est superius cooperiens pulmonem
10
et cor: et secunda est inferius cooperiens stomachum: et
11
intestina: et epar: et splen: et fel: et renes: et vuluam: et vesicam. Et di〈-〉
12
uiduntur iste due concauitates membro vno nominato diafrag〈-〉
13
ma: et istud diafragma incipit a capite pectoris tendens per
14
diametrum inferius ad vnumquodque duorum laterum donec deriuetur.
15
XII. spondili nuche: et istud est diuidens inter superiora et inferiora.
16
Demum concauitas superior diuiditur in partes duas et ille partes
17
diuiduntur vno medio quod transit per medium illarum partium donec
18
iungatur spondilibus nuche. Et hec concauitas superior tota no〈-〉
19
minatur pectus: et terminus ipsius est a superiori parte duorum
20
trachee vsque ad diafragma quod diuidit superiora ab inferiori〈-〉
21
bus: et hec est forma pectoris.
22
¶ Capitulum .XXIII. Quodem de anotomia pulmonis et canne eius.
23
〈C〉Anna pulmonis incipit ab extremitate oris sicut
24
diximus: et quando descendit sub trachea diuiditur in .II
25
partes. et quelibet pars ipsarum diuiditur in pluribus partibus
26
et circa ipsas edificata et fabricata est caro pulmo-
27
nis. et iterum edificata est ex omnibus istis cannis diuisis. et venis
28
existentibus sub ipsis caro pulmonis et. caro edificata et fabrica〈-〉
29
ta circa ipsas est corpus pulmonis medietas vero pulmonis est in conca〈-〉
30
uitate dextra. et medietas alia in concauitate sinistra. Et canna scilicet
31
ipsius pulmonis preparata est et composita ex carthillaginibus in forma
32
annulorum: sed non sunt annuli completi: eo quod in quantitate partis tertie an〈-〉
33
nulorum ipsorum extremitates sue coniunguntur[*]extremitates sue coniunguntur cf. Venice 1574: extremitatibus suis coniungitur eis pellicule vni. alias[*]pellicule uni alias is missing in Venice 1574 pel〈-〉
34
licula vna tendens per viam rectam. et coniunguntur isti annuli simul villis: et
35
ligaturis multis. Se isti annuli proprie sunt duri et carthillaginosi. et
36
gibbositates istorum annulorum sunt versus partem exteriorem corporis. et
37
possunt palpitari manibus scilicet pellicula coniungens annulos per viam re〈-〉
38
ctam. Sed locus rectus ipsorum coniunctus est meri. Et hoc est ac si ymagi〈-〉
39
natus fueris in corde tuo fistulam vnam vnius canne. et .III. partes incisa
40
sit in longitudinem et partes due integre remaueant[*]remaueant corrupt for remaneant. et paris[*]paris corrupt for pars.
41
.II.[*].II. cf. Venice 1574: pars tertia incisa in longitudinem coniuncta sit glutine cum cartha vna cum amba〈-〉
42
bus extremitatibus linea recta siue perpendiculari. et tandem in〈-〉
43
telligens cannam pulmonis per viam conuenientem et rectam.
44
¶ Capitulum .XXIIII. Quod est de anotomia cordis et forma eius.
45
〈F〉Orma cordis est rotunda ad modum pinee que in ara〈-〉
46
bico nominatur femiara[*]nominatur femiara cf. Venice 1574: nominatur semiata>: sed est transuersa eo quod acuitas
47
cordis existit versus inferiora corporis: et radix ver〈-〉
48
sus superiorem partem corporis. Et habet pelliculam vnam
49
grossam circundantem ipsum. sed non coniungitur tota versus radicem.
50
¶ Et positum est in medio pectoris: sed caput eius scilicet acuitas ten〈-〉
51
dit magis ad partem sinistram. Et arteria magna oritur ex ista
52
parte scilicet sinistra: et ideo apparet pulsus maior in ista parte. et propter hoc
53
ymaginantur aliqui quod cor sit positum in ista parte. Et habet cor conca-
54
uitates duas magnas. vnam ex parte dextra aliam ex parte si〈-〉
55
nistra. et versus radicem suam est res vna similis carthillagini. et ip〈-〉
56
sa est quasi fundamantum[*]fundamantum corrupt for fundamentum totius cordis. et a concauitate dextra ad
57
sinistram sunt vie. et in concauitate dextra sunt orificia duo.
58
Unum ipsorum est orificium vene coniuncte epati que oritur ab epate secundum
59
Galieni et a corde secundum Aristotelem. Et supra istud orificium sunt pellicu〈-〉
60
le tres aperientes se seu dilatantes in hora introitus sanguis in ipsum
61
et demum clauditur clausione conuenienti. Et orificium secundum est orifici〈-〉
62
um vene coniungens se ex ista concauitate in pulmonem. et est vena
63
vna que non pulsat eo quod tunice ipsius sunt grosse ad similitudinem ar-
64
terie. et istud orificium habet pelliculas aperientes se extra et non alias.
65
nunc[*]alias nunc is missing in Venice 1574 intus ex aduerso pellicularum alterius orificij. Et in concauita〈-〉
66
te partis sinistre sunt duo orificia. vnum est orificium arterie ma〈-〉
67
gne. et habet pelliculas tres aperientes se intrinsecus versus partem exteri-
68
orem. Et .II. est orificium arterie coniungentis se in pulmone. et supra
69
istud orificium est pellicula vna aperiens se intus et extra. Et habet
1
cor additiones duas similes auribus: vna ex parte dextra existit
2
et altera in sinistra. Et pulmo est violatizans supra cor: et cor ha〈-〉
3
bet texturas multas variantes se in oppositione.
4
¶ Capitulum .XXV. Quod est de forma stomaci et meri.
5
〈I〉Am diximus quod in extremitate oris sunt vie due.
6
vna est via anime scilicet aeris ad pulmonem: et secunda est via ci〈-〉
7
bi et potus per meri: et hoc vocatur meri: et istud composi-
8
tum est ex duabus tunicis: vnam est extrinsecus et est car〈-〉
9
nosa et textura ipsius tendit in latitudinem. Et alia est intrinse-
10
cus et est neruosa alias musculosa[*]alias musculosa is missing in Venice 1574 et textura ipsius tendit in longitu-
11
dinem et aliquid ipsius tendit per diametrum: et ipsum positum est in posteriori
12
perte supra spondilia colli: et ipsum elongatur et descendit inferius donec
13
transeat dyafragma et ligatum est spondilibus et villis ipsum ligan〈-〉
14
tibus. Et quando transit diafragma dilatatur et fit ex ipso stomachus
15
er tendit aliquantulum versus pertem sinistram. Et ideo dicitur quod caput stoma〈-〉
16
ci quiescit in parte sinistra. et fundum in parte dextra. imagina ergo in
17
corde tuo cucurbitam vnam rotundam habentem collum longum: et cum ipsa
18
iungatur collum aliud: et sic intelligens formam stomachi et meri: nisi quod sto〈-〉
19
machus existit a latere verlus dorsum aliquantulum longus
20
et vnum ex duobus capitibus ipsius stomachi superius est me〈-〉
21
ri. et inferius est principium intestinorum et nominatur portana-
22
rium et in arabico albeh: et ipse scilicet stomachus est ligatus spondi〈-〉
23
libus et etiam cum aliquibus intestinorum fortibus ligaturis sustinen〈-〉
24
tibus. Et corpus stomachi compositum est ex tribus tunicis. textura
25
vnius tendit in longitudinem: et alia vadit per diametrum. et illa
26
est intrinsecus. et est illa tunica idest neruosa: alias musculosa[*]alias musculosa is missing in Venice 1574. et ex〈-〉
27
terior est carnosa: et textura ipsius tendit in latitudinem
28
¶ Capitulum .XXVI. Quod est de forma intestinorum.
29
〈I〉Ntestina composita sunt ex duabus tunicis et ha〈-〉
30
bent texturam tendentem in latitudinem solum et super
31
tunicam interiorem adest viscositas nominata in ara〈-〉
32
bico lasuen. inuestita ex ipsa inuiscatione siue vi〈-〉
33
scositate a natura. Et omnia intestina sunt sex tria minuta: et
34
sunt superiora. et tria grossa et sunt inferiora. et principium minu〈-〉
35
torum est intestinum coniunctum fundo stomachi nominatum
36
duodenum. Et post ipsum est intestinum nominatum ieiunum
37
et ista duo sunt erecta in longitudine corporis: et orificia isto〈-〉
38
rum coniunguntur in epate plus alijs intestinis. et post ieiunum
39
est intestinum nominatum gracile: et ipsum reuoluitur reuolutio〈-〉
40
nibus pluribus. Et latitudo istorum trium intestinorum est ad modum
41
vel ad quantitatem latitudinis portanari. Et post ista est in〈-〉
42
testinum nominatum orbum et istud inteistnum[*]inteistnum corrupt for intestinum est latum non habens
43
transitum nec iter. sed simile est fisculo vel marsupio. et quia non
44
habet nisi vnum os: ideo per ipsum intrat et exit quicquid intrat et
45
exit et ipsum est in parte dextra positum. et post istud est intesti〈-〉
46
num nominatum colon. et incipit a parte dextra tendens per
47
latitudinem ventris ad partem sinistram. Et post istud est in〈-〉
48
testinum rectum: et istud intestinum rectum habet concauitatem am〈-〉
49
plam in qua coadunantur feces. sicut vrina in vesica coadu〈-〉
50
natur. et super orificium istius est lacertus vrine.
51
¶ Capitulum .XXVII. Quod est de forma epatis.
52
〈E〉Par positum est in latere dextro costarum supe-
53
riorum ex costis superioribus. et forma ipsius est
54
forma lune et est habens concauitatem in parte lateris
55
stomachi et additamenta. et aliquibus insunt qua〈-〉
56
tuor et aliquibus quinque. et ipsum est cooperiens supra latus
57
dextrum stomachum: et gibbositas ipsius est versus dyafrag〈-〉
58
ma. et est ligatum ligamentis coniungentibus se pellicule exi〈-〉
59
stenti supra ipsum. et oritur a concauitate ipsius epatis ca-
60
nale vnum nominatum ianua epatis et forma ipsius est for-
61
ma vene. nisi quia est non habens sanguinem. et illud canale est di〈-〉
62
uisum in partes. et ille partes sunt partes multe in quantitate
63
multa et veniunt ex ipsis scilicet partibus partes multe ad fundum stomachi et
64
ad intestinum nominatum duodenum. et multe etiam partes ad intesti-
65
num veniunt ieiunum et demum ad residuum aliorum intestinorum donec
66
iungantur intestino recto. Et istud canale quod est in porta epatis
67
diuiditur etiam in partibus interioribus ipsius epatis ad par〈-〉
68
tes minutas scilicet ad venas capillares similes capillis. Et a parte
69
gibbositatis epatis apparet vena vna magna a qua omnes ve〈-〉
1
ne totius corperis volant siue exeunt: sicut diximus in anoto-
2
mia venarum: et radix ipsius vene diuiditur ab epate ad partes
3
minutas si es capillis: et obuiatur in partes diuisas a canali no〈-〉
4
minato porta: et nutrimento chimosum intrat in epate per suam
5
ianuam: et in illis venis decoquitur donec redeat ad sanguinem: et
6
demum exit per illam venam magnam existentem in sua gibbositate.
7
¶ Capitulum .XXVIII. Quod est de forma splenis.
8
〈F〉Orma splenis est longa: et positum est in parte sini-
9
stra ligatum ligamentis coniungentibus pellicu〈-〉
10
le existentibus supra ipsum: et est continuatum stoma〈-〉
11
cho ex vna parte: et ex alia parte costis posteriori〈-〉
12
bus: et oriuntur ab ipso conducta duo vnum ex ipsis coniun〈-〉
13
gitur ori stomachi et aliud coniungitur in epate versus con-
14
cauitatem.
15
¶ Capitulum .XXIX. Quod est de forma fellis.
16
〈F〉El positum est in epate: et habet vias duas: vna con〈-〉
17
iungitur in concauitate epatis: et alia ramificatur et
18
coniungitur inferioribus intestinis et in fundo stomachi.
19
¶ Capitulum .XXX. Quod est de forma et anotomia renum.
20
〈D〉Uo renes positi sunt in latere duorum laterum spon〈-〉
21
dilium nuche prope epar et rendexter est in altiori lo〈-〉
22
co rene sinistro: et vnumquodque habet colla duo: vnum
23
ipsorum coniungitur in vena magna ascendente
24
a gibbositate epatis: et aliud descendit inferius donec coniun〈-〉
25
gatur in vesica coniunctione mirabili. et iste due vie scilicet ista duo
26
colla nominantur in arabico alalbin.
27
¶ Capitulum .XXXI. Quod est de forma vesice.
28
〈L〉Ocus vesice est inter anum et vmbilicum: qui lo-
29
cus est nominatus in arabico ana: et composita est
30
ex duabus tunicis. et in orificio sui est lacertus vnus
31
et vrina venit a renibus ad ipsam per vias nomina〈-〉
32
tas alhalbin. et iste due vie tendunt per diametrum. et va-
33
dunt etiam per longum donec transeant infra in vesicam et ori〈-〉
34
tur ab ipsis corpus vnum simile pellicule que aperit vesicam
35
et claudit eam ex parte renum. et istud est sine dubio vt aliquid
36
non redeat de vrina ad renes.
37
¶ Capitulum .XXXII. Quod est de anotomia mirach. et zirbi.
38
〈M〉Irach quod etiam in arabico nominatur mirach. habet
39
sub lacerto existente in vestito sub ventre pelliculam
40
vnam. et est plana. et post istam est coopertorium. et post sunt
41
intestina. et iuuamentum istius pellicule est ad obui〈-〉
42
andum ne intestina similis commisceantur: sicut fit in egritudine in
43
arabico nominata sachot. et iuuamentum coopertorij est ad calefa-
44
ciendum intestina: et de istis ero locutus largius in libro sanitatis.
45
¶ Capitulum .XXXIII. Quod est de anotomia veretri et testiculorum.
46
ORitur ex osse vmbilicali corpus neruosum: mu-
47
sculosum amplum: et multarum concauitatum: et sunt sub
48
ipso arterie multe et late vltra eo quod conueniret sue
49
magnitudini: et istud corpus est veretrum et oriuntur
50
a pellicula vie due nominate in arabico albarbachi: et demum
51
ramificatur et generatur ex ipsis pellicula scilicet bursa testiculorum
52
et etiam testiculi: et veniunt a latere interiori ex parte venarum infe〈-〉
53
riorum rami habentes inuolutiones et ligamenta multa. et
54
circundantur carne glandulosa alba: et habent testiculi vias
55
duas venientes ab ipsis ad veretrum.
56
¶ Capitulum .XXXIIII. Quod est de anotomia mamillarum.
57
〈M〉Amilla est composita ex arterijs: venis et musculis: et
58
est repleta carne glandulosa alba: et iste arterie et ve〈-〉
59
ne diuise sunt in mamillis in partes multas mi-
60
nutas: et reuoluuntur et torquentur reuolutioni-
61
bus et tortionibus multis.
62
¶ Capitulum .XXXV. Quod est de anotomia vulue.
63
VUlua posita est inter vesicam et intestinum rectum: sed est su〈-〉
64
perans vesicam ex parte superiori: et ligata est ligaturis le〈-〉
65
nibus: et ipse sunt musculose: vt de facili possint
66
extendi et dilatari et coadunari et constringi. et ha〈-〉
67
bet cameras duas iungentes in vno orificio: et quelibet istarum
68
camerarum habet loca concaua: et nominata sunt in arabico al-
69
uech: et ista sunt orificia venarum: vnde sanguis menstruus transit
1
in vuluam. Et post illas scilicet duas cameras sunt additiones que
2
testiculi duo mulieris dicuntur et sunt minores testiculis viro〈-〉
3
rum. Et id quod superat ex vulua durat vsque ad orificium ipsius:
4
quod nominatum est in arabico fereg. habet additamenta prohibentia
5
ipsum a frigore. Et orificium vulue virginis est crispum: et ex cri-
6
spitudine illa oriuntur vene multe habentes pellicullam vnam con-
7
textam duabus texturis. vna tendit in longitudinem: et illa est minor:
8
et altera vadit in latitudinem. Et quantitas huius anotomie mem-
9
brorum sufficiat hic: et si aliqui volunt plus addere addant.
10
¶ Explicit liber primus Colliget auerroys qui fuit liber
11
de Anotomia.
12
¶ Incipit liber secundus qui est de sanitate et est continens
13
capitula viginti et duo.
14
¶ Capitulum .I. Quod est de sanitate et de complexione atque com〈-〉
15
positione membrorum in vniuersali.
16
〈S〉Anitas est bona dispositio in membris cor〈-〉
17
poris humani. cum qua ipsum operatur ope〈-〉
18
ratione quam habet agere per sui naturam
19
et patitur passionem quam habet pati. Et
20
ista diffinitio est ex diffinitionibus per se no〈-〉
21
tis. Et ideo quia membrorum secundum quod testificatur
22
sensus sunt due species consimilis et officialis. debemus in〈-〉
23
telligere in vnaquaque specie ipsorum quid ipsa est. et ponere
24
differentias earum. et postea debemus enarrare que est actio
25
et passio que appropriatur vnicuique membro. et quando nos
26
faciemus islud tunc cognoscemus quid est sanitas vera co-
27
gnitione. Et incipimus loqui super corpus consimilium par〈-〉
28
tium. Et dicimus quod via in cognitione rei cum qua operatur
29
membrum consimile suas operationes: et patitur suas pas-
30
sionies. est via per quam nos possumus certificari in radici-
31
bus istius scientie: postquam nos reperimus hec verba de-
32
clarata in naturali philosophia scilicet quod omnia corpora si〈-〉
33
milium partium inquantum sunt similium partium: sunt
34
composita ex quatuor elementis. scilicet ex igne aere terra et
35
aqua et est declaratum in libro generationis et corruptionis. quod via
36
generationis non est nisi ex parte temperantie commix-
37
tionis et complexionis. Et in quarto metheurorum est de〈-〉
38
claratum quod complexio et commixtio non fit nisi per modum
39
decoctionis. que decoctio non fit nisi per calorem. Et quod differen〈-〉
40
tia que reperitur in istis corporibus consimilibus non euenit secundum
41
differentiam et mensuram seu temperantiam calidi. frigidi. humidi
42
et sicci. et secundum quod inuenitur in eis alia forma temperantie: et est deter-
43
minatum ibi quod forme eorum non sunt aliud quam forme temperantie
44
complexionalis. et quod accidentia que sunt propria in vnaqueque
45
specie ipsorum non sunt stantia per se sed sunt sequentia formas
46
complexionales. Et hec est narratio que erat multum necessaria an〈-〉
47
ticipare hic. Et sunt verba que sunt declarata in naturali phi〈-〉
48
losophia per demonstrationes proprias et ordinatas. Et quan〈-〉
49
do medici student tractare de istis rebus in huiusmodi arte: eo〈-〉
50
rum verba non sunt super ista nec propria: nec ordinata: eo quod
51
student attribuere res vniuersales entibus particularibus: et
52
ideo eorum dicta non sunt propria: et non sunt super viam quam in-
53
tendunt probare: et tunc cadunt in re quam credunt adducere
54
per demonstrationem. Et ista res accidit Galienus in libro de com-
55
plexione scilicet quod doctrina eius in illo libro non incedit secundum do-
56
ctrinam qua fecit in libro de elementis per viam demonstrati-
57
uam: et ista verba erunt multum leuia apud illum qui studue〈-〉
58
rit in logica etiam paruo tempore. Et modo volumus reuer-
59
ti ad ordinem verborum nostrorum. et dicimus quod iste res quan〈-〉
60
do erunt secundum modum quem diximus: tunc erit intellectum quod res
61
quam diximus quod membrum consimile agit cum ea actionem suam
62
aut passionem suam patitur non est alia res quam forma complexionalis
63
que prouenit a mensura commixtionis quatuor elementorum. Et
64
quoniam res miscibiles non inueniuntur in mixto nisi duobus mo〈-〉
65
dis. Unus est vt mensure sint equales: et ista mixtio vocatur
66
mixtio equalis comparando ipsam extremitatibus. eo quod est in
67
medio earum non declinans. Secundus est vt non sint inequali〈-〉
68
bus mensuris: et ista etiam inequalitas est multis modis: et secundum
69
istam inequalitatem sunt diuersificate et inequales facte com〈-〉
1
plexiones specierum. Sed dabimus pro exemplo huius quod sicut
2
complexio equi est diuersa a complexione hominis: ideo quia mensu-
3
re elementorum sunt mixte in eo super latitudinem diuersam commixtio〈-〉
4
nis mensurarum earum in homine. Et ideo quod illa forma complexionalis
5
que est propria in vnaquaque specie inuenitur in ipsa eadem specie
6
inequalitate et distemperantia media inter multum et parum:
7
et etiam habet latitudinem que recipit plus et minus intra
8
extremitates: que temperantia et equalitas non exit de eis
9
nisi quando corrumpitur forma specifica earum. necesse est ex hoc
10
quod vna et eadem complexio specialis sit equalis et exiens ab
11
equalitate. Et istud est aut in vna quatuor qualitatum aut
12
in duabus: quarum possibilis est compositio adinuicem scilicet acti〈-〉
13
uarum et passiuarum: quarum vna non contradicit alteri scilicet calida et hu〈-〉
14
mida: frigida et sicca: aut calida et sicca. frigida et humida.
15
ergo compiexiones consimilium partium sunt de necessitate .IX. scilicet equalis
16
calida frigida sicca et humida aut calida et humida aut calida et sicca aut frigida et humida aut frigida
17
et sicca. Sed si inueniuntur iste .IX. in corpore hominis in fine
18
similanti fini extremitatis elementorum in mensura qualitatum.
19
Istud aut non posset esse si non esset possibile inuenire corpus consimi-
20
lium partium: in quo mensure elementorum essent equales
21
penitus in quantitate. Et vie speculationis multum neces-
22
sarie sunt hic. tunc apparet quod est impossibile esse hic in quan〈-〉
23
titate partium eorum scilicet in grauitate et leuitate. Ideo quod domi〈-〉
24
nans super corpora partium consimilium est aqua et terra. ideo ha〈-〉
25
bent coagulationem et firmitudinem. et qualitates que faciunt
26
ipsa firmari et compleri sunt ille que faciunt coctionem et dige-
27
stionem: et ideo est appropriatum generabile alias naturale[*]alias naturale is missing in Venice 1574 domina〈-〉
28
tioni partis agentis et calide: et patientis humide cum quibus fit mixtio et co〈-〉
29
ctio: et totum hoc est declaratum in .IIII. metheurorum. et ab illis re-
30
gulis est probatum quod complexiones non sunt nisi quinque solum: una scili〈-〉
31
cet equalis et quatuor inequales. Et quod est impossibile duo
32
corpora inuenire que sint communia in caliditate quod vnum sit siccius
33
alio. sicut opinatur. Galienus in puero et iuuene: et iam declarauimus
34
istud in alio loco melius. Et scias in summa quod mensure duarum
35
qualitatum actiuarum sumuntur a mensuris duarum qualitatum pas〈-〉
36
siuarum: eo quod forme proprie habent materias proprias sub eis. Et
37
nos videmus si nos exiremus ab intentione publica multi-
38
tudinis medicorum esset difficile intelligere: et ideo nos loqui-
39
mur de hoc nimis. Et adhuc error qui accideret ex hoc in
40
hac arte est multum paruus: et ideo non facimus hic nouum preceptum
41
Et etiam error quem diximus detemperata complexione est paruus.
42
Et ideo dicimus quod est verum verbum Galieni de eo quod dixit de cute vo-
43
le manus. Et magis in ista pala vel palma apud arabes et
44
sonat pro extrema parte palme versus digitos palme. et plus
45
in ista que est super partem que vocatur formiculata. Et quando
46
erit totum hoc quod narrauimus. tunc res cum qua operantur
47
partes consimiles suas actiones aut patiuntur suas passiones est
48
de necessitate vna istarum nouem complexionum siue sint partes con〈-〉
49
similes alijs siue non. Et ideo necessarium est scire naturalem
50
complexionem de istis nouem complexionibus cuiuslibet membrorum
51
quod illa complexio est temprrata[*]temprrata corrupt for temperata comparando ipsam actioni membri
52
aut passioni eius. Et ista temperantia est illa que est dicta tem-
53
perantia specialis speciei. et ipsa est illa complexio quam oportet
54
conseruari in hac arte aut restaurari. Et quando stabimus super
55
complexionem cuiuslibet membrorum consimilium. tunc stabi-
56
mus super complexionem membrorum compositorum ex ipsis. Et
57
quandoque plus. ideo quod complexio quedam est que appropriatur
58
membro officiali inquantum est officiale. et quedam est appropria〈-〉
59
ta ei inquantum est consilium partium. non ex parte vnde est officiale
60
et quando nos stabimus ex hac parte super complexionem
61
cuiuslibet membri membrorum officialium. tunc poterimus stare
62
super complexionem temperatam appropriatam toti corpori. ideo
63
quod complexionem nos non appropriamus nisi in hoc quod est inuen〈-〉
64
ta membris officialibus ex quibus est compositum. et ex membris
65
officialibus. et ex parte consimilium. et est necesse vt scias in pri〈-〉
66
mis quod ex membris vel corporibus quedam sunt composita ex
67
elementis prima compositione. et quedam sunt composita medi-
68
ante prima compositione. et membra consmilia que sunt partes ani〈-〉
69
malis sunt huiusmodi speciei. ideo quia non generantur
1
nisi ex sanguine solummodo. et sanguis generatur ex cibis et
2
potibus. Et scias quod sperma non est ex rebus que sunt pars mem〈-〉
3
bri aut simplex aut aliquod aliud membrorum. sicut declaratum est
4
in naturali philosophia. Et ego faciam longiorem sermonem
5
in tractatu de iuuamento membrorum. Nec etiam melancho〈-〉
6
lia: cholera: et phlegma sunt elementa membrorum consimilium per viam
7
secundum quam est sanguis. Ideo quod res que generantur plus quam ex
8
vna re non complentur: nisi quando miscentur ille res adinuicem: et fa-
9
ciunt vnum corpus sicut est squinzibin: quod fit ex commixtione mel〈-〉
10
lis cum aceto et aqua: quorum quodlibet stabat per se in actu.
11
Et in vulua non inueniuntur melancholia nec cholera in actu
12
que misceantur cum sanguine ad hoc vt sint postea pars membri.
13
Sed cholera et melancholia sunt in corpore hominis ex cer〈-〉
14
tis iuuamentis: que nos festinamus declarare. Sed flegma
15
est materia remota: ideo quod ex ipso non generantur membra nisi
16
quando fit sanguis. Et due cholere non sunt materie membri nec pro〈-〉
17
pinque nec remote: ideo quia est impossibile ipsas conuerti〈-〉
18
in sanguinem: sed ipse sunt in eo in potentia: quia quando corrumpitur
19
multotiens conuertitur ad eas. Et non fecit eos errare in hoc
20
nisi locus consequentis: ideo quod viderunt quod elementa non
21
inueniuntur in composito ex eis nisi in potentia: cum dixerunt
22
hoc. Sed et non conuertitur quod res que inuenitur in alia re in po-
23
tentia sit eius elementum. Sed sanguis est hyle transibile vel
24
mutabile ad aliam rem per accidens non sicut est hyle cibus
25
istorum per accidens: sed sicut vita est hyle mortis. Et ideo non
26
dicitur quod fex et spuma sit elementum vini: sed dicitur quod vinum
27
est completum existentibus separatis istis ab eo: ideo quia sunt eius
28
superfluitates separate ab eo quando digeritur: ita sunt vere due chole〈-〉
29
re cum sanguine: eo quod quodlibet generabile habet aliquam su〈-〉
30
perfiuitatem que separatur ab ipso tempore digestionis.
31
¶ Capitulum .II. Quod est de complexionibus membro-
32
rum consimilium.
33
〈E〉T postquam est declaratum istud reuertemur ad
34
ordinem nostrum ad enarrandum complexionem
35
quorumlibet membrorum consimilium. et ab illa pro〈-〉
36
cedemus ad cognitionem eorum actionum et pas-
37
sionum: et dicemus quod ossa apparent ex suo esse: quod frigiditas
38
et siccitas dominantur super ea: et similiter carthillagines: et pili: et
39
chorde: et ligamenta: et nerui: et vene: et panniculi: eo quod calor ea
40
coxit: et frigiditas congelauit: et ideo mollificat ea calor aut
41
dissoluit. Et ista qualitas est in vno eorum plus quam in alio
42
Et videtur quod siccior omnibus sit pilus: post illum os: et post
43
illud carthillago: et post ligamentum: et post illud panniculus:
44
et post illum vene: et post illas sunt vene pulsatiles: et post illas
45
neruus vel musculus. Sed superfluitas frigiditatis eorum
46
est ista: quod pilus est frigidior omnibus et post illum ossa et post
47
illa carthillago: et post illam ligamentum: et post illud panni-
48
culus: et post ilium lacertus: et post illum vene pulsatiles: et non
49
pulsatiles. Et ista membra frigida et sicca non appropriantur frigi-
50
ditati nisi propter hoc quod frigiditas est illa que complet ea: et
51
dominantur in eis: non quod ipsa sint priuata calore: sicut ipsa
52
sunt appropriata siccitati. ideo quod siccitas est illa que com-
53
plet ea: et dominatur in eis: non quod sint priuata humiditate
54
quia mixtio et digestio stant super humiditatem. et calor qui
55
est in istis est in specie specierum accidentis. Sed membra su〈-〉
56
per que dominatur calor et humor sunt caro: sanguis et spiri〈-〉
57
tus. Sed calidius omnibus est spiritus et post illum est sanguis
58
et post illum caro. Et per istam eandem viam incedunt hu-
59
miditates. ideo quod spiritus est de genere aeris. et aer est hu-
60
midior aqua sicut declaratum est in naturali philosophia.
61
Sed inter membra frigida et humida in primis est adeps: et
62
post illum est pinguedo. et post illam cerebrum scilicet sub-
63
stantia medullaris. et humiditates incedunt secundum hanc viam:
64
Et hic est pelagus in quo aliquis multum haberet nauigare
65
si tempus adesset. Et in alijs nostris libris iam locuti sumus
66
prolixe. Sed multum recordare: et caue ne obliuiscaris quod
67
dictum est supra scilicet quod de necessitate est quod sint gradus vir〈-〉
68
tutum actiuarum super vnam et eandem complexionem se-
69
cundum comparationem graduum virtutum passiuarum
1
et non intendas post consilium ignoratum in hoc. et conue-
2
niens est medico recipere complexionem istorum membro-
3
rum a naturali.
4
¶ Capitulum .III. Quod est de complexionibus membro〈-〉
5
rum officialium.
6
〈E〉T nunc incipiemus a complexione membrorum
7
officialium postquam diximus de complexione consi-
8
milium. Et dicimus quod cor postquam est compositum
9
ex panniculis et ligamentis et neruis est de necessi-
10
tate calidum propter multum spiritum existentem in eo: et propter san-
11
guinem existentem in eo: et etiam propter partem carnosam quam habet: et
12
stat in corpore ad similitudinem vnius clibani ignis in domo
13
Sed si est siccum sicut dicunt medici: aut temperatum: aut declinans
14
ad humiditatem: hoc est speculandum. Sed mihi videtur quod est
15
declinans ad humiditatem propter spiritum existentem in eo. Sed
16
illud quod videtur ex epate ex sua essentia est quod sit calidum et
17
humidum. Proterea quia maior pars suarum partium est car〈-〉
18
nosa sanguinea: et etiam ad ipsum transmittuntur multe ar-
19
terie. Et hic multa sunt inquirenda: et quia medico non perti-
20
nent: ideo dimittamus. Et cerebrum est frigidum: ideo quod ma〈-〉
21
ior pars suarum partium est substantia medullaris et neruosa: et si〈-〉
22
milis huic. Et natura medulle que est in ipso est diuersa a na〈-〉
23
tura medulle que est in ossibus: quia tu vides quod non est in eo
24
pars pinguosa: aut vnctuosa: et quando coquitur ad ignem in-
25
grossatur et desiccatur: ideo quod pars aquosa que est in eo re-
26
soluitur propter calorem: et remanet pars terrestris. ¶ Et quemad-
27
modum diximus de cerebro: eodem modo diximus de nu-
28
cha. Sed splen et renes ipsa etiam sunt de membris calidis
29
et humidis: quanuis renes sint in hoc sub splene in gradu pro〈-〉
30
pter grossitiem sanguinis qui stat in splene: sicut splen est in
31
hoc grodu[*]grodu corrupt for gradu satis inferior epate.
32
¶ Capitulum .IIII. Quod est de complexione temperata et de
33
distemperatis totius corporis.
34
〈E〉T postquam est declaratum in complexione membro〈-〉
35
rum officialium et consimilium ab isto possumus
36
cognoscere quid est temperata complexio totius
37
corporis. Quod si inueniuntur ista membra propor-
38
tionata super istas complexiones ipsum est temperate complexionis pe-
39
nitus et inueniuntnr in eo iste proprietates et illa signa que di〈-〉
40
cit Galienus quod inueniuntur in temperata complexione. Et manifestum
41
est quod ista temperantia non dicitur nisi in comparatione omni-
42
um partium totius corporis. ideo quia impossibile est istis
43
membris consimilibus exeuntibus eis a sua complexione na〈-〉
44
turali. aut in vna qualitate aut in pluribus quod non superue-
45
niat permutatio aut corruptio per istum exitum. Et iste exi〈-〉
46
tus habet multas causas. aut propter clima aut propter hyle
47
aut propter agens aut propter mutationem quatuor eiatum[*]eiatum corrupt for etatum
48
eo quod puer est calidus et humidus et iuuenis calidus et sic-
49
cus et senex est frigidus et siccus: et hoc manifestum est ex eo〈-〉
50
rum operationibus. et ex propinquitate et longitudine ge-
51
nerationis. Et etiam masculi complexio est calidior et sicci-
52
or complexione femine. Et hoc manifestum est ex operatio〈-〉
53
nibus eorum. ¶ Et aliquando permutantur complexio-
54
nes propter exercitia. Et propter cibos. et propter omnia
55
extrinseca. Et sicut potest esse ista permutatio in consimili-
56
bus. ita potest esse in officialibus. Et post hoc in totalitate
57
totius corporis concordantibus nobis ipsa omnia adinui-
58
cem. ¶ Et postquam est possibile esse hoc. ¶ Et est iam osten〈-〉
59
sum quod exitus complexionum exeunt ad octo species apud
60
medicos tunc res propter quas operatur membrum suas
61
actiones et patitur suas passiones aut totum corpus. sunt
62
nouem species apud medicum. vna temperata. et illa est na〈-〉
63
turaralis[*]naturaralis corrupt for naturalis. et octo sunt distemperate eo quod corpus cui domi〈-〉
64
natur caliditas in membris et siccitas appropriatur calidita〈-〉
65
ti et siccitati. et sic in reliquis speciebus. Et hoc modo in-
66
tellige quod species complexiones sanitatis sunt nouem. Et
67
temperata communicat cum ambabus speciebus membro〈-〉
68
rum saluo quod ipsa est in simplicibus primo in substantia.
69
et in compositis secundario et per accidens. Et ideo quia
1
medici appropriant complexiones distemperatas qualitati ac〈-〉
2
tiue et passiue. conueniens est appropriare complexionem totius
3
corporis istis duabus qualitatibus solum: et propter hoc sunt secundum
4
rationem complexiones distemperate solum quatuor.
5
¶ Capitulum .V. Quod est de sanitate membrorum officia〈-〉
6
lium et eius speciebus.
7
ET postquam est declarata sanitas consimilium par〈-〉
8
tium propter earum complexionem temperatam
9
quam habent propriam: et in substantia conserua-
10
tam. et per accidens membrorum officialium et to-
11
tius corporis. Modo redeamus ad declarandum sanitatem
12
membri officialis substantialiter inquantum est officiale et
13
species eius. Et dicimus quod membra officialia: ideo quia sunt
14
composita apparet ex eorum esse quod non operantur suas ac〈-〉
15
tiones et patiuntur suas passiones: nisi quando sunt in sua
16
qualitate et in qualitate quantitatis: inquantum ipsa est quan〈-〉
17
titas et in positione sua secundum modum naturalem et in continuatio〈-〉
18
ne partium suarum: et in contiguatione terminorum eorum in
19
coniuncitone sua: et separatione: in qualitate coniunctionis
20
et separationis eorum: et situs eorum: et ordinationis. ¶ Et
21
quidam sunt qui opinantur quod istud intret in genere positio-
22
nis sed si vocatur positio hoc non est nisi propter equiuocationem.
23
Sed qualitas eorum est quod sit forma eorum naturalis: et quod conca-
24
uitates eorum et vie sint secundum formam naturalem in eorum
25
largitate et strictura. et quod sint eorum superficies in lenitate et
26
asperitate secundum modum naturalem. ¶ Sed quantitas est in
27
tempore quando inuenitur harum partium numerus naturalis
28
et eodem modo in suis mensuris. ¶ Sed modus eorum in
29
coniunctione est etiam modus ille naturalis. sicut coniunctio
30
partis membri officialis. pars parti. et separatio eorum: pars
31
a parte. et qualitas coniunctionis et separationis intrat in hoc
32
¶ Et continuatio. et contiguatio. et terminatio et separatio. et
33
coniunctio manifesta sunt. Sed continuatio plus conuenit in
34
membro consimili quam in officiali. et paruum et magnum in esse in
35
genere mensure. et est appropriatum quantitati continue. sicut est sa〈-〉
36
tis vel multum et parum appropriatum quantitati discrete. Et
37
quanuis mensura in hoc quod appropriatur sit conuenientius
38
appropriare eam membro consimili quam officiali. ideo quia offi-
39
ciale non est super mensuram suam naturalem. nisi quando est quod〈-〉
40
libet consimilium ex quibus est compositum super mensuram suam
41
naturalem. ¶ Sed positio alias oppositio[*]alias oppositio is missing in Venice 1574. naturalis que est
42
in membro hoc est vt sint eorum partes opposite membris manife〈-〉
43
stis sicut consuetudo est membri positi alias oppositis membris[*]alias oppositis membris is missing in Venice 1574.
44
et istud erit locus membri naturalis in corpore. sicut est epatis
45
et stomachi. et sic in alijs est intelligendum. et ita est modus
46
iste in positione alias oppositione[*]alias oppositione is missing in Venice 1574 partis membri in seipso: pars
47
parti. ¶ Sed quod diximus quod erit modus ipsius ex commu〈-〉
48
nicatione eorum partium suis partibus est modus natura〈-〉
49
lis. hoc existit in positione alias compositione[*]alias compositione is missing in Venice 1574. prima que gene〈-〉
50
ralis est omnibus membris corporis. sicut est communica-
51
tio omnium membrorum principalium. eo quod non compleren〈-〉
52
tur eorum operationes nisi cum eis: et etiam hoc est inuentum in
53
membro cum membro. sicut communicatio stomachi cum cere〈-〉
54
bro in operatione sua que est appetitus. Et sicut est in parti-
55
bus vnius et eiusdem membri officialis cum parte que do-
56
minatur plus in operatione illius rei: sicut est communicatio om〈-〉
57
nium partium oculi ad crystallinam humiditatem. ¶ Sed
58
sunt gradus alias genus[*]alias genus is missing in Venice 1574 coniunctionis et separationis. et eorum
59
qualitatum. quoniam sunt ex membris que separata sunt absque
60
ligaturis. sicut sunt digyti. Et eorum sunt que associantur liga〈-〉
61
turis vel adeptionibus. quorum partes intrant partes. et eorum
62
sunt quorum coniunctiones sunt nodatiles. et hoc modo potest
63
esse quod mouetur membrum quod est pars coniunctionis ipsius
64
situs: Sicut est planta manus que est pars coniunctionis bra〈-〉
65
chij quod est nominatum in arabico scahat. et ipsa planta con-
66
iuncta est ligaturis et adeptionibus. et cum hoc est coniun〈-〉
67
ctio nodatilis. Iste sunt species dispositionum que quando
68
sunt in membris officialibus. tunc habent agere suas ac-
69
tiones naturales. et pati suas passiones. siue illas quas habent
1
ab vtilitate: alias a necessitate[*]alias a necessitate is missing in Venice 1574: siue illas quas habent a nobili〈-〉
2
tate. Et a capitulis anotomie que ordinata sunt per multos
3
alios auctores poteris scire istas res prolixius: et propter hoc
4
non est mea intentio prolongare me in eis. Et si tu vidisti li-
5
bros Galieni et libros aliorum medicorum qui sunt secundum suam
6
opinionem: et videbis istum: tunc cognosces quod illud quod di〈-〉
7
ximus in diuisione specierum sanitatis est multum melius et
8
verius quam illud quod dixit homo quem scis. ¶ Et istud me〈-〉
9
lius autem alias melioramentum[*]autem alias melioramentum is missing in Venice 1574 non poteris cognoscere si tu non
10
studueris in naturalibus scientijs: quoniam oportet quod tu te〈-〉
11
neas de via philosophorum aliquantulum plusquam de via
12
medici. et quod iste liber non est factus pro illo qui incipit tan-
13
tummodo legere.
14
¶ Capitulum .VI. Quod est de sanitate aliqualiter in mem-
15
bris consimilibus.
16
〈E〉T modo incipimus dicere: ideo quod inuenimus de
17
complexionibus sanitatis apprpriatis[*]apprpriatis corrupt for appropriatis membris
18
consimilibus que sint in fine temperantie secundum se
19
et quasdam que exeunt a temperantia: sed exitus
20
per que non prouenit lesio sensibilis in actione aut in passione.
21
Et similiter est in membris officialibus: et tunc inuenimus ibi qua〈-〉
22
litatem temperatam: et quantitatem temperatam: et positionem
23
temperatam et communicationem temperatam. Et ista est bona dispo〈-〉
24
sitio super quam visus fuit Galienus demonstrare in tractatu habi-
25
tudinis bone: et qui eam voluerit addere alias addiscere[*]alias addiscere is missing in Venice 1574 in isto li〈-〉
26
bro non reputo malum. Ideo species sanitatum que sunt in officia〈-〉
27
libus membris sunt apud medicos octo: quatuor temperate
28
et quatuor distemperate: aut augmentate. ¶ Sed quintum
29
genus specierum vel generum dispositionum quidam sunt qui opi〈-〉
30
nantur quod est vnum in quo communicant membra consimilia et of〈-〉
31
ficialia: et illa est forma coniunctionis nostre. Ideo quia coniun-
32
ctio est duobus modis sicut scis vna est coniunctio nodati〈-〉
33
lis: alia est coniunctio vera: et vera est appropriata magis con-
34
simili: et alia plus officiali. Sed coniunctio vera illa est consi-
35
milium: et debet numerari in habitudine sanitatis eorum.
36
A modo declarauimus omnes species habitudinum sanitatum
37
membrorum consimilium et officialium: communes siue proprias
38
Et declaratum est in omnibus per quem modum est eorum com〈-〉
39
municatio. Et fuit necesse illi declarationi: ideo quod operatio
40
complexionis temperate membri officialis non est vna et eadem
41
operatio cum illa consimilium: ideo quia est consimilibus propria
42
et in substantia: et officialibus secundaria: et per accidens et alij
43
medici non subtiliati fuerunt in faciendo hanc diuisionem.
44
¶ Capitulum .VII. Quod est de actionibus et passionibus
45
et de virtutibus membrorum.
46
〈M〉Odo volumus tractare de actionibus et passio-
47
nibus proprijs in quolibet membro: et iste intentio〈-〉
48
nes et cognitiones sanitatis stant loco causarum fi〈-〉
49
nalium: et ille de quibus hactenus loquuti sumus
50
stant loco causarum formalium: et materialium: et hic est ponen〈-〉
51
dum vnum principium naturale. ¶ Et dicimus iam es osten〈-〉
52
sum in naturali philosophia quod quodlibet corpus est com-
53
positum ex materia et forma: et quod materia non est inuenta nisi propter
54
formam et propter hoc collectum ex materia et forma. scili-
55
cet ens naturale non est nisi propter operationes suas proprias
56
in ipso. Ideo dicit Aristoteles quod natura non facit aliquid in va〈-〉
57
num. Et similiter inuenitur istud in rebus artificialibus ver〈-〉
58
bi gratia. quia ligna nauis non sunt inuenta nisi propter for-
59
mam nauis et figuram suam. et est inuentum collectum ex his
60
ambobus propter operationem nauis. scilicet nauigare in aqua
61
ergo de necessitate est inuenire in membris hominis rem que sit etiam
62
hoc modo scilicet quod sit eis res stans loco materie. et res stans loco
63
forme et res tertia scilicet actio et passio que res ipsa erit finis col〈-〉
64
lecti eorum. ¶ Et hic necesse est inquirere in primis que sit
65
illa res in membris que stat loco forme. et que loco materie
66
et postea veniemus ad declarandum actionem et passionem cuius li-
67
bet eorum. Et dicimus quod membra consimilia apparent. vt in pluri-
68
bus eorum quod sint loco materie compositi. Quia ossa manuum et li-
69
gamenta: et chorde: et nerui: et caro: et cutis apparent ex eorum
1
ere quod non sint inuenta: nisi propter formam manus: et forma manus
2
que est composita ex illis non est inuenta nisi propter actiones et
3
passiones: quibus ipsa appropatur scilicet quod manus non posset
4
extendi nec contrahi: nec colligere: nec facere alias suas operatio〈-〉
5
nes nisi propter hoc: quod est composita. ¶ Et quamuis membra consimi-
6
lia non sint inuenta nisi propter composita: tamen habent quodlibet eorum
7
per se operationem propriam que manifestatur plus in composito scilicet quod ma〈-〉
8
nus non haberet firmitudinem ad sustentandum res nisi propter ossa et
9
non haberet posse plicare se nisi propter carnem: et propter neruos
10
et alia similia. Ergo postquam diximus quod membra consimilia non sunt in〈-〉
11
uenta nisi propter composita. necesse est nobis videre si hic est
12
aliqua res propter quam sit inuentum compositum et collectum ex eo
13
cum qua compleatur operatio compositi. ¶ Et dicimus quod actiones
14
et passiones naturales membrorum non fiunt nisi proter[*]proter corrupt for propter calorem innatum
15
in ipsis preter calorem complexionalem qui est in membris consimilibus. Et hoc
16
est demonstratum per scientiam demonstratiuam. Et cognitum per ex-
17
perientiam anotomie. quod scilicet inuenitur in corde vnum corpus vapo〈-〉
18
rosum calidum in fine quod mittitur ab eo ad omnia membra per viam
19
arteriarum: et ita opinatur quod sit in cerebro. ¶ Et postquam sic est:
20
et coniunctum huic quod omnes actiones et passiones non fiunt nisi per
21
calorem intrinsecum: sicut est declaratum in naturali philosophia:
22
et declarabitur adhuc in isto libro. ergo membra non faciunt suas ope〈-〉
23
rationes nisi cum formis eorum compositionalibus: et cum eo quod acci〈-〉
24
dit eis de isto calore. et coniunctum in membro de istis duobus
25
caloribus supradictis istud est sua forma. cum qua agit et patitur.
26
¶ Et ab hinc potes cognoscere dominationem cordis super omnia
27
alia membra. quia tu vides quod ipsum sufficiens est ex se. et alia in〈-〉
28
digent eo. Et similiter cerebrum est in hunc modum super membra in qui〈-〉
29
bus dominatur. ergo membra simplicia non fuerunt inuenta nisi propter
30
composita. et composita sunt inuenta propter istum calorem qui est mis〈-〉
31
sus a corde. et iste calor stat in eis loco forme. et per istam col-
32
lectionem fiunt actiones et passiones que sunt proprie in quolibet
33
membro. ¶ Sed si sufficit iste calor in faciendo hoc. aut sine
34
hoc est alia virtus stans isti calori loco forme. ista non est res
35
quam medicus habeat inquirere. sed dimissa nobis. ¶ Et dice-
36
mus breuiter quod hic sunt alie virtutes preter formas complexiona-
37
les que vocantur anime. Et istud est conueniens anticipare in pau-
38
cis verbis antequam tractemus de actionibus et passionibus cuius-
39
libet membrorum. et narrare quot sunt ille species. et postea reuerta〈-〉
40
mur ad inquirendum rem cui appropriatur quodlibet membrorum. et
41
istud erit quando cognouerimus in primis virtutes a quibus veniunt
42
operationes. Et scias quod genera operationum sunt notiora quo ad
43
nos quam virtutes. et virtutes apud naturam notiores. et ideo dici-
44
mus quod physici et medici qundo speculantur in operationibus: dicunt
45
quod virtutes que sunt in homine sunt tres. aut virtus naturalis aut
46
vitalis. aut animalis. Uirtutes naturales apud eos sunt cum quibus fit
47
nutrimentum augmentum et generatio. Et virtutes vitales apud
48
eos sunt virtutes pulsatiles que sunt in corde. et habent dilata-
49
re et constringere inspirando et respirando. et virtus motiua que est
50
in corde que vocatur electiua per quam mouetur animal ad appeten-
51
dum rem vel fugiendum ab ea. ¶ Et virtutes animales apud
52
eos sunt quinque virtutes sensuum scilicet tractus[*]tractus corrupt for tactus et gustus. et odo〈-〉
53
ratus. et auditus. et visus. et etiam virtus motiua in loco. et
54
virtus imaginatiua. et exstimatiua. et cogitatiua. et conseruati〈-〉
55
ua et reminiscibilis. et ista est qua vsi sunt medici in diuiden〈-〉
56
do virtutes anime. et quamuis non sit conueniens parum tibi potest
57
nocere in hac arte. Sed conueniens omnino est illa que fit secundum
58
motum naturalem. Ideo quod manifestum est quod iste operationes
59
non possunt appropriari quatuor qualitatibus solum. sed
60
etiam virtutibus additis super eas que vocantur anime. Et
61
postquam inuestigati sunt super istas operationes que vocan-
62
tur anime: dicunt quod quedam sunt operationes que appro-
63
priantur plante. que habet tres virtutes supradictas scilicet nuitri〈-〉
64
tiuam. et post illam crescitiuam. et ista est finis nutritiue. et post
65
illam generatiuam. et ista est quasi finis crescitiue. Et est de-
66
declaratun[*]de-declaratun corrupt for declaratum ibi quod ipse sunt anime. ideo quia sunt organice:
67
et quia non sunt virtutes naturales. quod si ipsi non appel-
68
lauerunt eas naturales nisi largo modo. istud esset veritas:
69
si ipsi crederent quod ipsa esset anima secundum relationem:
1
aut secundum operationem. Sed si ipsi credunt quod ipsa in sui essentia
2
sit virtus propria solum: istud est error et significat super opinionem
3
eorum quod ita est: quia nos videmus quod Galienus in vno suorum librorum as〈-〉
4
similat ipsam adamanti: et venit ad diuidendum eam. Sed vir-
5
tus pulsatiua est de necessitate cibatiua virtus: et diuisiua et
6
princeps: quia cum ipsa cor dat calores alijs membris: et est sicut
7
seruiens virtuti principali cibatiue: quia cum ipsa conseruatur. Et ideo
8
non est conueniens ponere illam vnam virtutem per se ab alijs virtuti〈-〉
9
bus: ideo quia est ista virtus anime nutritiue sicut alie virtutes .V.
10
sue virtutes: sicut attractiua: retentiua: et digestiua: et expulsi-
11
sua: et discretiua: quamuis virtus pulsatilis approprietur plus
12
vite propter multum calorem qui est cum ea. Et quidam sunt qui appel-
13
lant plantam in ista virtute hayguam scilicet vegetatiuam. Et forsi-
14
tan medici non vocauerunt istam virtutem euentationis vita-
15
lem: nisi propter hoc quod appropriatur plus vite: quamuis sit de gene-
16
re nutritiue sicut diximus. ¶ Sed eorum diuisio per quam diui-
17
dunt virtutes animales ad sensum: et ad virtutem motiuam in loco
18
et imaginatiuam. et rationalem. et conseruatiuam: et remissibilem est
19
omnino vera: saluo quod virtus motiua in loco non est aliud plusquam
20
elenosoia scilicet virtus motiua voluntarie: quando concordatur cum ea
21
imaginatio consimilium: et ita est declaratum in libro de anima.
22
Et ipsi numerant virtutem motiuam voluntarie in numero vi〈-〉
23
talium. Et ponunt motiuam in loco aliam speciem: et istud non est
24
conueniens: quia non est nisi virtus nutritiua: et crescitiua: et sensiti〈-〉
25
ua: et generatiua: et imaginatiua et appetitiua: et rationalis: et
26
motiua: et lactatiua ex istis: sicut est estimatio: aut cogitatiua
27
et conseruatiua: et reminiscibilis. ¶ Et iam est hic declaratum
28
vel dictum quod virtus rationalis est magis spiritualis quam ima〈-〉
29
ginatiua: quia perfectio virtutis rationalis est apprehensio re-
30
rum vniuersalium: sicut potest intelligi a philsopho in tertia parti〈-〉
31
cula prime summe physicorum: et in primo posteriorum: quam〈-〉
32
uis intelligatur contrarium circa finem primi libri physico〈-〉
33
rum. Et qui habebit necesse soluere ista dubia requirat in lo〈-〉
34
cis illis. Et quia res vniuersales que sunt apprehensiones vir〈-〉
35
tutis rationalis habent particularia necesse est inuenire in
36
homine virtutem que apprehendat essentiam illorum par-
37
ticularium contentorum sub vniuersalibus: si virtutem aliam
38
recordantem ista particularia que sunt comprehensa a virtu〈-〉
39
te propria eorum apprehensionem. Et ideo quia ista virtus ap〈-〉
40
prehensiua particularium non apprehendit ea nisi habitu〈-〉
41
dinibus imaginatis. fuerunt de necessitate tres virtutes sci〈-〉
42
licet estimatiua: que apprehendit essentiam particularium
43
et reminiscibilis impressionis estimate. Et imaginatiua que
44
apprehendit estimatiua suam impressionem sicut seruientes
45
virtuti rationali. ideo quia seruiens preparat seruito ea que sunt
46
sibi necessaria. aut studet in aliqua rerum appropriatarum
47
seruito. ¶ Et manifestum est quod virtus imaginatiua prope〈-〉
48
rat virtuti rationali ea que non sunt apprehensa sicut est ma〈-〉
49
nifestum quod due apprehensiones scilicet estimatiua et conser〈-〉
50
uatiua appropriantur apprehensioni virtutis rationalis: et
51
quando remouentur res vniuersales a virtute rationali: et vir〈-〉
52
tus reminiscibilis facit recordari essentie particularis: et cogno〈-〉
53
scit illam virtus estimatiua: et tunc inuenit virtus imaginatiua ha〈-〉
54
bitudinem illius essentie particularis que est recordata a reminisci-
55
bili et cognita ab estimatiua. Et quando imaginatiua iam venit su〈-〉
56
per suam habitudinem tunc virtus rationalis reducet et ad se illud
57
quod erat priuatum ab ea. ergo iste tres virtutes ex hac parte sunt mi〈-〉
58
nistrantes virtuti rationali: et ministrans est lactans ecce: quia sunt
59
lactantes ex hac parte sicut dictum est. ¶ Et ista verba sunt dicen〈-〉
60
da alias[*]dicenda alias is missing in Venice 1574 dimittenda hic secundum quod stant. et recuperanda a naturali: quamuis
61
non sit necessarium arti medicorum scire hoc: nisi per modum electio-
62
nis melioramenti. Sed est sufficiens medico in istis rebus co-
63
gnoscere complexionem cui appropriatur vnaqueque istarum virtu-
64
tum conseruando ipsam si esset presens. Et restaurando ipsam si
65
esset deperdita: ideo quia sufficiens est ei in hac arte venire a co-
66
gnitione forme complexionalis: ad formam spiritualem: sicut est suf-
67
ficiens ei venire a cognitione materie ad cognitionem qua-
68
tuor humorum et membrorum.
69
¶ Capitulum .VIII. Quod est de iuuamentis membrorum consimilium.
1
〈S〉Ed cum quieuit res super locum suum positum in hac ar〈-〉
2
te: tunc erit manifestum quod omnia membra non sunt in-
3
uenta: nisi propter has virtutes. et iste virtutes propter has
4
suas actiones: ergo non est inuentum in corpore aliquod
5
membrorum: nisi propter aliquam actionem istarum virtutum: aut passio〈-〉
6
nem earum. Ideo est nobis necessarium inquirere actiones et pas-
7
siones membrorum: et complexionem cui appropriantur: et cognoscen-
8
tes illud cognoscimus sanitatem cuiuslibet membri per suas fina〈-〉
9
les causas predictas in hac arte. ideo quia iam cognouimus eam per
10
causam materialem et formalem. Sed causam efficientem non est necesse nobis
11
hic narrare. ideo quia iam est separata saluo si ibi esset res que stare loco
12
efficientis in statu conseruante. ¶ Et incipiemus a iuuamento
13
membrorum simplicium: et dicemus quod res quam diximus que est neces〈-〉
14
saria per aliam est duobus modis: vnus est vt sit essentia prime neces〈-〉
15
saria essentie vltime sicut fuit intentio essentie consimilium necessa〈-〉
16
ria propter intentionem essentie officialium. ¶ Alius est vt non sit ex ne〈-〉
17
cessitate sed est quia meliora sunt duo quam vnum. et significat nobili-
18
tatem in agente et patiente: sicut oculus qui non est inuentus nisi pro〈-〉
19
pter necessitatem videndi: sed natura duplauit eos propter melioramen〈-〉
20
tum duplationis: sicut nos declarare debemus. ¶ Sed nos non
21
recordabimur istorum iuuamentorum nisi illius quod erit magis ne〈-〉
22
cessarium. ¶ De membris simplicibus quedam sunt ossa et similia ipsis
23
sicut carthillagines. et vngues: quedam sunt nerui: lacerti: ligamen〈-〉
24
ta: panniculi: chorde: cerebrum: et ossa sua: et nucha: et caro. et se-
25
pum. et his similia et pili. et cutis et sanguis et flegma et cholera et
26
melancholia et spiritus. ¶ Sed ossium maius iuuamentum ipsorum est ad
27
fortificandum et stabiliendum: et in summa ipsa sunt sicut fundamen〈-〉
28
tum totius corporis. Et iuuamentum secundum est ad defendendum et absco〈-〉
29
dendum: sicut ossa capitis et ossa pectoris. Sed multitudo eorum
30
in corpore fuit propter motus particulares. et multos. quia manus non
31
posset moueri per se. nisi esset discontinuata ab osse brachij cum con〈-〉
32
tiguitate amborum ossium scilicet manus et brachij. et ita est in quolibet
33
membrorum nodatilium mobilium discontinuatorum. Iuuamentum ter-
34
tium est. vt possit fieri resolutio superfluitatum vaporosarum. sicut
35
sunt commissure que sunt in osse capitis. Et potest esse quod sunt et
36
alia iuuamenta. ideo quod si eueniret aliqua lesio alicui ossium
37
non transiret ad aliud os alterius membri. quia discontinuatum est
38
ab illo. Item fuit necessitas multorum ossium propter diuersitatem fi-
39
gure eorum: et qualitatis secundum illud propter quod ordinata sunt. et propter
40
paruitatem et magnitudinem eorum. Sed diuersitas in par〈-〉
41
uitate et magnitudine est sicut ossa parua que sunt in digy-
42
tis. et ossa cruris et coxe. Sed diuersitas in figura alias in for-
43
ma[*]alias in forma is missing in Venice 1574. est sicut os quod de necessitate habet esse forte et graue fuit factum
44
durum et clausum. et illud in quo fuit intentio vt esset leue. fuit fa〈-〉
45
ctum durum et perforatum in qualitate. et illud quod habet de necessitate esse
46
coniunctum cum carne fuit factum tenerum sicut carthillagines et si〈-〉
47
milia et ista iuuamenta sunt nota per se. et homo potest cognoscere
48
maiorem partem per seipsum. vel ab eo qui aliquantulum studuerit in
49
cognoscendo. Sed vngues fuerunt facte propter duo iuuamenta
50
vnum quod est commune. et est propter conseruationem extremitatum digytorum: si-
51
cut ponitur ferrum in postremo haste lancee. Secundum est propter susten〈-〉
52
tamentum carnis digyti quando capit aliquid. Et istud iuuamentum
53
est magis proprium in vnguibus manuum quam in vnguibus pedum.
54
Sed primum iuuamentum communicat homini et alijs animalibus. In iuuamen〈-〉
55
tis neruorum cadunt multa dubia Galienus sentit quod iuuamen〈-〉
56
tum eorum est ad ferendum sensum et motum voluntarium omnibus
57
membris. Sed quod apparet ex sententia Aristotelis est quod non sit factus ner〈-〉
58
uus nisi ad temperandum calorem intrinsecum. ad hoc vt det virtu-
59
tem sentiendi. et hec opinio sequitur plus iuuamento cere-
60
bri. Sed si est instrumentum motus voluntarij in hoc cadit
61
speculatio. Et confirmatio Galieni quod sensus et motus sint a ner〈-〉
62
uis est. eo quod remoto neruo remouetur sensus et motus et hoc
63
non est per viam demonstratiuam. Et iam disputauimus
64
hoc in libris logicalibus. Sed apparet quod iuuamentum ner〈-〉
65
ui est de genere iuuamenti cerebri. et apparet manifeste quod na-
66
scantur ab eo. et quod non sint fixi in eo. sicut dixit Galienus. Et li〈-〉
67
gamentorum iuuamentum. et chordarum ad motum volun〈-〉
68
tarium est apparens ad oculum. Et panniculi fuerunt facti propter
69
abscondere et detendere et est vt sustineat membra que sunt suspen〈-〉
1
ta. et retineat ea quauis hoc iuuametum sit magis proprium liga〈-〉
2
mentis. Et iuuamentum panniculi positi supra ventrem est de specie
3
huius iuuamenti: eo quod prohibet intestina egredi de proprijs lo〈-〉
4
cis sicut accidit herniosis. ¶ Sed venarum due sunt par-
5
tes: vna est arterie que portant spiritum et sanguinem a corde
6
et iste sine dubio fuerunt facte propter hoc: et fuerunt ramificate et
7
partite per totum corpus ad ferendum rem istam: aut spiritum
8
solum: aut spiritum et sanguinem simul ¶ Alia est non pulsatilis in
9
quibus non est spiritus sensibiliter: nisi nos induceret ad hoc vnum
10
dictum simile dicto quod dicit Galienus in epate: quia dicit quod est fons spiritus
11
naturalis: quem diximus non esse nisi propter virtutem nutritiuam.
12
¶ Sed quod apparet ex iuuamento istarum venarum est: quia facte
13
iunt ad diuidendum sanguinem coctum in epate per alia membra: et
14
propterea fuerunt ramificate sicut arterie. ¶ Hic scire de-
15
bes quod Aristoteles vult quod cibus et nutrimentum omnium membrorum fiat
16
ex duobus sanguinibus mixtis insimul: et sanguis qui est in ve〈-〉
17
nis non pulsatilibus et in epate est sicut materia sanguini misso per
18
arterias cordis: et quod sanguis arteriarum est sicut forma sanguis et
19
hoc est quia dat eidem complementum et coctionem et facit ipsum cibum pro〈-〉
20
pinquum actui. Et Galienus sentit quod sanguis qui prouenit ab epate per
21
venas ad membra est cibus propinquus per se. Et probatio quidem
22
philosophi in hoc est hic: quod sanguis vt est sanguis est conueniens vt
23
sit cibus membris et omne quod nutrit debet euenire membris: et
24
duo sanguines vt sit cibus membris veniunt eis. ergo mem-
25
bra debent nutriri ex eis. Et proterea quod vnus eorum est crudus
26
et alter coctus: crudus conuenientior est vt approprietur mate〈-〉
27
rie et coctus forme: ergo debet esse comparatio cocti ad crudum
28
sicut forme ad materiam et hoc est declaratum bene in libro de
29
animalibus. Et ex verbis Galieni apparet quod idem asserit quod mem〈-〉
30
bra superiora cibantur a sanguine arteriali: quando precipit incidi ar〈-〉
31
terias in passione emigranea: et in epilepsia perseuerante et
32
vtinam ego scirem quid prohibet eum credere quod iste sanguis ar〈-〉
33
terialis non nutrit alias partes corporis. ¶ Sed cerebri me-
34
dulle sunt due species: vna est que stat in olla capitis: et istud sine
35
dubio est hyle id est materia spiritus cum quo fiunt sensus. Sed medulla
36
que est in ossibus est superfluitas cibi eorum. Et ossa solida non hahent
37
medullam quia non sunt perforata. Et nomen medulle dicitur equi〈-〉
38
uoce ad hanc medullam: et ad eam que est in olla: et non nominamus
39
eam medullam nisi quia sic a vulgo nominatur. Sed medulla que
40
est in ossibus est superfluitas penitus: et hec est substantia temperata.
41
¶ Sed natura nuche est de natura cerebri: et iuuamenta eorum sunt
42
eadem et adhuc exponam differentiam que est inter ea quando nar-
43
rabo iuuamenta membrorum officialium. Sed carnis due sunt species
44
sicut dictum est. et Aristotelis dicit super has duas: quia sunt instrumenta
45
sensus tactus proprie stantia cum eo sicut stat oculus cum visu. et
46
demonstrat hoc quia sensus simplex non inuenitur nisi a corpere sim〈-〉
47
plici: et quod neruus est seruitor canis in hac apprehensione ad
48
temperandum spiritum sensus. qui mittitur a corde et ista fundamen〈-〉
49
ta necesse est vt medicus a nobis recipiat. et nos dicimus de
50
sensu et motu: quod vna ex rebus a qua est eorum permanentia sunt
51
cerebrum et nerui. Sed vna species carnis quam Galienus vocat muscu〈-〉
52
losam est vnum ex membris officialibus et in illo est virtus primi
53
motoris. Propterea quod istud est illud quod mouetur ex se per hanc
54
virtutem et non mouetur per aliud membrum quod ipsum mo-
55
ueat: quia si per aliud moueretur. hoc induceret nos ad inueniendum
56
corpus aliud quod mouebitur ex se. Alias res duceretur in infinitum
57
quia nullum corpus mouet nisi moueatur. Et est necesse quod res quie-
58
scat apud primum quod mouetur a motore immobili: et hoc probatum est
59
in naturali philosophia. Et hec species carnis apud Galienum est instrumen〈-〉
60
tum motus localis et loquimur de ea quando loquemur de membris of-
61
ficialibus. Sed caro spongiosa inguinum et subascellarum est facta
62
propter expulsionem superfluitatum. Et non est multum longinquum ad
63
credendum quod multa ex carne non sit facta nisi ad implendum loca
64
vacua: et ad defendendum: Et in summa istud est simplex membrum
65
in quo communicant omnia animalia. sicut cor est membrum officiale in quo
66
communicant omnia animalia: et sanguis manifestum est quod non fuit factus nisi
67
propter vnam duarum rerum aut propter dandum nutrimetum[*]nutrimetum corrupt for nutrimentum sicut sanguis qui
68
est in epate: et in venis quas opinantur medici vt nascantur ab
69
epate. aut vt fit vehiculum spiritus: et caloris. et iste est sanguis
1
arterialis. Flegma est sanguis indigestus: et propterea debet dici
2
superfluitas sanguinea. hoc est superfluitas diminuta vt sit
3
sanguis: non superfluitas. cuius separatione a sanguine remaneat
4
sanguis completus sicut a cholera et a melancholia. ergo si ita est esse flegma〈-〉
5
tis fuit in corpore de necessitate. hoc est quod impossibile est cibum conuerti
6
nisi ex eo generentur superfluitates flegmatice. Et potest esse cum hoc
7
quod sunt in ipso alia iuuamenta: quia humectat membra. et ada〈-〉
8
ptat ea ad cibandum: et quasi est sicut cibus preparatus eis: quando
9
cibus tardatur eis. Sed melancholia et cholera sunt primo et per se in corpore
10
propter necessitatem quia cibus chilosus qui vadit de stomacho ad epar non
11
posset digeri: nec esse sanguis: nisi seperarentur ab eo iste due super〈-〉
12
fluitates: sicut mustum non potest esse vinum nisi separentur ab eo due
13
superfluitates: vna grossa et terrestris et alia subtilis et propterea
14
ordinauit natura eis propria membra. et non fecit sic flegmati. quia iste due
15
superfluitates non habent aptitudnem[*]aptitudnem corrupt for aptitudinem vt possit esse ex eis aliqua
16
pars membri aliquo modo. quod in flegmate bene potest esse. Et apparet
17
etiam cum hoc quod natura non preparauit istas: vt essent instrumentum
18
seruiens virtuti nutritiue per viam electionis boni. quia bursa fel〈-〉
19
lis habet vnum meatum ramificatum quia aduenit intestinis superioribus
20
et partibus infimis stomachi. et in aliquibus hominibus stringit. alias[*]stringit alias is missing in Venice 1574 tan〈-〉
21
git stomachum. et facit idem opus quod facit in intestinis. quia bursa fellis
22
mandat per hunc meatum intestinis partem cholere que moueat ea ad ex〈-〉
23
pellendum superfluitates et facit quasi abstersionem. Et similiter splen
24
habet vnum meatum qui tangit os stomachi. et mittit ei partem paruam melancholie ad
25
purgandum illud et ad mouendum appetitum cibi. quia ista opratio
26
prouenit a rebus acetosis. et multa verba dicta sunt in alijs
27
libris. sed non expectes ex me vt laborem ad narrandum ea.
28
¶ Sepi vtilitas in corpore fuit. vt calefaceret sicut zirbum dia〈-〉
29
fragma. Et sepum est superfluitas sanguinis cocti a quo ciba〈-〉
30
ta sunt membra. Et propter hoc quando est in corpore temperate signifi-
31
cat magnam sanitatem. quia significat super bonitatem nutrimen〈-〉
32
ti. et quando non inuenitur in corpore significat quod non est bona dige〈-〉
33
stio. quia non est superfluitas qui venit a bona digestione. hoc est calida
34
r humida. Et necessarium illud est ad implendum vacuitates etiam mem〈-〉
35
brorum. sed quando multiplicatur in corpore significat super malam
36
dispositionem. quia multitudo materie nutritiue que est sanguis
37
est conuersa in sepum. et tunc infrigidantur membra et moriuntur. quia in
38
hac superfluitate non est sensus et perduntur membra sensibilia quando
39
multiplicatur super ea. Pilorum capitis superciliorum. et palpe-
40
brarum iuuamentum est vt defendant. et hoc est manifestum. Quia vi-
41
demus quod pili capitis defendunt cerebrum a frigore et calore
42
et superciliorum et palpebrarum adiuuant ad defendendum oculos a
43
rebus extrinsecis. Sed pili subascellarum: et pedum et multi alij
44
qui sunt super superficie corporis. quod apparet ex eis plus est ex
45
necessitate materie. eo quod generatur pilus ab vno vapore fu-
46
moso adusto secundum Galienum. et hoc indiget speculatione. quia videtur quod pi〈-〉
47
lus sit corpus extendibile siccum. et tale est superfluitas cibi
48
sicci quando nimis excoqutur durante in illo admixtione pinguedi〈-〉
49
nis. ergo non est ille vapor cuius sit aggregatio partis supra par-
50
tem. Sed est corpus continuum fortis continuationis extensiuum. cre〈-〉
51
scens in longitudine. Et mihi videtur quod natura adducit istum va〈-〉
52
porem. vt sit materia pili. ad hoc vt pilus trahat illam malam
53
materiam ex corpore ad mundificandum ipsum per hoc. si-
54
cut tu vides quod similiter artificialiter faciunt laboratores terre qui
55
quando volunt vt ipsa fructificet. seminant semina que habent attra〈-〉
56
here partem terrestre adustam. et per hunc modum esse potest vt sit iu〈-〉
57
uamentum corpori. Sed cutis videtur esse propter defendere. et ab〈-〉
58
scondere et stat foris sicut sunt cooperture membris intrin-
59
secis. Et spiritus sunt propinqua instrumenta virtutis regetiue
60
corporis. et sic dicendum est quod ministratur a quatuor virtutibus
61
aut quinque hoc est attractiua retentiua digestiua et expulsiua
62
et discretiua. Et adhuc est inuenta alia virtus que communicat toti
63
corpori que regitiua nuncupatur et que sit. et vnde sit multa
64
dicenda sunt. et postea disputabimus. et quicquid sit ab anima
65
est. propterea priuatio eius est subita mors necessario.
66
¶ Capitulum .IX. Quod est de iuuamentis membrorum officialium
67
que sunt instrumenta virtutis nutritiue.
68
〈E〉T postquam narrauimus iuuamenta membrorum sim-
69
plicium: narrandum est iuuamentum membrorum
1
officialium: et vnicuiusque partis ipsorum. Et hoc faciemus breui-
2
ter: exceptis casibus in quibus prolongandi sunt sermones illis
3
qui nobis sunt similes. Et eligemus ex his quod manifestum est:
4
et quod opinatur esse magis necessarium in hac arte: et incipiemus
5
a membris que sunt instrumenta virtutis nutritiue: quia hec est vir〈-〉
6
tus necessaria prima nostro esse: et propterea fuit corruptio suarum
7
operationum mors. ¶ Et dicimus secundum quod testificantur sensus mem-
8
bra disposita ad faciendas operationes istius virtutis sunt stomachus
9
et sui minstri: sicut os et instrmenta eius: et isophagus[*]isophagus i.e. oesophagus: et post hoc inte-
10
stina: et epar et uene et renes et splen et sacculus fellis et vesi. ¶ Pri〈-〉
11
mum iuuamentum oris est masticatio cibi: et propterea fuerunt positi
12
dentes: vt faciant ad hoc conueniens preparamentum. Dentes
13
quidem anteriores vt incidant: maxillares vt frangant: molares
14
vt molent. Et scias quod in ore est aliquantula digestio. et homo
15
quem tu scis appellat eam alio nomine. ¶ Isophagus est mea〈-〉
16
tus per quem transit cibus ab ore ad os stomaci: et operatio sua
17
non est nisi in duabus virtutibus: que sunt lactantes virtutem
18
nutritiuam: hoc est attractiua et expulsiua: quia est necesse at-
19
trahere ab ore: et expellere ad stomachum: et quando ista opera〈-〉
20
tio perditur: extinguitur homo fame. ¶ Et instrumentum ser〈-〉
21
uiens nature in his duabus operationibus: necesse est vt va〈-〉
22
rietur. et apparet per anotomiam quod isophagus est compositus
23
ex duabus tunicis: vna que est secundum latitudinem: et alia que
24
est secundum longitudinem: et ista que procedit secundum longitudinem
25
quando colligitur et constringitur: et ascendit ad epiglotum: tunc fit
26
attractio. et illa que vadit in latitudinem: facit expulsionem
27
quando aggregatur: et amplectitur cibum: sicut vola manus ag-
28
gregat se super res humidas: et constringendo eas expellit.
29
Manifestum est quod stomachus est locus digestionis missi
30
cibi eidem ab ore conuertendo illum in chilum: quia non potest
31
conuertere ipsum in sanguinem. Et hoc apparet ab eo quod mini〈-〉
32
stri sui in hoc opere sunt quatuor virtutes particulares su-
33
pradicte. Sed digestio est magis manifesta in tunica car-
34
nosa propter calorem qui quidem est in ea plus. et propter
35
illud quod ei aduenit ex arterijs et venis: que ei adducunt ca〈-〉
36
lorem. et est suppositus epati ita quod ipsum calefacit: quia epar est
37
ei circa positum a latere dextro. et splen est ei circa positus in la〈-〉
38
tere sinistro qui dat calorem. Sed attractio cibi quam facit hysofa〈-〉
39
gus[*]hysophagus i.e. oesophagus et meri fit per tunicam villorum longitudinalium et adiuuat
40
ipsum in hoc quod est in eo de tunica diametrali angulari.
41
¶ Et receptio alias retentio[*]alias retentio is missing in Venice 1574 et expulsio fiunt per tunicam que
42
procedit per latitudinem. ideo quia quando recipit cibum illa tunica aggre-
43
gatur super ipsum ab omni parte quousque completur digestio. et digestio〈-〉
44
ne facta aggregantur omnes sue partes superiores super eam. et premunt
45
eam inferius. et est expulsio per hanc tunicam que vadit per latitudi〈-〉
46
nem. et habet duas operationes contrarias. hoc est expulsionem inferius
47
quando est facta digestio. vel superius per vomitum. Sed operatio vir-
48
tutis discretiue non est multum manifesta in stomacho nisi diceremus quod
49
stomachus nutriretur ex chilo. quare desideraret cibum. et ag-
50
gregaretur super ipsum quod fit in eo. et opinio affirmat hec quod si non di〈-〉
51
ceremus quod stomachus nutritur ex chilo. quare desideraret cibum et
52
aggregaretur super ipsum et cessaret fames quando comedimus
53
alias quando desideraret et aggregaretur super ipsum non esset virtus
54
discretiua vel eius operatio multum manifesta in eo[*]alias quando desideraret et aggregaretur super ipsum non esset virtus discretiua vel eius operatio multum manifesta in eo. is missing in Venice 1574. Et si contin-
55
gat quod vnum membrum seruiat alteri. seipsum obliuioni non tra-
56
dit. ergo recipit nutrimentum. et vtilitatem ex eo. Et accidit vt ali〈-〉
57
qui ex nostris socijs dubitent ex hoc. quia membra ex chilo non
58
debent nutriri nisi postquam conuersus fuerit in sanguinem et non
59
est adhuc conuersus in sanguine in stomacho. Ergo dicamus quod stoma-
60
chus nutriur ab eo ex modica re. que plus assimilatur qualita〈-〉
61
ti quam quantitati. et testificatur ex hoc quod subito quiescit fames. cum
62
comedimus sicnt[*]sicnt corrupt for sicut subito quiescit sitis cum bibimus. Et adhuc
63
non est inconueniens quod in eo sit aliqua pars subtilis qua nu-
64
triatur cito per aliquam humiditatem quamuis non sit sangninea. quia
65
tu vides multa animalia que nutriuntur licet non habeant sanguinem. Et di-
66
gestio fit in eo per caliditatem et humiditatem. primo et secundario fit per
67
aggregationem quam facit stomachus super cibum. et quia ipsum am〈-〉
68
plectitur. Et propterea tunc quanto stomachus in animalibus est gros〈-〉
69
sior et durior. tanto fortior digestio fit. et hoc apparet in sto-
1
machis lvoucrum[*]lvoucrum corrupt for volucrum. Etc[*]Etc corrupt for Et propterea voluerunt quidam antiquorum quod
2
digestio fiat propter constrictionem aggregationis. Et opinantur
3
quod stomaci volucrum prosint stomachi sicut sunt stomaci gallinarum
4
et perdicum. quia hoc membrum non fuit positum in eis durum et
5
forte nisi propterea. quia non habent dentes molares. Sed intestina
6
etiam videntur esse instrumenta nutrimenti quia ipsa non fuerunt
7
facta principaliter nisi vt transeat per ea digestus cibus in stomacho per
8
foramen quod appellatur porta. Propterea cum facta est digestio in
9
stomacho aperitur locus iste et mititur[*]mititur corrupt for mittitur cibus ad intestinam. et interim
10
epar trahit ab illis succositatem chili per venas que attingunt
11
istud. et quando compleuerit operationes tunc expellunt intestina super
12
fluitates inferius. et illa est superfluitas sicca. ergo vtilitas
13
intestinorum est bina. prima quia sunt via per quam cibus vadit ab
14
illis ad epar. Secunda propter expulsionem super fluitatis sicce. Et
15
virtus in illis manifestior est expulsiua. Et propterea fuerunt am〈-〉
16
be sue tunice euntes per latitudinem. Sed virtus attractiua non
17
est manifesta in eis. propterea non habuerunt tunicam vnam in
18
longitudinem. et ipsis est virtus digestiua. quia eorum complexi omne pro〈-〉
19
pinqua complexioni substantie stomachi. Sed illa intestina non habuerunt
20
multam reuolutionem nisi vt moraretur in eis cibus donec epar
21
traxisset ab eis quod necessarium erat. Et propterea dicit Aristoteles quod anima〈-〉
22
lia habentia paucam reuolutionem in intestinis sunt gulosa.
23
Et habuerunt duas tunicas vt essent fortia. quia sunt via
24
superfluitatum. et etiam quia oppositio virtutis expulsiue in
25
hoc est fortior. ¶ Manifestum est in epate quod est immutatiuum
26
cibi ad conuertendum ipsum in sanguinem et postea mittit ipsum
27
ad omnia membra. et propter dominationem quam facit super omina membra
28
nutritiua opinabatur Galienus quod esset penitus in virtute nutritiua
29
princeps: et ipse nesciuit quod postremum nutrimentum est in
30
corde. et in eo prima virtus nutritiua est princeps. Et apparet de
31
hoc membro quod habet quinque virtutes dictas hoc est digestiuam
32
quando facit sanguinem retentinam tempore digestionis. attactiuam
33
quando trahit chilum ab intestinis: discretiuam quando diuidit et cogno-
34
scit tres superfluitates: hoc est superfluitas aquosam quam trahunt
35
renes: cholerica quam trahit bursa fellis: melancholica quam
36
trahit splen. Et inueniri virtutem expulsiuam affinem virtuti attra〈-〉
37
ctiue magnum dubium est: et hic non est locus sue solutionis.
38
Et debes scire quod iste quatuor virtutes aut .V. non sunt sepa〈-〉
39
rate ab inuicem: sed sunt sicut multi operarij super vnum opus: et
40
sunt virtutes que sunt sicut instrumenta vni virtuti que facit nu〈-〉
41
trimentum: et facit ei cum istis .IIII. virtutibus in quolibet mem-
42
bro: et ille in toto corpore date sunt propter necessitatem vnius virtutis
43
intrinsece que est in vnoquoque membro: et hec est virtus nutriti〈-〉
44
ua principalis. Deinceps contemplandum est si ista principalis vir〈-〉
45
tus est prpria in hoc membro ad hoc vt sit ipsum solum princeps
46
membrorum istis virtutis aut illic est aliud membrum quod sit princeps
47
ad ipsum in hoc opere. super hoc est multum necesse disputare
48
¶ Et dicimus iam apparet per hoc quod declaratum est in naturali
49
philosophia. quod ista virtus non facit nisi vnam partem membri nutriti. et quod mem〈-〉
50
bra sunt composita ex elementis et quod compositum ex elementis non est compositum
51
nisi per modum temperantie complexionis. et complexio fit per mo〈-〉
52
dum decoctionis. et decoctio per modum caloris ergo nccesse[*]nccesse corrupt for necesse est quod
53
instrumentum istius virtutis sit principium fortis caloris. quia
54
non est differentia inter illam rem que est nobis necessaria ad esse partis
55
vel esse totius. et si ita est. ergo de necessitate iste calor est in epate:
56
et in alijs instrumentis nutritiue. Et si ita est sicut dicit. Galienus quod
57
non lucrata sint alia membra que habent hanc virtutem istum calorem cum
58
agunt suas operationes nisi a calore epatis. ergo epar certe est
59
princeps ipsorum membrorum quia non completur eis hoc opus nisi per
60
iplum. et ipsum complet opera sua per se. et tale membrum quale
61
est istud est dignus vt vocetur princeps et ista est dominatio quam
62
dixerunt tantum auctores ipsum per se habere. Et proterea de re-
63
ctore agricultorum dixerunt quod sit princeps eorum. propterea quia ser〈-〉
64
uitia eorum non complent nisi ex regimine ipsius et opus illius
65
completur per ipsum. et hoc est in omni specie dominationis. ¶ Dico ergo
66
vtinam ego scirem si possibile est a Galieno et alijs qui sequuntur suam sententiam
67
vt dicant quod epar est sufficiens per se in ista operatione. ipso conce-
68
denre[*]conce-denre corrupt for concedente cum eis quod multe arterie veniant epati a corde que addu〈-〉
69
cunt eidem multum calorem. quod si epar est sufficiens sibi iin[*]iin corrupt for in hac ope〈-〉
1
ratione ergo caior iste est in vanum et sine aliqua causa. ¶ Et si
2
dixerint quod iste calor non det epati nisi virtutem vitalem: dicemus
3
quid est virtus vitalis que est in membris: est ne alia virtus quam virtus
4
nutritiua aut sensibilis: et nec nomen vite intelligitur nisi super
5
has duas: licet accidat vt nomen vite attribuatur magis sensibili
6
et hoc est contrarium ei quod intelligitur ex verbis hominis quem scis.
7
Nec aliud certificatum est ex istis virtutibus nisi propter earum opera-
8
tiones nec sunt hic alie operationes nisi iste due: hoc est nutribi〈-〉
9
lis et sensitiua. Si responderent quod virtus pulsatilis in corde est
10
tertia virtus: et illa dicitur virtus per se. Respondemus quanuis
11
nos concederemus vobis hoc: cor tamen dat epati virtutem pul-
12
satilem: quia manifestum est quod vene epatis non sunt pulsatiles. De〈-〉
13
inceps apparet quod virtutes pulsatiles sunt proprie in corder[*]corder corrupt for corde et ista
14
virtus est propria sua dominatio et quando dominationem habet cor cum hac vir〈-〉
15
tute quia cum hac virtute dat et partitur virtutem omnibus mem〈-〉
16
bris: quoniam dat et partitur eis calorem naturalem cum hoc ipsum habet con〈-〉
17
seruationem sibi per modum flabellationis. et cum ista virtus videlicet
18
pulsatilis sit illa cum qua dat cor alijs membris primum nutri〈-〉
19
mentum dando et partiendo eis omnes alias virtutes: ergo ipsum debet
20
appropriari de necessitate isti virtuti: hoc est nutritiue a late〈-〉
21
re quod est nutrimentum cordiale quod ipsum est instrumentum cum
22
quo laborat ista virtus in dando nutrimentum. ¶ Et si esset
23
alia virtus hic preter istam virtutem nutritiuam: daret alijs mem-
24
bris. quia impossibile est esse in aliquo membro virtutem contrariam in
25
specie alijs virtutibus que sunt in alijs membris: et non inuenitur
26
in alio membro nisi in ipso existente membro principe. nec Galienus
27
nec alter medicus dicit hoc. Et si ita est sicut diximus. et appa〈-〉
28
ret quod comparatio cordis ad epar fit sicut comparatio quam ponit
29
Galienus epatis ad membra alia. Ergo cor ex necessitate erit prin〈-〉
30
ceps super epar in hac virtute: quia epar non est sufficiens in fa〈-〉
31
ciendo per se suam operationem nisi propter calorem trans〈-〉
32
missum a corde temperatum in quantitate et in qualitate.
33
¶ Et est refirmatus iste sermo vt cor sit de necessitate prin-
34
ceps virtutis nutritiue. quod Galienus nec alij ex anotomicis di-
35
terunt nec crediderunt. quod cordi veniret color ab alio mem〈-〉
36
bro: sed est sufficiens per se sicut conueniens est principi. Et ego
37
iam probaui tibi virtutem et calorem alias a calore[*]alias a calore is missing in Venice 1574 per viam
38
doctrine dissolutiue. ¶ Et si tu videris quod indiget cor epate
39
propter preparationem nutrimenti non est propterea epar dignum voca-
40
ri princeps: sicut non est conueniens stomacho propter prepara〈-〉
41
tionem cibi vt vocetur princeps epatis: nec etiam bubulcus qui prepa〈-〉
42
rauit cibum alijs bubulcis vocabitur princeps. Postquam de-
43
claratum est quod cor est princeps virtutis nutritiue: et apparet per
44
anotomiam quod non est in corpore vnum membrum ad quod non ve-
45
niant arterie a corde. ergo cor est dator virtutis nutritiue omni〈-〉
46
bus alijs membris per viam quam ego superius dixi tibi. et si ita
47
non esset arterie essent in vanum. Et adhuc non fuit visum vnquam per
48
anotomiam vt transiret sanguis ab eo per venas ad cor: adbuc
49
sanguis qui est in venis est sanguis imperfectus: et non est crea〈-〉
50
tus in vehiculum spiritus: nisi sanguis arterialis. Et si dice-
51
ret aliquis homo quod medicus non habeat necessariam hanc inquisitionem:
52
dico quod habet multum necessariam et hoc in futuro melius expla〈-〉
53
nabo. ¶ Et quando Galienus vituperauit Archigenem. quia curabat
54
virtutem memorialem cum medicinis cordialibus credendo quod
55
esset trasmissa[*]trasmissa corrupt for transmissa a corde: et dicebat si credis quod virtus memori-
56
alis sit in corde. quare non apponis ventosam super ipsum. et
57
sit intentio tua in medicando ipsum. Et ego dico quod hec est
58
vna reprehensio que est magis vituperabilis quam verba archi〈-〉
59
genis secundum quod declaraui hucusque et declarabo deinceps
60
quia cor est princeps omnium membrorum. et fuit locus eius in medio
61
quia hie[*]hie corrupt for hic est locus regis. ad hoc vt sit regimen huius proporti〈-〉
62
onatum equaliter omnibus suis circunferentijs. et etiam vt melius
63
custodiatur. Et propterea fuit circumpositus panniculus
64
grossus vt circundaret ligamentum suum. ¶ Sed nutrimentum
65
cordis est ex vena que coniuncta est inter epar et ipsum. Coope〈-〉
66
rimentum quod fuit positum super auriculam cordis fuit positum vt
67
aperiatur interius ad hoc vt sanguis posset ingredi ad ipsum
68
et postea clauderetur perfecte. ¶ Sed auricula que est in alio late〈-〉
69
re hoc est auricula vene que prouenit ab ista camera ad pul〈-〉
1
monem secundum opinionem quorundam fert sanguinem ad nutriendum pul〈-〉
2
monem: quia non sunt vene continuate cum illo. ¶ Et cooperi〈-〉
3
menta que sunt super hanc auriculam ordinata fuerunt vt aperire〈-〉
4
tur extra et non intus: ad hoc vt sanguis posset exire per eas
5
ad pulmonem. ¶ Sed vni duarum auricularum: videlicet que est
6
in camera sinistra: hoc est os arterie magne non fuerunt ordi-
7
nata tria coopertoria vt apperirentur ab interiori parte ad extra
8
nisi vt iret sanguis et spiritus ad arterias et non rediret: et alia
9
auricula que est in hoc latere est os arterie vene que venit ad pul〈-〉
10
monem. Et ab hac arteria fit euentatio cordis. Et propterea fue-
11
runt ordinata cooperimenta istius auricule vt aperirentur de〈-〉
12
foris ab intus. ¶ Sed quia splen non habet nisi duos meatus:
13
vnus qui continuus est epati et alter cum stomacho. et in splene stat
14
spissitudo sanguinis. Opinatur quod sit factus ad trahendum
15
supertfluitatem melancholicam epatis. et videtur longinquum vt
16
sint duo epata quia non apparent in eo vene misse ad aliud mem-
17
brum. ¶ Burfa[*]Burfa corrupt for Bursa fellis ordinata fuit ad trahendum superflui〈-〉
18
tatem cholericam ab epate. ¶ Et renes etiam sunt membra ser-
19
uientia epati quia attrahunt aquositatem que est in sanguine per
20
venam magnam que venit a gibbositate epatis. Sed vesica fuit
21
ordinata ad trahendum superfluitatem aquosam a renibus
22
et coopertura que est inter ipsam et renes similis cortici quan〈-〉
23
do humiditas trahitur ad eam aperitur. et quando remanet
24
clauditur: ad hoc ne reuertatur ipsam superfluitas ad renes.
25
¶ Et scias et non tradas obliuioni quod vnumquodque istorum
26
membrornm que ordinata sunt ad trahendum superfluita〈-〉
27
tem sanguinis non trahunt nisi quia sunt sibi conuenientes
28
in cibo: et etiam cum hoc faciunt iuuamenta que sunt neces〈-〉
29
saria. ¶ Et propterea in eis sunt de necessitate .V. virtutes
30
particulares: scilicet atractiua. et retentiua: digestiua: discre〈-〉
31
tiua: et expulsiua supradicte. Ista sunt omnia instrumenta
32
nutrimenti. Et habes quod digestiones que communicant om〈-〉
33
nibus membris sunt due. videlicet digestio stomachi. et di-
34
gestio epatis: saluo quod tu non ponas sanguini vnam digesti〈-〉
35
onem in venis. et si est pauca est. Sed tertia digestio est que
36
est propria omnibus membris.
37
¶ Capitulum .X. Quod est de iuuamentis membrorum of〈-〉
38
ficialium que sunt instrumenta virtutis generatiue.
39
〈E〉Ta postquam declaratum est que sint instrumenta vir〈-〉
40
tutis nutritiue: volumus declarare instrumenta
41
virtutis generatiue. Uirtus enim augmentati-
42
ua non habet propria membra sibi: sed eadem mem〈-〉
43
bra que sunt virtutis nutritiue sunt et istius. Membrorum
44
generationis quedam sunt que sunt propria femine sicut vulua
45
et mammille. quedam sunt propria mari sicut testiculi et vir〈-〉
46
ga. ¶ Sed testiculi fuerunt ordinati ad faciendum sperma
47
et ideo fuit caro eorum alba et spongiosa sicut caro mammil〈-〉
48
larum. et ideo quando conuertitur sanguis conuertitur ad
49
similitudinem eorum et faciunt ipsum album: sicut epar con〈-〉
50
uertit chilum propter suam rubedinem ad ruborem. quia vis
51
est agentis assimilare sibi patiens suum. Et debes scire quod
52
istud membrum non est sicut princeps virtutis generatiue: quamuis
53
ipsa virtus sit in eo sicut opinatur. Galienus quia illud non potest age-
54
re suam operationem per se nisi per spiritum missum eidem a cor〈-〉
55
de temperatum in quantitate et qualitate. Ideo apparet quod vir〈-〉
56
tus cordis que hunc calorem mensurat vt possit facere suas ope〈-〉
57
rationes sit principaliter generatiua. et virtus que est in hoc
58
membro est eius seruiens. et si habet aliquam predominationem illa
59
est particularis. ¶ Sed testiculi quos dicit Galienus feminam
60
habere apparet quod non habeant effectnm[*]effectnm corrupt for effectum in generatione. quia
61
sperma mulierum quod generatur in mulieribus in generatione in〈-〉
62
uentionem non habet. et si aliquis vellet dicere ammirando.
63
ergo facti sunt in vanum. Respondemus quod nec in homini-
64
bus mammille habent aliquam inuentionem in generatione. et
65
tamen habent eas. ergo debes scire quod aliquod iuuamentum est in
66
vtrisque. Et si tu dices vnde apparet quod sperma mulieris non
67
habet aliquam inuentionem in generatione dicendum quod mani〈-〉
68
festatur sensu et cognoscitur per argumentum. per sensum. quia
69
homo videt quod mulier impregnatur abque eo quod spermatizet.
1
Et postquam legi libros Aristotelis ego quesiui a multis mulieribus
2
de hoc et responderunt quod plures impregnate fuerunt absque sperma-
3
tizatione: et etiam si displicuisset eis coitus. ¶ Et etiam vidi quamplu-
4
res ex istis impregnatas que fuerant a masculis violate.
5
¶ Et vicina quedam mea de cuius sacramento confidere mul〈-〉
6
tum bene poteramus iurauit in anima sua quod impregnata fue〈-〉
7
rat subito in balneo lauelli aque calide in: quo spermatiza-
8
uerunt mali homines cum essent balneati in illo balneo. Et ego
9
perscrutatus fui vnum librum quem fecit Auemcladis de sper〈-〉
10
mate: et inueni eum qui dicit quod hoc possibile est esse: et red-
11
dit de hoc rationem plurimum mihi placentem. quia vul-
12
ua trahit sperma propter vnam propriam virtutem quam
13
habet cum eo a tota specie: et ad hoc non est necessaria dele〈-〉
14
ctatio. o quam bene placet mihi. ¶ Sed illud quod cogno〈-〉
15
scitur argumento naturali est quod si sperma mulieris posset face〈-〉
16
re hanc operationem: quam facit hominis sperma. ergo generaret
17
per se femina: et homo non esset necessarius: in quo nec esset
18
opinandum: quod hec operatio diuidatur in illos in quantitate: hoc
19
est vt sperma mulieris faciat aliqua membra: et sperma viri ali-
20
qua: quia quamuis membra sint multa: illa sunt vnum in vno princi-
21
pio quod est in eis: et dator istius principij quod est cor ipsum est dator
22
omnium membrorum in potentia: et si esset sufficiens muleiris[*]muleiris corrupt for mulieris sperma in
23
dando hoc principium: ergo sperma hominis non haberet etiam inuen〈-〉
24
tionem in generatione: et similiter dico in spermate viri. ¶ Et
25
si diceretur quod aliquod istorum spermatum non facit hanc
26
operationem quousque non sint mixta adinuicem et adepta
27
sunt aliam formam et aliam dispositionem: sicut non est sufficiens
28
per se acetum: et per se mel vt fiat oximel: nisi quando sunt mi〈-〉
29
xta simul. Respondemus et confiteantur hoc quod complexionem
30
habent illa duo spermata: et istud quod dat eis hanc formam
31
necesse est vt sit complens: et ista duo spermata sunt hic lo-
32
co materie: et hic non est res que det formam nisi virtus gene-
33
ratiua. et de necessitate est quod membrum quod habet hanc. complexionem
34
vel quod facit hanc complexionem est membrum in quo est virtus
35
generatiua. Et secundum hanc opinionem esset necesse dicere quod vir〈-〉
36
tus generatiua est in vulua. Et vtinam ego scirem que necessi〈-〉
37
tas est spermatis et sanguinis ad faciendum hanc operationem
38
quia sanguis est sufficiens ad faciendum omnia membra. quia ipsa nu〈-〉
39
triuntur ex eo. Et postquam ita est et apparet imposibile quod sit
40
operatio spermatis mulieris et spermatis viri vnum in specie
41
et eitiam apparet prima fronte quod mulier habet operationem in ge-
42
neratione. ergo conueniens est quod operatio vnius sit sine ope-
43
ratione alterius: et quod sint ambo declinantes in eorum opera-
44
tionibus ad vnum finem hoc est embryonis. ergo quodlibet eorum
45
dat embryoni partem per quam stat vel est. Et iste due partes
46
sunt materia et forma. et vnum eorum est dator materie. et aliud
47
est datur forme. Et imposibile est vt femina det formam et
48
masculus materiam. Ideo quia dator nutrimenti debet de ne-
49
cessitate esse dator materie: et femina est datrix nutrimenti. er-
50
go debet esse datrix materie: et masculus dator forme: et sic di〈-〉
51
xit Aristoteles. Et postquam mulier non habet aliquid de quo possit
52
opinari quod sit materia nisi sperma et sanguis menstruus: et est
53
manifestum quod sperma est humiditas aquosa similis superflui〈-〉
54
tati: neque solum est simile superfluitati. Sed pro certo est super〈-〉
55
fluitas: et impossibile est quod ex eo membra nutriri possint quia
56
si possibile esset sufficientior esset sanguis: quia ex eo nutriuntur
57
membra: quia non est differentia inter nutrimenti materiam et ma〈-〉
58
teriam essentie: quia nutrimentum est essentia in parte: et genera-
59
tio esse est in toto: et materia totius et partis est idem. Et etiam
60
hoc testificatur quod sperma mulieris non est materia embryonis: quia
61
multe mulieres impregnantur absque spermatizatione: sicut dictum
62
est. Et iterum vulua mulieris vomit suum sperma et trahit sper〈-〉
63
ma viri ad se. Que omnes res iste ostendunt quod sperma mulieris
64
est superfluitas discurrens propter delectationem: sicut dis-
65
currit saliua ex ore alicuius famelici cum videt aliquem come〈-〉
66
dentem. Et apparet manifeste quod sperma viri tenet locum agen〈-〉
67
tis: quia membra non nutriuntur nisi per calorem naturalem qui est
68
in corde: et iste calor est primum instrumentum anime nutritiue.
69
Et propterea necesse est vt sit primum instrumentum virtutis comple〈-〉
1
tiue. Et similiter necese est in spermate viri aut in sanguine qui
2
est in vulua magnam partem istius naturalis caloris esse in actu: et
3
impossibile est esse hoc nisi in spermate propter suum calorem et
4
humiditatem. ¶ Et sanguis ex quo generatur embryo est san-
5
guis venarum mulieris qui est in vulua retentus: et remotus est vt
6
habeat in se virtutem talem qualis est ista: eo quia est sanguis indi-
7
gestus: et adhuc remotius est vt sit in spermate mulieris: vel etiam
8
non est dicendum quod calor naturalis sit in embryone ex se: ideo quia non ge〈-〉
9
neratur calor naturalis nisi a calore qui est in nutriente. Propter omnes
10
ergo istas rationes non est credendum quod sperma mulieris sit materia vel
11
forma embryonis. Sed sperma viri stat loco forme: et sanguis
12
menstruus loco materie: et sperma mulieris non habet inuentionem in
13
generatione. Et non est credendum vt sperma prebeat iuuamen〈-〉
14
tum solum qualitate sed confert in iuuamento caloris quantitati〈-〉
15
ui alias qualitatiui[*]alias qualitatiui is missing in Venice 1574. Et propterea non habet Aristotelis reprehensionem ab
16
Hippocrate et Galieno quod in muliere que in saltando abortiuit .VI. die et
17
fuit inuentum sperma inuolutum panniculo: nec etiam querendum ab
18
Aristotele quo loco erat istud sperma. Et scio quod non erat neces-
19
saria in medicina ista inquisitio: quia magis est inquirendum in ge〈-〉
20
neratione animalium. Sed nos narrauimus istud hic pro maiori iu〈-〉
21
uamento: et qui vult scire questiones que sunt inter Aristotelem et Galienum legat librum
22
de animabus[*]animabus corrupt for animalibus: et ibi inueniet illud quod dixi. Et deinceps volumus
23
reuerti ad illud a quo fuimus separati. Et dicimus quod primum iuua-
24
mentum virge est vt inijciat sperma in matricem: et secundum vt sit meatus
25
superfluitati aquose. Et iuuamentum vulue est vt sit locus generatio〈-〉
26
nis: et cum hoc sunt alia iuuamenta: vt sit meatus et via superfluitati
27
sanguinis non cocti qui generatur in feminis et est sanguis menstruus qui
28
propter nimiam humiditatem que generatur in eis ex paucitate caloris earum in〈-〉
29
trinseci non est sufficiens calor earum ad decoquendum sanguinem
30
qui mittitur ad membra earum: et iccirco expellit ipsum natura certis paro〈-〉
31
xismis per meatum huius membri. Et est compositum multis villis
32
transuersorijs propter virtutem retentiuam que est in eis: et habet aliquos villos
33
longitudinales propter virtutem attractiuam vt trahant sperma. Sed vir〈-〉
34
tus expulsiua que est in hoc membro magna est: et propterea habet vnum
35
villum latitudinalem. Et si tu quereres vtrum vulua habet virtutem imuta〈-〉
36
tiuam hoc indiget speculatione. quia non potest dici quod vulua faciat membra
37
embryonis. Sed virtus informatiua ipsa facit cum calore fixo in
38
spermate. ergo virtus immutativa que est in vulua non est nisi loco conseruatonis. et
39
ideo cum attingit sperma aer corrumpit complexionem eius: et per hanc viam
40
potest intelligi quod virtus immutatiua est in vulua. Sed manifestum est
41
quod mammille sunt ad faciendum lac: propterea quod caro ipsarum fuit spon〈-〉
42
giosa et alba. et ista membra habent colligantiam. cum vulua. Et pro〈-〉
43
pterea quando materie propter aliquam causam non veniunt ad vuluam
44
currunt ad mammillas. sicut est in mulieribus lactantibus quia non
45
habent menstrua. et si habent parum habent. Et sunt alique mulieres que non
46
possunt impregnari dum lactant. Et iterum cum materie descendunt
47
ad vuluam priuantur a mammillis. Hucusque diximus iuuamenta
48
menstruorum et spermatis. deinceps volumus narrare iu-
49
uamenta instrumentorum sensus.
50
¶ Capitulum .XI. Quod est de iuuamentis membrorum officia〈-〉
51
lium que sunt instrumenta sensus in generali.
52
〈E〉T dicimus quod quinque sunt sensus scilicet visus. auditus
53
gustus. odoratus. et tactus. ¶ Manifestum est quod cere-
54
brum non fuit creatum nisi propter ipsos: et proprie propter vi〈-〉
55
sum. auditum. gustum. et odoratum. et quilibet istorum habet
56
suum instrumentum proprium. videlicet. visus oculum: auditus aures.
57
odoratus nares. gustus linguam. Sed de instrumento proporio ta〈-〉
58
ctus est dubium. quia Galienus dicit quod neruus qui oritur a cerebro est pro-
59
prium instrumentum eius. et est dator ipsarum virtutum alijs membris. Et
60
Aristotelis dicit quod istud instrumentum est caro. et hic sequitur opinionem
61
quam habent de cerebro. Quia. Galienus dicit quod in eo sunt quinque sen〈-〉
62
sus. et dicit quod est princeps istius operationis. hoc est quod facit eam per
63
se sine alicuius necessitate. Aristotelis autem dicit quod dominium suum est
64
particulare. quia est in hoc opere seruitor dominationi cordis.
65
posito quod sensus fuerit in eo quinque vel quatuor. Et nos vo-
66
lumus speculari in hoc secundum quod speculati suimus[*]suimus corrupt for fuimus in dominio epa〈-〉
67
tis. Et dicimus quod manifestum est ex anotomia quod multe arte-
68
rie a corde mittuntur ad cerebrum et fortes. et omnes anoto-
69
mici. et Galienus cum eis hoc consitentur. et ex hoc est prima probatio quod
1
cerebrum in hac operatione indiget corde. Sed si res qua iuuatur
2
cerebrum propter cor per calorem istum quem ei transmittit est virtus nutri〈-〉
3
tiua que cerebrum nutritur. ergo cor de necessitate esset seruitor
4
cerebri in hac re. ideo quia nutrimentum et virtus nutritiua non sunt
5
data in animali nisi propter sensus et virtutem sensibilem. Sed res qua
6
iuuatur cerebrum propter cor per calorem quem ei transmittit est quinque
7
sensus. Ergo virtus sensibilis primo et pincipaliter est in corde: et
8
ista virtus est sensus communis: cuius esse probatum est in libro de
9
anima. ¶ Sed Galilea dicit quod hec virtus est in cerebro: et Aristotelis
10
dicit quod est in corde. ¶ Et si tu queris vnde apparet quot cor
11
sit dator cerebro caloris mensurati in quantitate et qualitate
12
secundum quod conuenit vnicuique sensui ex sensibus cerebri. Re-
13
spondemus quod ratione debita est quod non cum omni calore fit quilibet
14
sensus: quia calor cum quo operatur virtus nutritiua non est
15
ille calor cum quo operatur virtus sensibilis. Et hoc apparet
16
in dormiente et vigilante: quia nos videmus quod operatio virtu〈-〉
17
tis nutritiue est fortior cum nos dormimus: et tunc non est
18
sensus in actu. Ergo calor cum quo operatur virtus sensi-
19
bilis non est in sensibus in actu cum homo dormit. Et hoc
20
apparet quia quando homo dormit tenendo oculos apertos
21
non videt et si non esset quia reuertitur calor in quo est visus
22
per neruum opticum ad partes intrinsecas visus non esset pri-
23
uatus. ¶ Et scias quod vna et eadem virtus non potest inue-
24
niri in potentia et in actu simul et semel. ergo postquam mani-
25
festum est quot virtus visibilis vadit cum spiritu visibili: et
26
spiritus visibilis cum calore naturali. quando dormit ho-
27
mo non est virtus visibilis in actu: quia si esset in actu ui-
28
deret in actu: et non est ita. ergo calor naturalis qui viuifi-
29
cat virtutem sensibilem non est calor virtutis nutritiue: quando dor-
30
miens nntritur[*]nntritur corrupt for nutritur: et non videt: et quando tu scies vbi reuertitur et vnde trans〈-〉
31
mittitur tunc scies de necessitate locum virtutis sensus communis.
32
Sed mihi videtur prima fronte quod a corde transmittitur iste calor
33
et ad illud reuertitur. Et propterea sunt partes extrinsece quando ho-
34
mo vigilat et operatio virtutis nutritiue est fortior cum homo
35
dormit et corpus est frigidum de foris. ¶ Et nemo debet di-
36
cere quod ortus istius caloris cum quo stant sensus et vigilia ge-
37
neretur primo in cerebro quia cerebrum est membrum frigidum et
38
membra nerui frigida: et in maiori parte eorum apparet mani〈-〉
39
feste frigus. ergo incredibile est vt calefaciant corpus. Et ad〈-〉
40
huc de ratione apparet quod calor qui est materia anime nutriti-
41
ue et calor qui est materia anime sensibilis est vnum loco subiecti:
42
vel vnum in situ: et non est duo loco subiecti nec in duobus di-
43
uersis membris etiam duo. Quia anima nutritiua que est in em〈-〉
44
bryone est preparata recipere animam sensibilem: et stat cum ea lo-
45
co forme et finis et nutritiua est ei loco materie: ideo fuit rece〈-〉
46
ptio in illo loco de necessitate qui preparatus est recipere. Et
47
manifestum est quod anima non est preparata recipere nisi in loco
48
sui subiecti et sui situs qui est calor naturalis. Ergo receptio
49
anime ad formam sensibilem est de necessitate in hoc loco. Ideo
50
ergo res vnita ab his duabus est vnum loco subiecti vel situs
51
quamuis non sint vnum in aliqua duarum figurarum. Unum simpliciter
52
hoc est vnum numero: et vnum diffinitione. Et hec est nobilis
53
sententia quam dedimus. Et postquam ita est et etiam apparet quod
54
calor cum quo reguntur sensus est calor cordis. ergo virtus que
55
regit sensum communem est ibi: et cerebrum est seruiens istius vir-
56
tuti. Sed ipsum cor est princeps istius virtutis veraciter: quia
57
dominatur super his in hac perfecta dominatione. Et nos potuisse-
58
mus probasse has res magis per viam demonstratiuam. sed no〈-〉
59
stra intentio est abbreuiare. Et postquam declaratum est quod cere〈-〉
60
brum est seruiens cordis dando ei virtutes sensibiles per modum
61
quem dat camerarius regi vt impleat voluntates suas quamuis rex
62
det ei illam virtutem propter quam agit. necesse est deinceps scire
63
que est via per quam seruit cerebrum cordi. quia iam declarata est via
64
per quam seruit epar cordi. hoc est quia preparat ei suum nutri-
65
mentum. Et dicimus quod non in qualibet mensura caloris com-
66
pletur operatio cuiuslibet sensus. Et adhuc apparet ad sen〈-〉
67
sum quod non indiget forti calore. quia fortis calor prohibet eos ap〈-〉
68
prehendere sensata extrinseca et impedit eos. sicut videmus quod
69
homines qui distemperati sunt forti calore in cerebris eorum in egri-
1
tudinibus acutis credunt audire et videre ea que non sunt. et
2
maxime apparet hoc in sensu tactus. quia fuit intentio in eo
3
apprehendere quatuor qualitates. et fuit impossibile vt instru〈-〉
4
mentum illius esset vacuum ex eis. quia ipsum est complexionatum ex
5
eis. vnde fuit factum in fine temperantie vt habeat sensum for-
6
tiorem. Et propter hec omnia quia cor est in fine casoris fuit ordi〈-〉
7
natum contra ipsum cerebrum ex opposito ad temperandum calorem
8
suum vt sensus possit apprehendere perfecte. Nec fuit possi-
9
bile ponere hanc frigiditatem eandem in corde a principio
10
creationis quia essent diminute operationes nutrimenti dimi-
11
nutione manifesta ¶ Et quod dum voluerit natura facere has
12
duas operationes in animalibus perfectis in vltimitate per〈-〉
13
fectionis fuit positum cerebrum contra cor. Sed animalia que
14
dicuntur spongia marina et multa animalia bruta non videntur indi-
15
gere cerebro: et spanliter neruo magno qui oritur a cerebro. et pro〈-〉
16
pterea si incideretur aliqua pars illius animalis posset viuere
17
et nutriri et crescere donec rediret ad id quod erat. Et propter
18
hanc causam videmus multa animalia que viuunt cum sint inci〈-〉
19
sa vsque ad medium sui. Et istud est seruitium quod dicit Aristotelis et
20
sequaces sui. et secta circuentium que dicitur emensam id est via-
21
tor: quod cerebrum facit cordi. ¶ Et fuit ordinatum os capitis
22
ad defendendum cerebrum. ¶ Et fuit rotundum quia figura rotun〈-〉
23
da est magis remota a lesione sicut faciunt castellani qui fa-
24
ciunt turres rotundas vt machina non possit eis nocere. Et
25
adhuc quia figura rotunda plura continet in se et etiam est magis
26
apta ad motum continuum.
27
¶ Capitulum .XII. Quod est de iuuamento fili spine.
28
〈E〉T iuuamentum fili spine est de genere iuuamenti ce〈-〉
29
rebri et est quasi clauius ligans spondilia. Et post〈-〉
30
quam declarata est ex hoc sermone compositio alias com〈-〉
31
paratio[*]alias comparatio is missing in Venice 1574 dominationis cerebri et similiter dominationis cordis
32
et declaratum est iterum quod est eius iuuamentum: deinde narrandum
33
est iuuamentum membrorum vnuscuiusque que data sunt his quin〈-〉
34
que virtutibus.
35
¶ Capitulum .XIII. Quod est de proprio instrumento sen-
36
sus tactus.
37
〈E〉T dicimus quod caro est proprium instrumentum sen-
38
sus tactus propterea quia illud est membrum quod communicat
39
omnibus animalibus: sicut tactus est sensus communis omnibus
40
animalibus. Et in carnibus perfectorum animalium sunt spar〈-〉
41
si multi nerui ad temperandum complexionem carnis. et
42
quia nerui sunt similes complexioni cerebri est iuuamentum eo〈-〉
43
rum de genere iuuamenti cerebri: et propterea membra ad que
44
non veniunt multi nerui sunt duri sensus. Et istius virtutis qui〈-〉
45
dam[*]quidam probably corrupt for quiddam [cf. Venice 1574: quiddam] est quod communicat omnibus partibus carnis: et hoc est sensus quatuor
46
qualitatum contrariarum: sicut caliditas frigiditas siccitas et humiditas. et qui〈-〉
47
dam[*]quidam probably corrupt for quiddam [cf. Venice 1574: quiddam] est quod est proprium vni membro: sicut est quando os stomaci sentit re〈-〉
48
solutionem factam in eo: et iste sensus appellatur fames et sitis.
49
¶ Sed fames est sensus resolutionis substantie grosse cali-
50
de et sicce: et sitis est sensus resolutionis substantie frigide et humide.
51
ergo sensus proprius est duplex. ¶ Et sensus capitis membri
52
de titillatione quam habet in hora coitus isti duo sunt connumera〈-〉
53
ti in genere sensus tactus.
54
¶ Capitulum .XIIII. Quod est de iuuamento lingue.
55
〈E〉T lingue iuuamentum est manifestum quod illa et ner-
56
ui sui non fuerunt facti nisi propter operationem gustus
57
quamguis huic adiungatur alia res propter electionem me-
58
liorem hoc est ad proferendum litteras locutionum.
59
¶ Et in radice lingue sunt duo orificia que tan-
60
gunt carnem glandulosam que appellatur generatrix saliue et iu〈-〉
61
uamentum istius saliue est vt faciat manifestare: gustum rerum
62
saporatarum.
63
¶ Capitulum .XV. Quod st de iuuamentis oculorum et partium suarum.
64
〈E〉T manifestum est quod oculi sunt instrumenta visus
65
et quod sunt compositi ex septem tunicis et tribus hu-
66
miditatibus: et sciendum est iuuamentum vnicuique
67
ipsorum. Et apparet quod proprium instrumentum
68
illius sensus sit humiditas rotunda que vocatur
69
crystallina vel glacialis aut reticula aranea posita super hanc
1
humiditatem. Quia declaratum est in naturali philosophia quod hec appre〈-〉
2
hensio non potest perfici nisi in corpore peruio hoc est aere et
3
aqua: quia propter claritatem et peruietatem que est in eis fuit eis possi〈-〉
4
bile recipere colores: et non apparet in oculo corpus existens in
5
vltima claritate et iuciditate natum ex temperantia aeris et aque
6
nisi duo corpora: et non fuit ordinata rotunditas istius humi〈-〉
7
ditatis cum aliquantula deuexitate nisi vt reciperet rerum sensibi〈-〉
8
lium multam quantitatem. ¶ Sed alie humiditates et alie tu〈-〉
9
nice non fuerunt facte nisi propter hanc humiditatem. Et cum
10
deuexitate modica non est nisi vt recipiat a grandinosa: quia vi〈-〉
11
trea humiditas fuit facta ad nutriendum hanc humiditatem per
12
viam rorationis: et hoc fuit propterea quia natura sanguinis est remo〈-〉
13
ta a natura huius humiditatis: vnde fuit necessarium vt ali〈-〉
14
qua re mediante fiat transitus sanguinis in primo vt ipsa ad
15
aptentur ad nutriendum hanc humiditatem. ¶ Et albuginea hu〈-〉
16
miditas facta fuit iterum ad humectandum hanc humiditatem
17
et ad custodiendum humiditatem suam ab aere extrinseco: et etiam ne
18
tangant vueam tunicam. ¶ Sed tunica fortis vocata coniun-
19
ctiua fuit ad custodiendum oculum a duritie nerui: et etiam ad ligan〈-〉
20
dum oculum cum osse: et etiam propter illam vtilitatem quam dicemus
21
post. ¶ Sed tunica que dicitur ferina fuit facta ad nutriendum di-
22
ctam retinam per venas que sunt in ea: et etiam vt iuuet ipsam pro-
23
pter calorem naturalem per arterias que sunt in ipsa. Sed iuuamen〈-〉
24
tum tele retine primum est vt det spiritum visibilem per neruos qui
25
sunt in ipsa hoc est calorem naturalem cuius complexio adaptata est
26
in cerebro. Et per duos neruos qui vadunt ad oculos. et etiam
27
nutrit crystallinam humiditatem per viam rorationis et dat iu〈-〉
28
uamentum caloris naturalis per arterias que sunt in ea. ¶ Sed
29
Galienus confitetur quod aranea est vltimate peruietatis et luciditatis
30
quia colores et forme imprimuntur in ipsa. ergo illi tela est pro〈-〉
31
prium instrumentum visus: vel per se vel per adiutorium crystalline.
32
¶ Et tela vuea dicitur habere tria iuuamenta vnum est vt nu-
33
triat telam corneam: et propterea fuit multum venosa: secundum vt de〈-〉
34
fendat crystallinam a duricie tactus cornee et propterea fuit hec
35
tela mollis tantum ne disgregareur spiritus visibilis et hoc facit
36
propter calorem nigrum quem habe: quia natura est coloris nigri vt ag-
37
greget. ¶ Et foramen quod est in medio istius tele non fuit fa〈-〉
38
ctum nisi vt esset forma sensati humiditatis crystalline aut
39
aranee aut ambarum: quia visus sicut scis non fit extramittendo.
40
Sed oculus recepit colores per sua corpora peruia per modum
41
per quem recipit speculum: et quando colores sunt impressi in ipsum
42
tunc apprehendit eos spiritus visibilis. et hoc ego bene proba〈-〉
43
ui in libro de sensu et sensato sex rationibus: quod si aliquod cor-
44
porum quibus est compositus oculus est conueniens vt in eo impri〈-〉
45
mantur colores per nimiam eius peruietatem ipsum corpus est pro〈-〉
46
prinm[*]proprinm corrupt for proprium instrumentum oculi. Et iuuamentum tele cornee eti〈-〉
47
am fuit vt defendat humorem albugineum et fuit facta clara et
48
subtilis vt non resistat humiditati crystalline ad recipiendum
49
formas. Sed secundum iuuamentum coniunctiue fuit factum ad mo-
50
uendum secum musculum qui mouet oculum. ¶ Ista sunt iuuamenta
51
partium oculi secundum Galienum et maior pars iuuamentorum secundum quod vidi〈-〉
52
sti hic sunt iuuamenta arbitratiua. sed sine dubio quodlibet ip〈-〉
53
sorum habet iuuamentum proprium in se. et pars dominans in eo et
54
suus finis non est nisi vt imprimantur colores in ipsum.
55
¶ Capitulum .XVI. Quod est de iuuamentis instrumento-
56
rum auditus.
57
〈S〉Ed instrumentorum auditus manifestum est quod sunt
58
aures. et primum in quo auditus est. est neruus
59
qui venit ad eas qui cooperit foramem auris. ¶ Et
60
dictum est quod foramen auris non fuit tortuosum ni〈-〉
61
si vt aer frigidus non intret tali modo quod ledat auditum. Et melius
62
est dicere quod fuit tortuosum ne virtus auditus fuisset lesa a vo〈-〉
63
cibus fortissimis. Et in summa scias quod hec figura habuit
64
iuuamentum in receptiones vocis. et ideo factum fuit carthil〈-〉
65
laginosum et vocatum est auris tortuosa. Et alia animalia habent
66
hoc pro alio iuuamento: hoc est vt recipiant voces venientes
67
ab omni parte et propterea plus regrediuntur foras et mouent eas.
68
¶ Capitulum .XVII. Quod est de iuuamentis instrumento〈-〉
69
rum odoratus.
1
〈M〉Anifestum est quod instrumenta odoratus sunt nasus: et
2
fit in animalibus olphatilibus per viam attractio〈-〉
3
nis. et in non olphatilibus sine attractione. sicut in
4
apibus et in alijs animalibus non habentibus olphatum
5
Et secundum Aristotelem iste sensus fit in duobus meatibus qui sunt in
6
naso. et secundum Galienum fit in duabus carunculis similibus capitibus
7
mammillarum. et dicit quod propter remotionem istius loci indigu〈-〉
8
it attractione. ¶ Et ego dico quod si ita esset vt dicit Galienus er-
9
go odoraremus quanuis nares essent oppilate quando attra〈-〉
10
heremus aerem per os. quia palatum est apertum naso. Et secundum
11
quod dicit Auenzoar nos odoramus odorem ciborum quando inci〈-〉
12
piunt digeri in stomacho. ergo a contrario non est probatum
13
quod per illas duas carunculas fiat odoratus. quod si ita esset ani〈-〉
14
malia in olfatibilia non odorarent. Et scias quod non fuit data at〈-〉
15
tractio odoratui nisi propter vnam duarum rerum. aut electione pro〈-〉
16
pter melius. aut grossicie sensus istius in animalibus olfatili-
17
bus. Quia possibile esset vaporem euenire a re odorata per se
18
ad virtutem sensibilem propter nimiam subtilitatem substantie
19
et propter naturam sue impulsionis. Sed propterea quod operatio
20
olfationis est vna duarum rerum aut trahendi aut mitten-
21
di. et est impossibile vaporem venire ex re odorata tempore
22
transmissionis aeris extra. Et est possibile ipsum venire tem-
23
pore attractionis: quia aduentus aeris odorati fit magis per
24
modum attractionis quam per modum effusionis. Sicut tu vi〈-〉
25
des cum volumus certe sentire odores quod nos conamur su-
26
per attractionem. et hec est causa propter quam fuit data at〈-〉
27
tractio. Et apparet quod animalia que odorant sine attractio-
28
ne habent clariorem sensum quam animalia que odorant cum
29
attractione sicut videmus in formicis et apibus: propter de-
30
bilitatem ipsius sensus in animalibus olfatiuis sentitur odor
31
paucus sine attractione: et quasi videtur vt non sentiatur. Et
32
cum sit comparatio istius sensus inter hominem et multa ex
33
animalibus est iste sensus diminutus in homine ab illis ani〈-〉
34
malibus qui indigent hoc sensu in venando vitam suam: et propte-
35
rea dicitur in prouerbijs quod cum ista animalia venantur vitam suam et
36
hoc est quasi per viam prophetie vel diuine prouidentie. ¶ Et post
37
quam narrauimus instrumenta quinque sensuum volumus narrare
38
instrumenta que facta sunt propter virtutem motiuam.
39
¶ Capitulum decimumoctauum. Quod est de iuuamen-
40
tis membrorum voluntarij motus.
41
〈E〉T dicimus quod virtus que facit mouere animal
42
hec est imaginatiua vel estimatiua quam preces-
43
sit virtus concupiscibilis. et postea ibi confirma〈-〉
44
tum est consilium vel ratio propter representatio〈-〉
45
nem rei imaginate aut estimate secundum quod declaratum est in libro
46
de anima. Et est necesse perscrutari in hac virtute. hoc est vt
47
sciamus instrumenta quibus oportet operari et quot sunt.
48
¶ Dicamus quod motus voluntarij quidam est proprius et qui〈-〉
49
dam est communis. Communis est motus eundi qui motus
50
est totius corporis. Sed proprius est motus cutis frontis et
51
motus oculorum: et mandibularum et duarum nasi extremi〈-〉
52
tatum: et labiorum: et lingue: et epiglotis: et mandibule inferi-
53
oris et motus capitis et colli: et motus nasi: et motus nodi vel
54
humeri spatule: cum bredone: et motus brachij a cubito in-
55
ferius: et motus iuncture nominate in arabico rasceth: et mo〈-〉
56
tus digytorum: et vniuscuiusque suarum iuncturarum: et motus
57
membrorum existentium in collo et motus pectoris ad inspi〈-〉
58
randum: et virge: et vesice quando clauditur: et motus extre-
59
mitatis intestini recti quando retinent feces ne exeant: et mirach
60
coxe: et cruris et testium. et pedum. et digytorum pedum. Isti
61
sunt motus qui dicuntur voluntarij. Et est necesse perscrutari
62
res a quibus veniunt isti motus. Et dicimus quod manifestum est
63
per dispositionem istorum motuum quod fiunt a pluribus vno motore.
64
Uerbi gratia motus manus fit a chorda: et motus chorde est
65
a musculo. et motus musculi est per se. et musculus est primum
66
mobile. et non est hoc corpus quod moueat ipsum. Ideo quia omne cor〈-〉
67
pus quod mouet corpus mobile est a necessitate mobile. et ideo est
68
conueniens quod corpora quorum vnum mouet alterum veniant in
69
fine ad vnum corpus quod moueatur per vnam virtutem moti〈-〉
1
uam missam eidem: et non propter aliud corpus sed propter aliud
2
principium quod est in eo sicut probatum est in naturali philosophia quod si ita non esset
3
res protenderetur in infinitum. Ergo de necessitate debemus dice-
4
re quod principium est in musculo. ¶ Et quando opinatur medici quod mo〈-〉
5
tus musculi sit a neruo opinantur falsum: ideo quia si ita esset ner-
6
uus moueretur aut per se aut per aliud hoc est propter aliud principium
7
quod esset in eo: et ideo quia declaratum est in naturali philosophia quod quodlibet
8
mobile habet motorem: et quod ille si est corpus non moueat nisi mo-
9
ueatur: et si motus esset a corpore res procederet in infinitum:
10
ideo necesse est hic esse motorem qui moueat et non moueatur: et
11
qui sit non corpus. Hec est vna ratio per quam videtur quod qui
12
mouet primo animal non est corpus sed virtus est anime: et quod hoc
13
sit de necessitate in musculo. Et hec virtus est virtus volun〈-〉
14
taria quam precedit imaginatiua: vel estimatiua: et confirma〈-〉
15
tio consilij. Et ideo quia iste motor non est corpus: nccesse est vt
16
primum mobile quod mouetur per ipsum sit corpus ad hoc vt
17
hoc mobile sit sicut materia et ipsum erit ei sicut forma: quia
18
impossibile est primum motorem in animali vt sit sine materia.
19
Ergo necesse est speculari quid sit hoc primum corpus. et ap-
20
paret quod sit calor naturalis qui est in nobis. Et tu vides quod
21
quando infrigidantur membra eorum motus priuantur. Et
22
est res nota per se quod vna rerum receptarum in diffinitione ista〈-〉
23
rum operationum est calor naturalis. Sed iste calor natura-
24
lis differt proprijs differentijs in quolibet membro secundum ope〈-〉
25
rationes quibus appropriatur istud maxime in operationibus
26
nutrimenti. et de hoc nullus discordat. Sed Galienus sentit quod ori〈-〉
27
go situs caloris istius sit cerebrum: et ad totum corpus per ner〈-〉
28
uos ab eo mittitur. Sed Aristotelis sentit quod cerebrum sit seruitor
29
cordis in hac operatione per viam qua seruit ei in sensibus secundm
30
quod dictum est superius: et quod origo istius caloris est in corde.
31
Et hoc potest videri manifeste quod ita est vt verum est: quia tu vi〈-〉
32
des quod nascitur in corpore iter agentis quando vadit quod non
33
fuerat. et istud membrum a quo nascitur calor et vadit ad to〈-〉
34
tum corpus est cor. ¶ Et propterea quando accidit homi-
35
ni aliquid quod ipsum terreat redit calor ad cor et tremunt cru〈-〉
36
ra: et potest esse quod cadit homo: aut non poterit moueri. ergo
37
prima virtus regitiua in hoc motu: et illud quod mensurat calo〈-〉
38
rem in quantitate est de necessitate in corde. ¶ Et adhuc quod
39
Galienus et omnes alij medici confitentur quod virtus voluntaria est
40
in corde: et si ita est et apparet quod animalia non mouentur ni〈-〉
41
si voluntarie. Ergo virtus hec est in corde: et cerebrum eius
42
seruiens in dando ei temperantiam. Et commune erit cum di〈-〉
43
ceretur de hac temperantia vt fiat per neruum aut fiat cum
44
spiritu animali eunte in ipsum et non est differentia in hoc
45
excepto quod in neruis spiritus animalis secundum Galienum non est appa〈-〉
46
rens nisi in duobus neruis opticis. ¶ Sed primum mobile a
47
calore naturali est musculus: ideo quia conueniens est quod ca-
48
lor naturalis operetur in primo: hoc est vt primo moueatur
49
istud corpus cum quo habet similitudinem propinquiorem
50
ex parte caloris: hoc est musculus propter compositionem su〈-〉
51
am. quia est compositus ex prima carne simplici et neruis a
52
quibus nascuntur chorde. Sed neruus solus frigidus est mul〈-〉
53
tum et non habet partem similem cum calore naturali. Et vena
54
per se non est digna vt sit principium istius motus: ideo quia na〈-〉
55
scitur a membro non primo. Et de ratione non est quod instru-
56
mentum quod dat nutrimentum sit instrumentum motus: quia
57
magis est conueniens vt nutrimentum fiat per instrumen-
58
tum quietis. Nec etiam arteria conueniens erit huic motui
59
quia est operatrix operationum pulsationum que dissimiles et non
60
couenientes sunt motui voluntario: immo est simile vt sit con〈-〉
61
traria ei: et sit quasi disposita sicut res que vellet et nollet ali-
62
quid simul. Ergo remanet vt sit musculus primum instrumen〈-〉
63
tum quod mouetur a calore naturali. Sed in membris quibus
64
non sunt ossa et non sunt ramificata: et sunt parua: musculi ip〈-〉
65
si mouent ipsa sine medio: et ramificata mouent ea medianti〈-〉
66
bus chordis que nascuntur ab extremitatibus eorum: ideoque
67
cum contrahitur trahit illam chordam: et quia alligatus est cum
68
extremitate ossis: mouetur os suo motu. Et quando mem-
69
brum habet duos motus contrarios adinuicem tunc habet duo os-
1
sa vel duos musculos in duobus locis contrarijs adinuicem quo〈-〉
2
rum quilibet trahit per se suo tempore et prohibet alteri suo contrario ne faci〈-〉
3
at operationem suam illa hora: et si operati essent ambo vna ho〈-〉
4
ra: tunc stat equaliter membrum et trahitur secunum vnum statum.
5
Uerbi gratia. quando musculus qui est in siluestri parte manus
6
trahit ipsam: vertitur versus partem siluestrem et quando musculus
7
qui est in parte domestica trahit ipsam versus partem dome〈-〉
8
sticam vertitur versus illam: et quando trahunt ambo simul existit
9
equalis: et nullus est ipsorum per se vt tractu suo faciat ipsam
10
verti intus et extra. ¶ Et numerus musculorum secundum Galienum
11
est .529. quorum in facie sunt .45. quorum .24. sunt vt moueant
12
oculos et palpebras. et .17. vt moueant mandibulam inferi-
13
orem. et .9. vt moueant alia membra faciei que mouentur vo-
14
luntarie. et in istis sunt musculi occulti sub cute frontis et pro
15
sunt fortitudini apertionis oculorum. Et duo musculi qui
16
mouent extremitatem nasi. et musculi duo qui mouent labium
17
superius sursum. et duo qui mouent labium inferius deorsum
18
et duo qui mouent maxillam. Et musculi qui mouent ca-
19
put et collum sunt .XXIIII. quidam eorum ttahunt[*]ttahunt corrupt for trahunt caput ver-
20
sus illam partem solum: versus quam positi sunt. Et alij sunt
21
qui trahunt caput et collum: eorum quidam sunt qui trahunt
22
caput superius: et quidam sunt qui trahunt ad partem anterio-
23
rem: et quidam trahunt ad partem posteriorem superiorem
24
et quidam trahunt ad dextram: et quidam ad sinistram. Et .IX.
25
musculi mouent linguam. et .XXXII. musculi sunt propter motum
26
colli et epiglotis et septem musculi vnicuique spatule. et .XIII. vni〈-〉
27
cuique lateri quibus mouetur brachium: et quatuor mulculi posi〈-〉
28
ti super cubitum: et duo sunt intus qui faciunt ipsum verti ver-
29
sus partem domesticam. et duo stant extra vt faciant ipsum ver〈-〉
30
ti ad partem siluestrem. et .XXXVII. sunt in quolibet brachio .X.
31
extra. et .VII. intus. et .XXXVI. positi sunt super manus .XVIII. super
32
vnaquaque: qui mouent manus ad partem domesticam et par-
33
tem siluestrem: et ad motus pollicis et parui digyti et volam
34
manus. ¶ Et musculi pectoris sunt .107. eorum quidam dila〈-〉
35
tant. et quidam constringunt. Et musculi spondilium sunt .XLVIII. et
36
VIII. extenduntur super ventrem sub ossibus pectoris vsque
37
ad vmbilicum et quidam extenduntur secundum longitudi〈-〉
38
nem. et quidam secundum latitudinem. et quidam secundum tran〈-〉
39
suersum qui faciunt motum ventris constringendi et laxandi et
40
iuuat omnes alios motus: et quatuor musculos habent duo
41
testiculi: et quatuor. musculi mouent virile membrum: et vnus
42
musculus tenet os vrine ne indebite fundatur. et quatuor
43
musculi tenent orificium intestinorum ne stercus ante tem-
44
pus egrediatur. Et .XLVI. musculi ad motum coxarum et cru〈-〉
45
rium. et .XXVIII. ad motum pedum et aliquorum digytorum
46
pedum. et .XXII. alijs motibus digytorum pedum. et positi sunt
47
super pedes. Isti omnes musculi sunt prima res que mouetur
48
a calore naturali communi: aut calore proprio cuiuslibet mu〈-〉
49
sculi. ¶ Et postquam ita est quod aliquod membrum non moue-
50
tur nisi per calorem naturalem qui stat ei loco forme et propter
51
calorem qui est in musculo: et ille non mouetur nisi per princi〈-〉
52
pium anime. ¶ Et sciendum est quid est illud principium:
53
et vnde est et vbi est. Et dicimus quod quando associabitur huic
54
quod declaratum est per vniuersalem sermonem: hoc est quod vir〈-〉
55
tus que facit motum in loco est anima. Et est declaratum
56
etiam quod conueniens est quod motus vniuscuiusque corporis fit per
57
virtutem voluntariam fixam in membro communi quod communicat
58
toti corpori quod sit mobile per se. et per virtutem propriam voluntarie
59
mentis membris particularibus que mouentur per se et sunt
60
musculi. et apparet sensui quod in corpore non est membrum quod com〈-〉
61
municet toti corpori. et fit mobile per se nisi cor. ergo virtus vo〈-〉
62
luntaria communis est in corde hoc est in musculo qui est in eo: et quod virtu〈-〉
63
tes particulares voluntarie sunt in quolibet musculo particu〈-〉
64
larium musculorum. Sicut videmus quod motus communis vitalis
65
animalium qui est inspiratio habet principium a corde. et
66
ste[*]ste corrupt for iste motus est coniunctus motui expirationis pulsatilis. ¶ Et
67
ipropter[*]ipropter corrupt for propter hoc accidit quod pulsus manifestatur per motum: et minoratur per
68
quietem. Ergo cerebrum et neruus non fuerunt nisi ad tem〈-〉
69
perandum istum calorem in quo est principium virtutis volun-
1
tarie communis et proprie. ¶ Debes scire quod non est impossibile
2
hic esse motum voluntarium absque musculo: sed si est: est propter calo〈-〉
3
rem naturalem aut propter rem que stat loco eius in animalibus que
4
non sunt sanguinea nec musculosa. ¶ Et sine dubio isti mu〈-〉
5
sculi non sunt nisi in animalibus perfectis. Ideo graue fuit
6
Galienus ad dandum musculos qui moueant linguam exterius: et
7
motus duriciei membri tempore coitus. Ideo quia intentio sua
8
erat omnino vt motus non esset nisi per musculos: et non est ita.
9
¶ Capitulum .XIX. Quod est de iuuamentis anhelitus et membrorum eius.
10
〈P〉Ostquam narrauimus iuuamentum membrorum motuum
11
voluntariorum est narrandum de anhelitu et mem〈-〉
12
bris suis. Ideo quia Galienus ponit ipsum motum vo〈-〉
13
luntarium: et quia videtur quod cerebrum operatur in hunc
14
motum credit quod motus voluntarius sit in eo: et similiter credidit quod
15
esset in neruo. et credidit falsum: ideo quia iam probatum est quod hoc
16
conuenit esse in membro mobili per se: et propterea egritudo a
17
qua prouenit lesio in motu est primo et per se in musculo. et per
18
motum colligantie in cerebro et neruo. ¶ Quare medicus de〈-〉
19
bet curare lesionem istius motus intendendo primo ad musculum
20
et secundario ad cerebrum et ad neruum. Instrumenta an-
21
helitus sunt diafragma: pulmo: cauna trachea: arteria: epi-
22
glotis: et vulua. Et priusquam nos tractemus de iuuamento vni〈-〉
23
uscuiusque istorum membrorum: est tractandum de iunamen〈-〉
24
to[*]iunamento corrupt for iuuamento istius operationis hoc est de anhelitu. Et dicimus quot
25
medici sicut Galienus et alij visi sunt dicere quot anhelitus est pro〈-〉
26
pter duo iuuamenta: vnum ad ventillandum calorem natura〈-〉
27
lem cordis per attractionem aeris frigidi et expulsionem va〈-〉
28
poris qui resoluitur a calore naturali qui est corpus fumo-
29
sum qui non est conueniens eidem pro certo istud inuuamentum
30
est vnum et necessarium animalibus calidis sanguineis.
31
Sed illis que non sunt calida nec sanguinea non est necessa-
32
ria hec operatio: sed sufficit eis motus arteriarum qui venit
33
a corde. et hoc reputo sicut anhelitum. ¶ Sed aliud iuuamen〈-〉
34
tum quod dicunt esse est vt det nutrimentum virtuti intrin〈-〉
35
sece ex aere qui recipitur restaurando ex spiritu tantum quan〈-〉
36
tum resolutum est: hoc est falsum. quia impossibile est com〈-〉
37
positum nutriri ex simplici: quoniam si ita esset iam inueni-
38
retur animal esse simplex ex vno solo elemento. et Galienus negat
39
hoc. et propterea dicit quod aqua non nutrit. et propterea dico
40
quod primum verax est ¶ Sed cui ex virtutibus anime debeat
41
attribui anhelitus: hoc est perscrutandum: quia Galienus dicit
42
quod debet attribui virtuti voluntarie. et dicit hoc quia a nostra
43
voluntate est vt anhelemus et non anhelemus. Et etiam di〈-〉
44
cit quod proprium instrumentum huius virtutis est neruus. et
45
dicit quod si incideretur neruus qui mouet diafragma: homo
46
non viueret nisi tantum quantum viueret strangulatus. ¶ Sed
47
alij dicunt quod stat virtuti sicut motus pulsus. Et potest que〈-〉
48
stionari dictum Galieni duabus rationibus. Una: quia tu
49
vides quod anhelamus quando dormimus. ergo non est volun〈-〉
50
tarius: quia operatio voluntaria non fit nisi cogitatione et
51
voluntate sicut dictum est. Alia quia videmus quod anhelitus
52
qui fit improuise similatur motui pulsuum: ita quod Hppo-
53
crates[*]Hppo-crates corrupt for Hippocrates ponit ipsum pluries loco pulsuum scilicet tempore quo
54
non egrotant membra anhelitus. et dicit quod denunciat com〈-〉
55
plexionem cordis sicut denunciat pulsus: excepto quod non sit
56
egritudo in instrumentis anhelitus. ¶ Et alij sapientes vo〈-〉
57
lunt quod sit compositus duabus virtutibus. videlicet volun-
58
taria et non voluntaria: hoc est naturali et animali. et hic inue〈-〉
59
nitur in motu plurium membrorum sicut in motu palpebre oculi et
60
in motu deglutionis: quia manifestum est quod ambe virtutes iste sunt com〈-〉
61
posite. et ideo quando debilitantur iste due virtutes cadit defectus in opera-
62
tione deglutiendi sicut accidit quando cadit virtus appetitus. Et mi〈-〉
63
hi videtur quod opinio postrema sit veracior: hoc est quod hec operatio
64
sit composita. vel possibile esset dicere quod fortior esset opinio illius qui
65
dicit eam esse naturalem: quia plures anhelitus quos facimus tempore sa〈-〉
66
nitatis et egritudis fiunt sine intentione: quare ponuntur ad de-
67
nunciandum complexionem cordis: et et suspiria proijciuntur absque in〈-〉
68
tentione. et etiam quando magna necessitas anhelandi incumbit desiste〈-〉
69
re non possumus. sicut accidit in tussi et similibus. ¶ Et na-
1
tura non inuenit hanc virtute actione voluntaria nisi propter
2
necessitatem superuenientem: quando non sufficit virtus naturalis ad exi-
3
gentiam cordis. ¶ Sed probatio qua probat Galienus affirmando
4
quod hoc virtus penitus est voluntaria: est priuatio istarum virtutum
5
quando est incisus neruus. et dicit probando postquam est incisus ner-
6
uus est incisum instrumentum motus voluntarij. et inciso ner〈-〉
7
uo cessat motus voluntarius. ergo est in neruo. Et iste syllo〈-〉
8
gismus est falsus in principijs et corruptus in figura: quia quando re〈-〉
9
mouetur alias[*]remouetur alias is missing in Venice 1574 tenetur vnum predicatum rei que data est a subiecto
10
non debet semper remoueri predicatum ab illa a qua est remotum
11
subiectum. et qui opinabuntur hoc tenentur credere cum condictione op〈-〉
12
positi antecedentis in tota materia contradictionem oppositi consequentis. et ideo hec
13
verba non sunt digna vt hic audiantur. Et iste est vnus modus in
14
quo est manifestum. quia non habuit veram radicem in logica. quia si
15
per remotionem nerui remouetur aliquis motus. illud non est ex ne〈-〉
16
cessitate. vt quando neruus est vt sit ille motus vt dicatur quod neruus
17
sit propria causa in hoc motu. Et iam nisi sunt homines per-
18
cussi super venas et neruos dormitarios qui vadunt ad ce-
19
rebrum. et tuuc[*]tuuc corrupt for tunc in eis priuate sunt omnes operationes volunta〈-〉
20
rie et propterea hoc nomine nuncupantur. et dicit Rasis quod quan〈-〉
21
do rex indie volebat interficere nobiles interficiebat eos per
22
huuc modum. Et vis tu dicere propter hoc quod omnes motus
23
voluntarij sunt fixi in his duobus. ¶ Item que res est illa
24
que iubet hanc operationem in neruo nisi vna ex rebus propter
25
quam completur hec operatio: et quando illa lesa est. tunc ne-
26
cessario lesa est illa operatio. quanuis non sit propria causa
27
in hoe[*]hoe corrupt for hoc. quia corrumpitur propria operatio propter coruptio〈-〉
28
nem virtutis transmisse illuc. ¶ Et de necessitate non est pro-
29
pter hanc priuationem voluutarij[*]voluutarij corrupt for voluntarij motus quod quilibet motus
30
qui est in neruo qui ingreditur suam essentiam sit positus
31
substantialiter voluntarius et per accidens accidit ei vt sit et
32
ille voluntarius. ¶ Et quomodo poterit negare hoc: quia
33
iam concedit quod motus palpebrarum fit per musculos sicut
34
notum est per se: et cum hoc toto non est voluntarius. Et si vel〈-〉
35
let dicere quod sit totus voluntarius. adhuc nihl hic lucratur: eo
36
quod est in musculo non in neruo. ¶ Et postquam declaratum est
37
quod iuuamentum sit in anhelitu: et que sit eius virtus necesse
38
est narrare iuuamentum proprium vniuscuiusque membri pro〈-〉
39
prij huic operationi. ¶ Et dicimus quod membrum quod ma〈-〉
40
nifestum dat iuuamentum in hac operatione est pulmo: si-
41
cut videmus quod quando dilatatur attrahit aerem intus et quan〈-〉
42
do constringitur expellit foras. Et non est dubium quia illud
43
est proprium instrumentum in operatione illa. ¶ Sed quod ne-
44
cesse est speculari subtiliter in hoc est illud vtrum ille motus
45
cum quo fit inspiratio et respiratio sequatur motum pectoris:
46
nec per se habet aliquem motum an fit motus pectoris in anhe〈-〉
47
litu: inde continuum semper cum motu pulmonis vt sit eius
48
adiutor. ¶ Sed Galienus dicit quod pulmo nullum habet proprium
49
motum in se: et quod motus illius sequitur motum pectoris: et quod
50
motus anhelitus qui sequitur motum naturalem: fit per rem musculo-
51
sam magnam que dicitur diafragma quod separat inferiora mem〈-〉
52
bra a superiobus: et dicit quod magis propria res iuuamenti
53
istius membri est hec operatio: quia nos videmus quod incon〈-〉
54
tinenti cum pectus dilatatur repletur pulmo aere. sicut vi-
55
demus in follibus fabrorum. Et testificatur super hoc quod quan-
56
do vulnus factum fuerit ibi: et intret aer pectus tunc cessat mo〈-〉
57
tus pulmonis et moritur. Et posset esse quod cessatio motus pul〈-〉
58
monis quando vulneratum est pectus est propterea quia in〈-〉
59
frigidatur pulmo. Et in temporibus Aristotelis non cognosceba-
60
tur aliud iuuamentum huius membri nisi propter separati〈-〉
61
onem membrorum principalium a nutritiuis ad hoc vt non
62
accideret tempore digestionis eis aliud ex calore illo. Et non
63
debeat imputari Aristoteli hoc in desectum: quia istud quod
64
apprehenditur per anotomiam est sicut res que apprehen-
65
ditur numero motuum circulorum: nec illa erat plene scien〈-〉
66
tia completa tempore Aristotelis. Et si tempore Galieni erat ars
67
medicine plene completa: tamen dicit Galienus non est impossibile
68
post me venire qui inuenit in arte medicine quod per me non est
69
inuentum. Et propterea in maiori parte rerum de quibus opinan〈-〉
1
tur homines quod Galienus contradicat Aristoteli non est vera contradictio: sed
2
sicut additiones et complementa quia nullus reperit alias non[*]reperit alias non is missing in Venice 1574 deperit
3
Aristotelis dc[*]dc corrupt for de eo quod dicit in iuuamento diafragmatis et motu ner〈-〉
4
uorum: secundum quod dicit in tractatibus vniuersalibus deesse motus et sensus
5
et iuuamentis cordis et cerebri: et similiter hec est sic dicendum: et non
6
est dicendum quod illud quod dicit Galienus in rebus particularibus con-
7
tradicat in vniuersalibus Aristoteli. Et modo volumus reuerti ad illud
8
a quo separati sumus: et dicimus quod illud quod diximus ex sententia
9
Galieni quod motus pulmonis sequitur motum pectoris: et hoc indi-
10
get speculatione: quia Galienus non verificat hoc nisi propterea quia vi-
11
det quod cessante motu pectoris cessat motus pulmonis: et tunc
12
moritur animal. Et ego dico quod non est hoc ita absolute dicendum
13
quod motus pectoris sit causa principalis motus pulmonis: quia pos〈-〉
14
sibile est vt quilibet istorum id est pulmo et pectus habeat hunc motum
15
ex se: sed habeant vnam proprietatem coniunctionis: propter quam nullus
16
eorum mouetur sine alio. et propterea cum cessat motus vnius cessat
17
motus alterius. et non est quilibet eorum eam motus alterius. Et si
18
nos poneremus quod quando pulmo non mouetur hoc motu tunc cessa〈-〉
19
ret motus pectoris sicut dicit Galienus essemus arbitrati per hoc
20
secundum eum quod pulmo esset id quod moueret pectus dicendo quod si non
21
moueretur quod si non moueretur pectus non diceremus. Ecce hic
22
videtur quod Galienus perdiderit in opinione sua quod non est impossi〈-〉
23
bile esse motum pectoris et purlmonis vt moueatur simul sicut in
24
globo vno. vt si vno non moueretur quod aliud non moueretur: quamuis
25
vnus non sit motor alterius secundum modum qui dictus est. Item non
26
est impossibile superueniente pectori mala complexione per in-
27
cisionem nerui qui ei aduenit quod illa malitia non penetret ad pul〈-〉
28
monem per illam colligantiam. quia vna rerum ex qua egrotant mem-
29
bra est colligantia: et Galienus hoc concedit. Etiam per hanc eandem viam
30
debemus dicere quod motus pectoris adiuuet motum pulmo〈-〉
31
nis. et maxime quando indiget forti anhelitu. Et melior via quam
32
eligere possumus in fine nostre propositionis est hec. quia membrum
33
quod leditur cum cessat inspiratio et respiratio est cor sicut manife〈-〉
34
stum est. et si cor est illud quod recipit hanc lesionem propter hanc ces〈-〉
35
sationem et non solum lesionem sed et mortem. ergo de necessitate est il-
36
lud membrum in quo est principium istius iuuamenti. Et motus pul〈-〉
37
monis secundum Galienum erat violentus vel per violentiam perviam qua
38
mouentur corpora artificialia. Et nobis est dicendum quod illud prin〈-〉
39
cipium motus est in ipso per viam que est in corporibus naturalibus. Et
40
adhuc quod completur hic motus per duos motus. videlicet naturalem et vo〈-〉
41
luntarium. Ergo melius quod dicere possumus ex his est vt sint si〈-〉
42
cut duo primi mobiles scilicet quod musculus sit primus in motu vo〈-〉
43
luntario et cor et pulmo primi inmotu naturali. Et Galienus tenuit in hoc
44
tractatu viam quam in alijs regulis suis qui putat vt iste sit mo-
45
tus voluntarius: et putat quod non sit voluntarius nisi per neruum et non
46
apparet per anotomiam vt neruus veniat ad pulmonem per quem
47
possit sentire et maxime per quem possit mouere: et potest esset[*]esset corrupt for esse quod no-
48
stra principia non sunt sufficienitia veniendi ad veritatem pluri-
49
um harum inquisitionum: sed tamen conueniens est vt loquamur de his
50
secundum aptitudinem huius temporis: quia non est impossibile vt cadant hec verba per
51
que possumus certificare de veritate harum rerum tempore futuro: cum ad
52
preseaeeus spacium non habeamus. Et non fuerunt ordinate partes du〈-〉
53
plices pulmonis nisi propter hoc vt si superueniret vni parti mala di〈-〉
54
spositio vt alia staret in iuuamento loco ipsius: sicut contingit
55
in vulneribus que laniant vnam cameram pectoris quia stat pars
56
pulmonis que est in camera non vulnerata loco iuuamenti an〈-〉
57
helitus: sed quando vulnerantur ambe tunc statim moritur pati〈-〉
58
ens. ¶ Et iuuamentum canne pulmonis est propter inspira-
59
tionem et respirationem. et cum hoc habet iuuamentum vocis. Et
60
propter hoc fuit positum in extremitate huius membri vnum quod habet
61
possibilitatem generandi vocem: et assimilatur vni parue lingue. Et
62
misse sunt eidem a musculo res que dant ei diuersas dispositiones
63
vt possit generare diuersas voces. Et hoc iuuamentum est tantum
64
propter bene esse: et non propter necessitatem: propterea quod vox non est
65
necessaria in esse nostro. Et in maiori parte facit natura hoc quia fa-
66
cit in vno membro duo iuuamenta aut tria quando debet esse hoc si-
67
cut videmus in naribus: quia sunt ordinate ad odorandum: et ad hoc
68
vt sint propter mundificationem superfluitatum cerebri. et in
69
vna parte seruit virtuti expulsiue. et in alia parte seruit virtuti sen-
1
sibili. ¶ Et etiam iuuamentum vulue est vt defendat ne puluis
2
aut fumus: aut similes res nociue veniant ad guttur. ¶ Et cum
3
hoc defendit ne aer frigidus ingrediatur ad membra anhelitus
4
et ideo quando multum inciditur ab ea fortificatur frigiditas ad pectus
5
et pulmonem: et apparet vt habeat inuentionem in esse vocis.
6
Et testificatur nobis quod epiglotis est instrumentum quod appro〈-〉
7
priatur voci: quod est quia cum sufflamus fortiter in cameram
8
vel cannam pulmonis alicuius animalis egreditur vox ex-
9
tra ex ea que assimilatur voci illius animalis. Et fuit positum su〈-〉
10
per hunc meatum cooperimentum vnum ad defendendum a
11
rebus que vadunt ad isofagum[*]isofagum i.e. isophagum, sc. oesophagum ne ingrediatur in ipsum: quia
12
moriretur homo. Et propterea quando intrat aliquid etiam
13
modice quantitatis ammouet tussim. Ista sunt que sunt pos〈-〉
14
sibilia dici de iuuamento anhelitus.
15
¶ Capitulum .XX. Quod est de iuuamentis cerebri et partium eius.
16
〈E〉T virtutes cerebri scilicet imaginatiua et cogitatiua et
17
reminiscibilis et conseruatiua quamuis non sint mem〈-〉
18
bra vel instrumenta ipsa tamen habent propria loca in
19
cerebro in quibus manifestantur operationes earum:
20
et propterea de eis dicendum est. Et dicimus quod virtus imagina-
21
tiua stat in prora cerebri. et illa est que retinet figuram rei postquam
22
separata est a sensu communi. Sed cogitatiua plus manifestatur in
23
media camera. et per hanc virtutem cogitat homo in rebus
24
quibus pertinet cogitatio et electio quousque apprehenderit
25
quod conuenientius est. Propterea non inuenitur hoc virtus nisi in
26
homine: et animali bruto concessa fuit estimatiua loeo istius. Et lo-
27
cus virtutis reminiscibilis et conseruatiue est puppis siue pars
28
posterior capitis. Et inter conseruatiuam et remiscibilem non est
29
differentia nisi quia conseruatiua est conseruatio continua et remisci〈-〉
30
bilis est conseruatio intercepta. Et differentia que est inter conserua-
31
tiuam et reminiscibilem et imaginatiuam est quia imaginatiua prestat
32
alijs formam rei sensate postquam priuata est a sensibus: quare non est
33
sensus. Et virtus conseruatiua et reminiscibilis non sunt nisi ad con〈-〉
34
seruandum aut ad faciendum reuerti apprehensionem illius figu-
35
re. Et ex hoc apparet quod sunt magis spirituales quam imagina〈-〉
36
tiua. Et non est tradendum obliuioni quia quamuis camere cerebri
37
sint membra in quibus complentur operationes istarum virtutum: tamen in〈-〉
38
ueniuntur earum radices in corde. et quod illa loca non sunt illis nisi
39
sicut instrumenta in quibus manifestantur eorum operationes. Et si〈-〉
40
cut virtus visibilis dicitur esse in humore crystallino. quamuis sit in cor〈-〉
41
de vel in cerebro. sic iste virtutes et iuuamentum istorum locorum est ad
42
temperandum eas secundum modum qui dictus est iuuamento cerebri ad
43
alias apprehensiones. Et hoc declarabitur per viam qua declaratum
44
est illud. hoc est quod virtutes iste non laborant nisi cum calore in-
45
trinseco. et calor intrinsecus non aduenit eis nisi cum calore men〈-〉
46
surato. ergo virtus datiua et mensuratiua de necessitate est in cor〈-〉
47
de .ergo radix istarum virtutum est cor. Item quia operatio imaginatiue
48
non est nisi in signum quod remansit ex sensatis in sensu communi sicut de〈-〉
49
claratum est in libro de anima. Et ibi declaratum est quod locus et ra〈-〉
50
dix habitationis sensus communis est cor. ergo habitationis locus virtu〈-〉
51
tis imaginatiue est in corde necessario. Et iterum quia imagina〈-〉
52
tio est que mouet animal mediante virtute motiua voluntaria: mani〈-〉
53
festum est quod motiua voluntaria est in corde. ergo imagitiua[*]imagitiua corrupt for imaginatiua est in
54
corde. Et in loco in quo est imaginatiua de necessitate est co〈-〉
55
gitatiua quia cogitatio non est nisi compositio rerum imaginati-
56
uarum et dissolutio earum. Et in loco in quo cogitatiua de neces〈-〉
57
sitate est. est reminiscibilis et conseruatiua. propterea quia propter
58
ipsam sunt inuente. Et non est necessarium in videndo egritudi〈-〉
59
nes istarum virtutum et in egritudinibus istarum camerarum cere〈-〉
60
bri. vt iudicetur propter hoc quod iste virtutes sint solum in cerebro. si-
61
cut non est dicendum in videndo virtutem visibilem egram quando egrotat
62
humor crystallinus quod virtus visibilis non sit principaliter nisi in
63
crystallino. Et tu vides iterum quia egrotant iste virtutes appre-
64
hensiue propter egritudinem diafragmatis. et non fuit aliquis qui
65
crederet quod iste virtutes apprehensiue essent in diafragma-
66
te. propterea quia non fuerunt ordinate iste camere cerebri nisi pro〈-〉
67
pter istas virtutes. Et fuit ordinata earum complexio ad faciendum illud
68
quod conuenit istis virtutibus. et propterea ista virtus non manifesta〈-〉
69
tur primo nisi in duabus cameris proprie: et ab ea vadunt ad duas
1
cameras que sunt in parte posteriori per meatum qui est inter vtrasque
2
et sunt posita corpora in illo meatu qui aperiuntur quando neccsse est vt ape〈-〉
3
riantur ad intrandum calorem intrinsecum in illas. et postmodum claudi〈-〉
4
tur in illis sicut dictum est in libro anotomie. Et quia cerebrum est mem〈-〉
5
brum humidum liquidum: ideo ad custodiam ipsius positum fuit os cra-
6
nei et panniculi circundantes ipsum sicut posite sunt coste pectoris
7
ad conseruationem cordis. Et positum fuit hoc rotundum: eo quod hec
8
forma est melioris dispositionis aliarum omnium formarum. et maio-
9
ris capacitatis aliarum: et quia a nocumentis remotior omnibus alijs
10
existit. Et fuit positum cerebrum in altioti loco corporis in anima〈-〉
11
libus perfectis propter sensus qui sunt in eo: propterea quod
12
sensus secundum quod dicit Galienus sunt custodia corporum. Et rationis est
13
vt custodes sint in locis altis.
14
¶ Capitulum .XXI. Quod est de somno.
15
〈E〉T iam declarauimus iuuamentum vniuscuiusque mem〈-〉
16
bri secundum quod sufficiens nobis videtur: et restat vt declare〈-〉
17
mus aliquas operationes qui conseruant sanitatem. Et in〈-〉
18
cipiemus ab operatione dormiendi: et faciemus te sci-
19
re quid sit dormire: et in quo membro fiat hec operatio et que sit eius causa
20
eo quod est vna ex rebus necessarijs in esse animalium dormientium. Et
21
homo est vnum ex his: et proterea priuatio huius operationis est vna ex re〈-〉
22
bus que facit perdere vitam: et quando compleuerimus narrationem istius
23
virtutis cum modico eius quod sequitur ad hoc: tunc erit completa
24
ista particula: et incipiemus loqui in alia particula de egritudini-
25
bus et causis earum et accidentibus ipsarum si deo placuerit. Et dici〈-〉
26
mus quod dormire est ligamentum et quies sensuum et reuersio ip-
27
sorum ab instrumentis eorum ad partem intrinsecam corporis. Et iste res per se
28
note sunt. et propterea transeunt res sensate super dormientes et non
29
sentiunt eas et etiam videmus dormientem oculos habentem apertos et non
30
videbit et si esset virtus visibilis in suo instrumento tunc videret. Et non
31
solum accidit hoc in hora dormiendi. Sed esset accidit hoc quando homo subti-
32
liter solicitatus est circa aliud: tunc et transeunt super ipsum multa sensa〈-〉
33
ta et non sentit ea. Et postquam dormire non est nisi reuocatio sensu〈-〉
34
um ad partes interiores corporis: et est impossibile sensibus vt moueantur in
35
motu vniuersitatis corporis sine corpore vno quod staret loco eius
36
proprie materie: et est manifestum quod istud corpus est color naturalis ergo dor-
37
mire necessario fit per caloris naturalis reuersionem ad partes intrinse〈-〉
38
cas corporis. Et testificabitur super hoc quod partes exteriores corporis re〈-〉
39
frigerantur cum homo dormit. Et est operatio digestionis est fortior cum
40
homo dormit: eo quod calor naturalis cum quo operatur natura in vigilando in
41
exterioribus vt det sensum et motum reuertitur dormiendo ad par〈-〉
42
tes intrisecas corporis. Et postquam transmissio caloris naturalis mem〈-〉
43
bris non fit nisi a corde sicut dictum est superius. ergo reuersio ipsius
44
tempore dormitionis non fit nisi ad cor. propterea quia a loco vnde inci〈-〉
45
pit motus ad eundem reuertitur sicut est in domino. quia ab eo res ha-
46
bent initium et ad ipsum reuertuntur. Et postquam declaratum est quod
47
somnus est quies sensus et cessatio suarum operationum propter reuer-
48
sionem caloris naturalis qui est eorum subiectum ad cor. etiam sciendum est que
49
sit causa istius reuersionis propterea quia hec res stat loco forme dor〈-〉
50
mitionis et loco vltime digestionis. Et dicimus quod dilatatio calo-
51
ris naturalis in partibus extremis non est nisi propter augmen-
52
tum quantitatis eius. et non fit propter augmentum qualitatis nisi propter aug-
53
mentum quantitatis que est in eo. Sed constrictio sua est dimi-
54
nutio quantitatis. Et hoc fit necessario dominantibus super ipsum
55
frigiditate. et humiditate. ergo somnus non accidit nobis ni〈-〉
56
si quando infriditatur et humectatur calor naturalis propterea quia quando
57
acquirit huimditatem et frigiditatem. et reuertitur ad suam radicem dimi〈-〉
58
nuitur a sua quantitate. Et propterea quia iuuamentum cerebri fuit
59
vt temperaret caliditatem et siccitatem cordis necessarium est vt recipi〈-〉
60
at maiorem partem istius operationis a cerebro. Et hoc accidet quando
61
dominabitur super complexionem ipsius frigidam et humidam. et hoc non accidet ei ni-
62
si quando transmittitur ei cibus. et similiter quando accidit cibus cordi acquirit
63
frigiditatem et humiditatem. Et propterea quod hoc non accidit cordi vt in pluribus nisi
64
mediante cerebro: nos faciemus embrocationem super cerebrum vi〈-〉
65
gilantium cum rebus que habent humectare. Opinabantur multi hominum
66
quod cerebrum esset solum proprium membrum somni et non est ita.
67
Et rationes que nobis ostendunt quod dormitio non fit nisi per frigiditatem
68
et humiditatem sunt: quia nos videmus quod maior pars ciborum qui faciunt dor〈-〉
69
mire sunt frigidi et humidi sicut lactuce et similes. et cibi qui indu-
1
cunt vigilias sunt calidi et sicci. Et causa materialis somni est va〈-〉
2
por humidus qui ascendit a membris inferioribus ad cerebrum
3
propter aliquam causam generatus. et quando est in fine sui ascensus in〈-〉
4
grossatur a frigiditate cerebri et recipit grauitatem ab alijs hu〈-〉
5
miditatibus miscentibus se cum eis que ibi sunt. et quia non possnt resolui
6
nec vlterius ascendere: descendunt inferius ad membra et oppilant
7
meatus virtutum sensibilium. Et somnus non aduenit multum anima〈-〉
8
libus post laborem nisi propterea. quia animalia quando mouentur et laborant spar-
9
gitur calor suus naturalis diminuitur quantitas sua et refrigeratur. et propterea
10
reuertitur necessitate ad locum sui principij et sui thesauri. Sicut
11
similiter accidit ei res que impedit ipsum. quia reuertitur ad principium suum
12
et sicut homines exercituum quando accidit eis grande periculum reuertur〈-〉
13
tur ad capitaneum et propterea cor est istud membrum quod vltimo refri-
14
geratur tempore mortis. Et somnus est vna operatio nature que regit corpus
15
animalis. Et propterea fuit somnus necessarius in animalibus perfectis:
16
quia nisi esset somnus perirent sensus propter nimium exercitium: et pereun-
17
tibus sensibus periret vita. Et inde est quod citrinatur facies dor〈-〉
18
mire non potentium. et leduntur eorum operationes. et proprie opera-
19
tio virtutis nutritiue et est exercitium sensuum est ex rebus que refri-
20
gerant calorem naturalem propter sparsionem suam ad partes exteriores.
21
Et quando refrigeratur reuertitur ad partes interiores et diminuitur quan〈-〉
22
titas sua. Et est sciendum quod hec operatio quamuis ipsa non sit ni〈-〉
23
si propter aliquam permutationem coplexionis factam in calore natura〈-〉
24
li que est augmentum complexionis frigide et humide. tamen veraciter effi-
25
ciens hanc est virtus regitiua que est in corde: et calor qui est in
26
corde hoc modo est suum instrumentum. Et propter hoc est hic natus
27
locus inquisitionis: hoc est cui virtuti anime debet attribui hec opera〈-〉
28
tio. et videtur quod debeat attribui virtuti sensibili: ideo quia crescit et for〈-〉
29
tificatur propter hanc operationem: et non debeat attribui nutri〈-〉
30
tiue inquantum est nutritiua: propterea quia vregetabilia non dor〈-〉
31
miunt: eo quod non habent sensum. Et ista virtus est ex virtutibus
32
sensibilibus appropriatis sensui communi. Et nos non attribuimus
33
hanc operationem virtuti sensibili: nisi quia est vna rerum propter
34
quas conseruatur esse suum: quamuis tunc cesset. Iste sunt ille res
35
que possunt dici in operationibus omnibus quas habet sa〈-〉
36
nitas. Et de iuuamento istorum erit declarata res que est in neces〈-〉
37
saria in esse animalium et illa que non est necessaria.
38
¶ Capitulum .XXII. Quod est de complexionibus temporum
39
〈E〉T etiam membra virtutis nutritiue et operationes illi〈-〉
40
us funt necessaria in esse animalis: quod non est generatiua
41
et etiam sensus tactus est necessarius: et proterea fuit
42
priuatio istius virtutis mors ex necessitate: et ha-
43
nelitus est etiam operatio necessaria: et ex hoc apparet quod res que
44
stant corpori hominis loco conseruationis sunt aer: aqua cibi: que non
45
conseruant nisi quando sunt super suum cursum natiralem. Et quia aer non
46
est super formam suam naturalem nisi proter operationem solis et cor-
47
porum celestium: cum eo fuerunt cause que stant corpori humano lo-
48
co conseruationis ipsa eadem corpora. Et non completur hec operatio in
49
aere nisi proroter operationem solis in eo in quatuor temporibus que sunt
50
ver: estas: autumnus: et hyems: et hoc est ex incessu ipsius in circulo
51
obliquo. et propterea conueniens est medico cognoscere naturam horum
52
quatuor temporum: quia propter ipsa stat sanitas plusquam per alias causas
53
Et dicimus quod ver est tempus in quo operationes nutritiue sunt per〈-〉
54
fectiores: et hoc non accidit nisi propter multiplicationem calo〈-〉
55
ris naturalis in corpore. propterea quia calor naturalis est calidus et humidus. et
56
dicitur quod complexio istius temporis est propter caliditatem et humiditatem. pro〈-〉
57
pterea quia speculatio in complexione huius temporis est in comparatione
58
ad corpus humanum et operationes iuuenum in hoc tempore sunt
59
perfectiores: et propterea potest dici quod est tempus temperatum comparatum
60
complexioni hominis. Sed si tu diceres quod esset temperatum propter proporti〈-〉
61
onem qualitatum ex quibus est vna cum alia: hoc esset falsum: quia vna〈-〉
62
quaque rerum qui appropriatur complexioni appropriatur de necessitate
63
dominationi vnius qualitatis actiue que stat loco forme et dominationi vni〈-〉
64
us qualitatis passiue que stat loco materie. et si ita non esset complexionatum
65
non esset vnum in forma: immo essent duo: nec etiam esset recepta
66
vna operatio in suo termino: si due qualitates contrarie do-
67
minantes essent super ipsum ambe equales in potentia vel in ac〈-〉
68
tu: quia ex duabus rebus in actu contrarijs non potest fieri vnum in actu et
69
etiam de duabus non contrarijs sicut non fit ex duabus lineis in actu
1
vna linea in actu: et hoc non consenserunt multi ex eis qui appro-
2
priant sibi philosophiam hoc tempore: nedum medici: et de hoc habebunt ma〈-〉
3
nifestam declarationem: quia nunquam inuenitur temperata complexio in
4
proportione .4. qualitatum: hoc est temperantia que est secundum extremita〈-〉
5
tes: sicut non potest inueniri temperata complexio appropriata vni qua〈-〉
6
litati actiue: propterea quia quelibet actiua habet gradum sue operatio〈-〉
7
nis propter vnam qualitatem passiuam propriam ei que stat ei loco materie.
8
Et postquam declaratum est hoc reuertamur ad illud a quo se〈-〉
9
parati sumus. Et dicimus quod videtur quod tempus estiuum habeat in
10
dispositione sua dominium caliditatis et siccitatis. et etiam apparet quod humiditas et fri-
11
giditas dominentur super dispsitione hyemis: et hec est comparatio-
12
ne ad tempus veris et complexioni hominis. Sed complexio autumni quia est media in〈-〉
13
ter estatem et hyemem opinatur quod sit quasi in temperantia veris: sed
14
res est contraria: quia est in fine conrarietatis veri: propterea quia est illud tem〈-〉
15
pus in quo debilitantur virtutes et sunt confuse sicut videtur in vegeta〈-〉
16
bilibus et animalibus: et propterea dicendum est quod frigiditas et siccitas.
17
dominentur super ipsum que sunt contrarie caliditati et humiditati. et quamuis
18
non sit frigidum multum predominatur ei siccitas: et vniuersaliter dico quod con-
19
fusus est in suis partibus: et sol in illo est medius nobis inter
20
propinquitatem et longitudinem: et quamuis hec eadem comparatio sit in vere
21
tamen est magna differentia inter istas duas comparationes ex parte prepa〈-〉
22
rationis naturalis: propter ea quia virtutes sunt in autumno in fine declinatio〈-〉
23
nis: et siccitas iam dominata est super omnia animalia. et propterea non inuenitur
24
aliquod iuuamentum intemperantia caloris ipsius temporis in rebus generatio-
25
nis. Sed temperantia que est in vere est conueniens generationi: et sedet super
26
naturam que est conueniens generationi et hec est humiditas. Et hec tempora
27
non habent terminum stabilem generaliter in breuitate et longitudine: sed
28
diuersificatur in regionibus: et hec diuersificantur in latitudini-
29
bus ipsarum. et temperatior regio est illa que habet tempus au〈-〉
30
tumni breue: et tempus veris longum: et tales regiones sunt in
31
quinto climate et proprie que sunt propinque mari. Et autum-
32
nus in terris nostris hispanie habet quasi duos menses. et
33
sedet in principio quinti climatis. et sub lance dici non est tem〈-〉
34
pus temperatum secundum quod opinantur multi hominum: et hoc decla-
35
ratum est alias: nec etiam verum est quod dicunt quidam quod quartum
36
clima sit melius quinto. et Galienus sentit quod temperatior regio
37
est terra grecorum. et inter alias temperatior est terra hispani-
38
cis et dicit quod totum tempus illarum terrarum est sicut tempus ve〈-〉
39
ris. Deinceps declaratum est ex istis locis sanitas cuiuslibet
40
membri in omibus quatuor causis scilicet materiali: efficiente. formali. et finali
41
et hec fuit nostra intentio a principio libri.
42
¶ Explicit liber secundus colliget Auerroys qui liber fuit
43
de sanitate.
44
¶ Incipit tertius liber qui est de egritudinibus et continet
45
capitula quadraginta et vnum.
46
¶ Capitulum .I. Quod est de egritudine et eius diffinione[*]diffinione corrupt for diffinitione
47
in generali.
48
〈D〉Iffinitio egritudinis est manifesta per disson-
49
nem[*]disson-nem corrupt for diffinitionem sanitatis eo quod egritudo est opposita sa-
50
nitati. Et quia sanitas est vna bona dispositio
51
in membro cum qua agit actionem quam habet a
52
natura sua agere: et similiter patitur passionem quam habet
53
pati per sui naturam fuit necessarium vt egritu〈-〉
54
do sit mala dispositio in membro propter quam agit et patitur contra
55
naturam. Et necessarium est vt faciamus in cognitione specierum egritu〈-〉
56
dinis quod fecimus in cognitione specierum sanitatis: hoc est vt narre-
57
mus in primis quot et que sint eius species: et que sint sue cause: et po-
58
stea declarabimus que sint actiones et passiones non naturales: et me〈-〉
59
dici vocant passionem accidens. Et quado nos hoc fecerimus tunc co〈-〉
60
gnouerimus egritudinem per omnes suas causas que sunt finis cognitio-
61
nis rerum: et hoc totum poterimus cognoscere a cognitione sanita〈-〉
62
tis que a nobis prius dicta est. Quoniam numerus specierum egritudis est sicut nu〈-〉
63
merus specierum sanitatis: et a cognitione sanitatis cognoscitur egri〈-〉
64
tudo: quamuis opinatum sit quod notiores sint species egritudinum specie〈-〉
65
bus sanitatis: propterea quia multe egritudines habent nomina et sa〈-〉
66
nitates opposite illis non habent nomina: et tamen impossibile est cognoscere
67
egritudines perfecte nisi propter cognitionem suorum oppositorum.
68
Et propterea dictum est quod contrariorum eadem est disciplina. Re〈-〉
69
uertamur igitur et dicamus quod propterea quod dispositiones sanitatis
1
membri habent duas species. vna est bonitas complexionis membri que in
2
membris inuenitur consimilibus. et alia est bonitas complexionis que est in
3
membris officialibus: fuit necessarium diuidere similiter egritudines
4
secundum has duas species. In primis narrabimus egritudines
5
membrorum consimilium. et dicemus earum causas efficientes et materiales. et
6
postea narrabimus egritudines membrorum officialium. et dice-
7
mus earum causas. Et dicimus propterea quod membra consimilia non
8
agunt nec patiuntur secundum cursum nature. nisi quando mensure caliditatis frigiditatis
9
siccitatis et humiditatis erunt in illis cum proportione conuenienti in omnibus specie〈-〉
10
bus complexionis sanitatis: sicut narrauimus in libro sanita〈-〉
11
tis. Similiter est necesse vt sint egritudines illorum membrorum ipsis
12
egritudinibus ab ipsis mensuris proportionatis in vna qualita-
13
te vel duabus ex illis que possunt combinari. ergo species egritudinis istarum
14
cgritudinum[*]cgritudinum corrupt for egritudinum alias[*]istarum egritudinum alias is missing in Venice 1574 istorum membrorum sunt octo: videlicet calida frigida humida
15
vel sicca vel calida et humida et calida et sicca aut frigida et sicca. Et non solum est in〈-〉
16
telligendum de primis qualitatibus sicut dicit Galienus sed etiam de qua〈-〉
17
libet qualitate cum qua operatur membrum suas operationes
18
sicut duritie et mollitie et his similibus qualitatibus proprijs mem-
19
bris et improprijs. Et species harum egritudinum primo inueniuntur in
20
membris consimilibus secundo in compositis propter consimilia sicut dictum est
21
in speciebus sanitatis. Et istarum octo specierum quedam sunt materiales. et que〈-〉
22
dam non. Sed difficile est imaginari egritudinem materialem esse sim〈-〉
23
plicem. propterea quia egritudines materiales sunt composite quia nul-
24
la egritudo materialis ledit operationem nisi propter aliam non
25
materialem que superuenit membro a calore vel a frigore.
26
¶ Capitulum .II. Quod est de causis egritudinum in generali.
27
〈D〉Einceps volumus dicere causas earum. et dicimus
28
quod occasiones materialium egritudinum sunt humores
29
quatuor quando egrediuntur ab eorum temperantia in quanti〈-〉
30
tate aut qualitate. Et hoc accidit aut a parte materie
31
aut a parte efficientis. et hoc est propterea quia membra non permanent
32
super complexionem sanitatis: nisi quando sanguis qui aduenit eis est in
33
quantitate et qualitate in proportione temperata in caliditate et
34
frigiditate. Et hoc accidit quando membra que efficiunt nutrimen〈-〉
35
tum stant super complexionem sanam: et cibi qui adueniunt corpori sunt natura〈-〉
36
les et recipiuntur in quantitate conuenienti et ordine debito et tempore
37
conuenienti. Sed quando sunt secundum contrarium: tunc non sunt solum cause
38
materiales ad generandum in corpore istos humores: sed etiam indu〈-〉
39
cunt membra facientia nutrimentum ad malam complexionem. et tunc dicitur
40
quod humores exiuerunt a naturam a duabus partibus .videlicet. a parte efficienti et a
41
materiali simul. Et plures erunt cibi nturales et recipiuntur secundum ordinem
42
naturalem vt dictum est. Sed res extrinsece acquirent membris effi〈-〉
43
cientibus malam complexionem. et generabunt tales humores: et il〈-〉
44
la sunt sicut aer. exercitium et similia. et tales sunt exeuntes in quan-
45
titate et qualitate. et tales sunt euenientes a mala complexione
46
in radice creationis membrorum agentium in nutrimento. et tales
47
accidunt causa parentum qui exiuerunt a sua complexione. et ex preparatio〈-〉
48
tione prima in creatione: quoniam plures homines sunt similantes se ad〈-〉
49
inuicem in creatione eorum et regimine. tamen variantes se in ac-
50
cidentibus. quia tales sunt multarum egritudinum. et alij paucorum
51
egritudinum. et tales multorum annorum. et alij paucorum anno-
52
rum. Et pluries accidet hoc a mala complexione fixa in pricipio
53
generationis membrorum efficientium. Et plurimum hec talis complexio est
54
hereditaria: quia ab istis primis preparationibus accidit quod vide〈-〉
55
mus etiam de similitudine multorum hominum adinuicem in forma
56
consuetudine et accidentibus egritudinum in paucitate et longitudi-
57
ne annorum. Et postquam diximus causas humorum distemperatorum vniuersaliter.
58
Deinceps narrandum est quomodo fit generatio vniuscuiusque isto-
59
rum et quot sunt egritudines que generantur ab eis.
60
¶ Capitulum .III. Quod est de causis egritudinum materialium
61
calidarum et siccarum.
62
〈E〉T incipiemus ab egritudinibus calidis et siccis
63
materialibus. Et dicimus quod egritudo calida et sicca
64
generatur ex cibis calidis et siccis distemperatis:
65
vel quia recipiuntur in multa quantitate. aut ni〈-〉
66
mis diminuuntur. aut quia recipiuntur super ieiunium. quia
67
quando recipitur cibus post multum ieiunium in stomacho et epate permuta〈-〉
68
bitur ad calorem et siccitatem fortem et inducet stomachum et epar ad
69
eandem complexionem. et tunc erit facta operatio eorum ab am-
1
babus partibus supradictis et sanguis qui generabitur ab
2
hoc cibo erit calidus et siccus et distemperatus: et multiplicabitur in ipso
3
cholera in multa quantitate: et distemperabitur in multa qualita〈-〉
4
te: et tunc impedietur operatio fellis. et non poterit attrahere
5
choleram secundum debitam quantitatem. et sic remanebit imbibitus ex
6
ea. Et illud est eo quod quando exit colera a via sua naturali in quan〈-〉
7
titate vel qualitate aut in ambabus simul. tunc remanet cholera
8
influxa in sanguine: et quando nutrientur membra ex illo sanguine exi〈-〉
9
bunt paulatim a sua complexione naturali ad malam complexionem
10
calidam et siccam et generabuntur multe egritudines calide cholerice
11
et similia accidentia venientia membris a rebus extrinsecis. sicut
12
ab aere calido. et a multo exercitio et vigilia. et accidentibus
13
anime que habent calefacere. sicut ira et furor et cogitatio-
14
nes cordis et his similia. et causa fortior que est istarum causa-
15
rum plus aliarum rerum est aer et ars. et aliquando erit causa istarum
16
oppilatio pororum qui sunt in cute per quos euaporat calor et
17
retinetur. et conculcabitur calor intus et faciet quod dictum
18
est. Et aliquando erit hoc a complexione naturali vel radicali. Et cho〈-〉
19
lera non naturalis que fit in corporibus supradictis habet quatuor
20
species. Una species est que assimilatur vitello oui quod natum est in illa
21
die. Galienus dicit in pluribus locis. quod hec species est calidior natu-
22
rali. quia pars ignea in hac specie dominatur plus. et dicit quod eius
23
grossicies est proper nimiam caliditatem et ebullitionem ob quam rem
24
habet ista secum istum calorem igneum. Et alij medici preter ip〈-〉
25
sum dicunt quod hec est minoris caloris naturali. Et dicunt quod
26
grossicies ipsius est propter alicuius mixtionem flegmatis. et
27
secundum hoc debet esse rubedo ipsius infra rubedinem naturalem
28
et est contra illud quod dicit Galienus et nos videmus quod ita non
29
est vt dicunt. Ad hoc secundum illos debet habere cum sua grossitie
30
aliquantulum viscositatis sicut debet habere corpus humidum
31
mixtum cum corpore calido. et sensus visus in hoc adiuuat. Galienus.
32
Et secunda species habet colorem auricalchi. vel citri. et generatur
33
ab humiditate aque ammixta cum ipsa et sine dubio hoc in〈-〉
34
fra sistit in caliditate a cholera naturali. et egritudines que fi〈-〉
35
unt ex hac specie et vitellina secundum illos qui dicunt quod
36
fit grossa propter ammixtionem flegmatis non sunt enumerande cum
37
egritudinibus calidis et siccis simplicibus. sed cum compositis. Sed egri〈-〉
38
tudines vitelline secundum Galienum snnt[*]snnt corrupt for sunt posite in vltimitate caliditatis
39
et siccitatis. et potest esse quod hec cholera. est cholera. quam nominat Galienus
40
choleram rubram. Et alie due species sunt sicut prassina et eruginosa: et
41
dicitur quod ambe generantur in stomacho: et mihi videtur quod Galienus non ap-
42
propriet eas cholere simplici. quia dicit in libro de virtutibus naturalibus quod
43
iste due species generantur a cholera vitellia mixta cum alijs humo〈-〉
44
ribus: et quod he due species sint composite. et manifestum est quod generantur
45
in stomacho secundum eos. Et stomachus per suam naturam non habet generare
46
choleram naturalem nec non naturalem: quia quod generat naturalem generat non
47
naturalem: quando corrumpitur ipsius complexio quia ipsius complexio intenditur aut
48
remittitur. ergo prassina et eruginosa non habent hoc nomen nisi
49
equiuoce. Et videtur quod causa ista generationum est quod quando cholera egreditur
50
a sua natura in calida et sicca proper sparsionem ipsius ad stomacum: tunc re〈-〉
51
miscetur cum alijs humoribus. et proprie cum melancholia. et ibi recipit ali-
52
quam speciem putrefactionis et peruenit ad talem complexionem. et pro-
53
pterea assimilantur isti humores veneno. et proprie eruginosa. Et
54
egritudines que proueniunt ab his sunt incurabiles propterea quia
55
non recipiunt digestionem nec permutantur a colore naturali. immo
56
corrumpunt formam specificam ipsius sicut corrumpit venenum. Dein〈-〉
57
ceps volumus declarare qualiter generantur egritudies[*]egritudies corrupt for egritudines choleri〈-〉
58
ce. et incipiemus a febre cholerica sefraria. Et dicamus postquam
59
dictum est quod febris est calor qui continet totum corpus qui ledit actio-
60
nes et passiones membrorum omnium. Ab hac parte apparet quod est ca-
61
lor extraneus et apparet ex parte qua manifestatur in ipsa operatio
62
caloris intrinseci digerendo humores et recipit sanationem et non
63
est sicut calor extraneus qui inuenitur in corporibus mortuorum. ob hoc
64
apparet quia etiam est naturalis: et veritas quia est calor naturalis mi〈-〉
65
xtus cum aliqua qualitate caloris putredinalis. Et adhuc
66
postquam calor iste spargitur et continetur per totum corpus per arteri-
67
as: dicimus per hoc quod subiectum propinquum istius caloris est cor:
68
et propterea est impossibile ipsum esse totum extraneum. Et propterea quia
69
calor cordis est ille calor cum quo membra faciunt omnes
1
suas operationes. necessarium est quando recipit aliquam permuta〈-〉
2
tionem vt ledantur omnes eorum operationes. Ergo diffinitio fe-
3
bris est hec: quia est calor compositus ex calore naturali et extra-
4
neo putredinali misso a corde ad totum corpus et ledit omnes
5
actiones et passiones Et dicimus quod iste calor est permutatio ca〈-〉
6
loris naturalis permutati in quantitate et qualitate operandi in
7
corpore operationes non naturales aut in materia non natu-
8
rali. Deinceps volumus dicere quod cause generationis istius ca〈-〉
9
loris sunt eedem cum causis generationis caloris extranei: saluo
10
quod in hoc calore sunt equales. et si ita non esset. ergo esset extra〈-〉
11
neus absolute. quia res attribuitur extraneo dominanti. Et iam dccla〈-〉
12
ratum[*]dcclaratum corrupt for declaratum est in quarto metheu[*]metheu (?) cf. Venice 1574: in Quarto Meteororum. quod causa efficiens putredinem stat duobus
13
modis: vnus est calor extrinsecus. propterea quia iste calor spargit et
14
exalare[*]exalare i.e. exhalare facit calorem intrinsecum: et maxime quando est cum forti qualitate
15
et quando spargitur calor intrinsecus sicut conuenit tempore magni caloris
16
qui regit materiam generatam in illa materia calor extraneus. et maxime si
17
sit humida: quia humiditas de facili permutatur a rebus extrinsecis:
18
quia difficille esset effici per se ipsam. Alius causa est efficiens per accidens. hoc est
19
frigiditas: quia quando dominatur super calorem intrinsecum extinguit ipsum: et
20
tunc generat super materiam loco istius caloris naturalis alium calorem
21
extraneum. Et ibi declaratum est quod ens naturale non permanet in suo esse nisi
22
quando virtutes agentes dominantur super patientes. Et quando debilitantur iste
23
virtutes regitiue: et dominantur virtutes extrinsece: tunc tendit ens ad
24
viam imperfectionis. alias corruptionis[*]alias corruptionis is missing in Venice 1574. Et cause que adiuuant ad gene〈-〉
25
randum calorem exineum ille eedem sunt cum illis que adiuuant ad extin-
26
guendum calorem naturalem: et hoc fit quando subiectum est preparatum ad recipien〈-〉
27
dum. alias extinguendum[*]alias extinguendum is missing in Venice 1574 istam generationem extraneam: sicut sanguis ex
28
quo generatur cholera qui egreditur na atura[*]na atura corrupt for a natura in quantitate: aut qualitate. aut
29
proper multiudinem sanguis. aut propter ipsius grossitiem aut viscosi-
30
tatem: quia per hoc refrigeratur calor intrinsecus et extinguitur sicut fa〈-〉
31
ciunt multa ligna humida quando ponuntur super ignem
32
Et etiam oppilatio pororum adiuuat ad hoc. quia resistit euenta-
33
tioni caloris intrinseci. et accidit hoc sicut accidit igni quando non
34
habet euentionem qui cito extinguitur vel debilitatur sicut tu vides quod
35
carbonarij tegunt carbones cum terra vt ignis non transeat per
36
omnes partes carbonum. et faciat ex eis cinerem.
37
¶ Capitulum .IIII. Quod est de generatione febris cholere sefrarie.
38
〈E〉T postquam declaratum est vniuersaliter quid sit febris et vniuersales cause
39
lue generationis dicendum est quomodo generatur febris coleri〈-〉
40
ca: qui dicitur sefraria. Et dicamus quod fortior causa in ge-
41
neratione istius febris: est quando dominatur complexio sangui〈-〉
42
nis in caliditate et siccitate. Et habet preparationem vt generetur in eo talis
43
calor: aut propter preparationem superfluitatum tertie digestionis que est
44
in membris. sed grossities et viscositas et oppilatio venarum non
45
imaginantur in operatione istius febris: nisi diceretur in colera vi〈-〉
46
tellina secundum illos qui dicunt contra Galienum aut propter quantitatem suam. Et
47
debes scire quod non est in homine colera absoluta. ita vt sit pars membri
48
hominis excepta cholera que stat in sacculo fellis secundum quosdam: sed
49
natura expellit eam a membris sanguineis quando separatur ab eo. et
50
propterea est impossibile opinari quod subiectum febrium sefariarum sit cholera
51
absoluta. sed est sanguis aut humiditas in qua dominau cholera. Et
52
propterea potest recipere digestionem et reuerti ad suam naturam quia non de〈-〉
53
nudatur a sua forma specifica. Sed quando separatur ab eo colera abso〈-〉
54
luta incontinenti expellitur a natura. et si separatur ab eo res que habeat
55
possibilitatem recipiendi digestionem nutrientur ex eo membra. Et
56
non est possibile vt cholera recipiat aliquam digestionem. quia non est possibile
57
illi rei que transiuit terminum decoctionis vt redeat ad terminum
58
decoetionis[*]decoetionis corrupt for decoctionis. sicut non est possibile vt assum reuertatur ad elixum. nec etiam
59
in ea est aliqua pars ex qua possit membra aliquo modo nu〈-〉
60
triri. et dico hoc de naturali. sed si sic de naturali quanto plus de non
61
naturali. Et illi qui solum sunt medici qui dicunt quod colera est cibus
62
alicuius membri sunt qui dicunt quod quaiuor[*]quaiuor corrupt for quatuor humores sunt elementa
63
membrorum consimilium. Et ego nolo laborare plus in questionibus cum eis
64
quia ego declaraui hoc perfecte in libro sanitatis. Et propterea quia calor
65
extraneus generatur in humiditate que est extra naturam cum debilitate caloris
66
intrinseci. dico quod non est cum excessu naturalis caloris. sicut opi〈-〉
67
natur Galienus in multis locis. Sed properea quod humiditas est velox ad
68
putrefactionem. propterea quia calor intrinsecus plus laborat ad
69
ipsius corruptionem. quia illa non habet a se rem que eam consumet. Et
1
si confiteretur Galienus quod omnis calor extraneus esset putredinalis cade-
2
ret periculum magnum in dictis Aristotelis. propterea quia quilibet calor extraneus fit
3
secundum ipsum primo et substantialiter propter calorem aut frigiditatem. et quando debi〈-〉
4
litatur calor naturalis propter frigiditatem tunc dominatur humiditas et fatigatur
5
calor intrinsecus in dominando super ipsum: et fit putrefactio propter calorem
6
extraneum superuenientem. Sed quando causa caloris extranei fit a calore:
7
tunc superuenit membris assatio: vel combustio: sed non putrefactio.
8
propterea ergo non est ex necessitate vt omnis calor extraneus aut omnis fe-
9
bris sit putredinalis et maxime causon: et etiam quando calor extrane〈-〉
10
us generatur in locis in quibus fit digestio: et in locis in quibus fit pars membrorum
11
in actu et aggregantur ibi superfluitates existentes in natura distempe-
12
rate similes colere in qualitate aut distemperate in quantitate etiam erunt
13
ille humiditates qui sunt in corpore occasione cholere: et inuente loco
14
digestionis. Et manifestum est quod locus maioris digestionis est locus di〈-〉
15
gestionis secunde qui est epar et vene: et alter est locus digestionis tertie: et
16
illa est in membris: et propterea species harum febrium sunt due vna que
17
est in venis: et altera que est in membris hoc est in locis digestionis
18
tertie. et in libro pronosticorum declarata est differentia istarum
19
duarum febrium. Et sunt etiam alie febres que sunt appropriate
20
pure cholere. et tales etiam appropriate sunt cholere non pu〈-〉
21
re. et ibi declarabo differentiam vnius ab alia.
22
¶ Capitulum .V. Quod est de egritudinibus cholericis localibus.
23
〈E〉T postquam declarauimus vniuersaliter quomodo fiunt febres coleri〈-〉
24
ce. Deinceps volumus loqui et narrare quomodo fiunt
25
egritudines colerice locales que nominantur alguase. in la〈-〉
26
tino dicuntur apriata colerica. et in greco erisipile. et
27
dicimus quod hec apostemata generantur in membris duobus modis. vno
28
quando expellitur ad aliud membrum humor colericus. et tunc: propter eius quan〈-〉
29
titatem fit dilatatio in membro secundum omnes dimensiones. Et propterea
30
dicitur quod elmare. siue erisipilla et similia sunt composita ex morbis
31
consimilibus et officialibus. Et causa expulsionis istius humoris est propter fortitudi〈-〉
32
nem virtutis expulsiue in membro mandante. et propter debilitatem
33
eiusdem virtutis in membro recipiente. Et non fit sicut dicunt gros-
34
si quod fit propter fortitudinem retentiue membri recipientis. Uerum
35
ad hoc multum adiuuat largitas viarum cum suppositione patientis
36
membri. Et maxime quando membrum expellens est superius et recipi-
37
ens inferius: et maxime quando humor est grossus et terrestris. et quando fuerit in-
38
cineratus et fuerit in membro. tunc propter illius quantitatem calor intrin〈-〉
39
secus in eo suffocabiur et generabitur calor extraneus in membro extraneo
40
saluo si humor non esset in vltimitate siccitatis. Et si apostema istud ge〈-〉
41
neratur in aliquo: membro principali aut prope ipsum procedet ab eo calor
42
ad cor et generabitur febris fortis: et si non erit: prope membrum principale
43
non faciet febrem: et possibile erit vt tendat ad mortem. Et alio modo
44
generatur quando membrum non potest digerere cibum qui ei mittitur nec ipsm per-
45
mutare in quantitate: aut qualitate: nec ipsm potest expellere. tunc
46
materia augmentatur in membro illo taliter vt recipiat dilatationem
47
in omnes tres dimensiones. et extinguitur eius calor naturalis eidem men〈-〉
48
suratus: et generatur in eo calor putredinalis propter necessitatem materie ex-
49
tranee. Et iste egritudines que dicuntur erisipille sunt duarum specierum:
50
vna est que dicitur erisipilla ruboris et apparet ab hac specie. vt sit mi〈-〉
51
xta cum multo sanguine propter rubedinem quam habet: et non facit in mem〈-〉
52
bro magnum tumorem: et non est dolor eius acutus. Alia species di〈-〉
53
citur erisipilla formicularis et in ea plus dominatur cholera. et propte〈-〉
54
rea inducit pustulas et corrosiones. Et aliquando ista non apparent
55
nisi in cute: et aliquando est fixa in substantia membri et illa peior est
56
et potest esse vt fiat in concauitate alicuius membri sicut in stomacho aut in
57
intestinis et ledet ipsius operationes sine apostemate manifesto.
58
¶ Capitulum .VI. Quod est de egritudinibus frigidis et hu-
59
midis materialibus.
60
ISte egritudines fiunt propter flegma quod est extra
61
naturam in quantitate et qualitate: et cause generatio〈-〉
62
nis istarum sunt opposite causis ex quibus generantur
63
egritudines cholerice et manifestiores istarum egritu-
64
dinum sunt febres flegmatice et apostemata que dicuntur zimie[*]zimie cf. Venice 1574: zinnie: quod vero plus
65
adiuuat ad generationem harum febrium est oppilatio que fit pro-
66
pter grossitiem istius humoris aut viscositatem. Et vniuersaliter fit hec pu〈-〉
67
trefactio per viam extincitonis[*]extincitonis corrupt for extinctionis caloris intrinseci: sicut extinguitur
68
ignis a superpositione signorum viridium. et cum extinguitur intrin〈-〉
69
secus augmentatur extraneus in materia extranea: et ista febris fit
1
ex hoc humore in venis: et in tertia digestione membrorum. Et istius humo〈-〉
2
ris exeuntis a natura sunt quatuor species. vna est salsi: et est siccior natura〈-〉
3
li: propterea quia salsugo ei aduenit a substantia terrestri adusta mixta cum
4
aliqua humiditate. sicut apparet in generatione salis. Alia est acetosi et
5
quamuis sit siccum. tamen est frigidum: propterea quia acetositas generatur a fri〈-〉
6
giditate. Dulce est calidius sicut est videri in acetosis fructibus
7
qui post acetositatem acquirunt dulcedinem. Et vitreum est deterius
8
omnibus. quia habet cum frigiditate multam viscositatem: et species fe-
9
brium flegmatis diuersificantur secundum diuersitatem harum specierum. et quando nos
10
tractabimus de febribus: tunc de hoc loquemur lato sermone. Et spe〈-〉
11
cies flegmatis melius recipiunt digestionem quam colere: secundum quod quidam dicunt
12
quod recipiunt species colere digestionem. Sed febres que fiunt a flegmate
13
sunt periculosiores febribus cholere propter grossitiem flegmatis: et pro-
14
pter oppillationes que fiunt ab eo. et quia inierpollatio[*]inierpollatio corrupt for interpollatio earum est valde
15
breuis secundum quod dicam post. Sed aparatum flegmaticorum quedam sunt que fiunt a
16
flegmate subtili: et quedam a flegmate grosso: sicut sunt apostemata que
17
nominantur scrofule[*]"scrofule" cf. Venice 1574: "scrophule". et ipse nascuntur in carne glandulosa sicut in
18
collo subascellis. et inguibus. Et hec materia que est inclusa in apostematibus
19
est dura valde: et sunt ex apostematibus glandulosis que sunt grossitu-
20
dinis grani pini: vel nucis: et hoc efficitur in locis carnosis.
21
Et istius generis sunt veruce et claui: et ex apostematibus malis que ap〈-〉
22
propriata sunt grossitudini humorum et exeuntium a natura que nominata sunt
23
adubelati in arabico: et inuenitur in istis apostematibus substantia similis
24
feci: et stercori et luto: vel carboni. Et maior pars istorum apostematum
25
composita est ex duobus humoribus scilicet ex flegmate et melancholia. Et
26
apostemata appropriata prope flegmati sunt apostemata nominata in arabi-
27
co chala[*]chala cf. Venice 1574: cala. et dicunt quod huius species sunt quatuor scilicet lutosarum
28
mellitarum: vitrearum. et pultesarum. Lutose fiunt ex flegmate grosso. mel〈-〉
29
lite fiunt ex flegmate putrido habente intus substantiam mellis. Et
30
alie due species fiunt similiter ex flegmate mellito. et ex fle-
31
gmate fiunt. et quedam a ventositate. sicut accidit in illis que
32
fiunt in extremitatibus hydropicorum. et multe alie egritudines
33
quas narrabimus cum loquemur de accidentibus que super〈-〉
34
ueniunt actionibus et passiouibus[*]passiouibus corrupt for passionibus membrorum.
35
¶ Capitulum .VII. Quod est de causis egritudinum frigidarum et siccarum materialium.
36
〈I〉Ste egritudines fiunt ab humoribus melancolicis qui
37
egrediuntur a natura in quantitate: aut qualitate. aut in am〈-〉
38
babus simul. et que faciunt humores istos egredi a sua
39
natura sunt materie que sunt similes eis sicut cibi frigidi et sicci
40
aut calidi et sicci. aut quando exeunt membra ab eorum complexionibus ad
41
frigiditatem et siccitatem vel ad caliditatem et siccitatem disteperatam[*]disteperatam corrupt for distemperatam. Et exeunt etiam
42
a suis complexionibus: propter res extraneas sicut propter aerem et exerci-
43
tium. Et aliquando accidit a generatione sicut accidit leprosis: et maior
44
pars talium fit ab hereditate: aut propter coitum cum menstruata in die〈-〉
45
bus quos dixit zacharam. quia lepra illa a beneficio medicinarum
46
curam non recipit: nisi fiant tempore crisis annorum quod natura ordinauit. et hoc
47
testificatur mirabilis zacharan: et ego expertus sum. Et quando mul〈-〉
48
tiplicantur isti humores in corpore splen conatur eos attrahere et ne-
49
quit: aut propter vtrum que. tunc remanent cum sanguine et vadunt ad
50
membra: et quia membra abominant eos correctionem eorum facere non
51
possunt. quare ex eis generantur egritudines difficilis curatio-
52
nis. Et colere nigre exeuntis in quantitate a natura sunt due species
53
vna est propter adustionem melancholie naturalis: et alia species est ex adu-
54
stione colere non naturalis. Et iste species generantur a multo calore et
55
intensa sicci. quamuis remaneant per earum naturam frigide et misceatur
56
cum eis calor extraneus extra naturam multum. Et quod signat hic scilicet quod com〈-〉
57
plexio earum sit talis est earum acetositas: quia quando sparguntur super terram
58
fermentat ipsam. et vnaqueque istarum specierum inducit corrosionem in
59
membris: et aliquando fistulas: et maxime que fit ab adustione colere. et egri〈-〉
60
tudines que fiunt ex humoribus istis quedam sunt febres: quedam apostemate: et
61
febrium que in eis fiunt. quedam fiunt in secunda digestione: et quedam in tertia. et quod
62
adiuuat generationem istorum est oppillatio pororum cum grossitie hu〈-〉
63
morum et difficultas digestionis. et apostemata que dicuntur sclirotica fiunt
64
ex melancholia naturali et adusta: et aiquando[*]aiquando corrupt for aliquando cancer. Sed que fiunt a naturali semper
65
sine vlceratione sunt: et que fiunt ab adustione non naturali cum vlce〈-〉
66
ratione. et aliquando spargitur hec materia super omnaa membra: et tunc fit le〈-〉
67
pra: et propterea dicitur quod lepra est cancer vniuersalis. Et istius due sunt species
68
quia quedam est cum vlceratione et quedam sine: et que fit cum vlceratio〈-〉
69
ne est de melancholia que est extra naturam. et flegma salsum. et sanguis
1
secundum quosdam recipiunt adustionem.
2
¶ Capitulum .VIII. Quod est de causis egritudinum calida-
3
rum et humidarum materialium.
4
〈I〉Ste egritudies generantur propter exitum sanguinis ex-
5
tra naturam in quantitate aut qualitate. Sed exitus
6
ipsius in qualitale debet dici paucus. quia quando exit mul〈-〉
7
tum. debet attribui egritudo non illius egritudinis ad
8
quam declinauit. et illi cui dominatur manifeste hoc est. quia quan〈-〉
9
do inflammantur minus debet attribui colere. et sic de alijs. Et de〈-〉
10
bes scire quod egritudines simplices non fiunt ex humoribus simpli〈-〉
11
cibus istis. et maxime ex illis qui non recipiunt digestionem. nec sunt
12
apti nati recipere ipsam. quia quando colera vel melancholia simplex dominatur sin〈-〉
13
gulariter et simpliter fiunt egritudines ex eis que nullo modo habent
14
curationem sed nominantur simplices propter humores in eis dominantes si-
15
cut nominantur composite. quando apparent in eis. et videntur duo humores
16
aut plures dominantes. Et maior pars egritudinum que generantur
17
ex sanguine sunt febres et apostemata. Et ipsius febris sunt
18
species due: vna fit propter augmentum quantitatis solum. et propter illud
19
augmentum quantitatis clauduntur pori et inflammatur sanguis et fit
20
hec species febris. et hec febris in suo principio. non est putredinalis
21
Sed si medicus fuerit negligens in eius curatione fit putredialis:
22
et hec species est media inter effimeram et putridam. Et alia species fit
23
propter aliquam putrefactionem. Et febres que fiunt a sanguine fiunt in omni〈-〉
24
bus venis: propterea quia non est sanguis in actu in corpore nisi in ve-
25
nis. et non habet interpollationem manifestam. Sed apostemata que fiunt ex
26
hoc humore sunt que dicuntur flegmones et fiunt plus propter distemperantiam in quan〈-〉
27
titate quam in qualitate. Et diuersificantur ista apostemata propter maiorem
28
profunditatem et minorem: et quod est minoris profunditatis est leuius
29
Sed sanguis qui currit ad mebrum[*]mebrum corrupt for membrum si distemperatus sit aliquando in qua〈-〉
30
litate calida. fit erisipila flegmonides. eo quod tunc est cholericus propter
31
inflammationem colere: et hec species est periculosior. Et apostemata vniuersaliter
32
diuersificantur per diuersitatem membrorum in quibus fiunt. quia quando fiunt in
33
aliquo ex membris principalibus necessario sequitur mala febris: et ma〈-〉
34
xime quando apostemata est flegmon. Et aliquando fit flegmon in subascellis et in
35
inguinibus et in auribus: et que fiunt in partibus subascellarum generantur
36
ex superfluitatibus transmissis a corde. Et fiunt hec apostemata propter alia
37
apostemata facta in alijs partibus corporis: quia omne membrum habet virtutem
38
expulsiuam mandantem alteri. Et est fiunt ex hac variole et morbi-
39
li: et propterea quia nullus euadit ab his duobus nisi habeat hec. Et
40
non potest dici vt fiant a canis extrinsecis: quia ille non sunt necessarie
41
in omni homine: et ista egritudo est sicut naturalis: et propter hoc dicitur quod hec
42
egritudo prouenit a mala materia fixa in cibo embryonis: et proterea
43
fiunt he egritudines cum febre sanguinis: quia si sanguis esset ni〈-〉
44
mis corruptus patiens posset ex eo mori.
45
¶ Capitulum .IX. Quod est de canis egritudinum compositarum materialium.
46
〈T〉U debes scire quod egritudines simplices singula-
47
res que dicte sunt non fiunt ex humoribus simplicibus
48
nisi raro. Sed maior pars egritudinum supradictarum
49
est composita ex pluribus humoribus vno. Et compositio
50
egritudinum aut est complexionis compositio aut compositio vicinitatis
51
Sed compositio vicinitatis est sicut si quis haberet ab vna parte
52
febrem cholericam: et ab alia febrem flegmaticam: et paroxismi harum
53
duarum febrium essent in vna hora. Et febres que fiunt propter com-
54
positionem complexionis sunt duplices. quedam enim sunt quarum commixtio est
55
absoluta: et quedam conuenientius possunt appellari composite quam mixte: et
56
propterea communicant febres in signis et proprietatibus que approprian〈-〉
57
tur humoribus simplicibus. Et hec complexio et compositio que est in hu-
58
moribus inducit ad multas commixiones et mirabiles alias[*]et mirabiles alias is missing in Venice 1574 in-
59
numerabiles. Et propterea quia he due species compositionis sunt in
60
febribus: possunt tamen inueniri febres mixte quamuis non sint duarum spe-
61
cierum sed vnius: et hoc accidit quando fiunt febres in duobus locis
62
diuersis in corpore. Et manifestior febrium compositarum est hemitri〈-〉
63
teus et plurium specierum: et omnes fiunt ex flegmate et colera. Sed quedam est que
64
est ex flegmate intus et colera extra: et quedam est econtrario. et quedam est que est com〈-〉
65
posita ex flegmate et colera: aut intus: aut extra. Et febres diuersifi〈-〉
66
cantur secundum diuersitatem mensure quantitatis aut qualitatis vel
67
loci humoris sicut causon: et sicut febris que fit ex flegmate vitreo
68
que dat calorem et frigus simul in partibus extrinsecis: et sicut febris
69
que habet fortissimum calorem in partibus intrinsecis et in partibus
1
exterioribus sunt econtrario: et potest esse vt partes exterio〈-〉
2
res sint multum frigide et vocatur febris inclusa. Et queli-
3
bet istarum egritudinum habet quatuor tempora: principi〈-〉
4
um. augmentum: statum: et declinationem. Et principium
5
est tempus in quo apparet egritudo in actu: et natura nihil mani-
6
feste operatur. et quando humor incipit digeri natura incipit operari contra
7
humorem. et illud tempus est tempus augmenti: et dicitur augmentum:
8
quia tunc sunt fortia accidentia. et quando cessat digestio cessat tempus
9
augmenti. et incipit status. et illud tempus in quo apparet certamen in-
10
ter naturam et humorem. et quando natura est fortificata super humorem. et ipsum vin〈-〉
11
cit dicitur tunc esse tempus declinationis. et quedam egritudines sunt
12
que habent dissolutionem humorum sine euacuatione manifesta et sanan〈-〉
13
tur. et quedam sunt que habent dissolutionem virtutum paulatim do-
14
nec moriuntur. et quedam sunt que habent euacuationem manifestam
15
ad sanitatem vel ad mortem. et ista nominatur vera crisis. Et crisis sa〈-〉
16
lubris sunt due species. vna est que ducit per suam euacuationem
17
ad perfectam sanitatem. et alia est que relinquit egritudinis reliquias
18
que paulatim dissoluuntur et liberantur. et tempore longiori salutem prestat
19
Et illud idem est in crisi mala. et maior pars crisium reperitur in fe-
20
bribus acutis id est que finiuntur tempore breui. et quia crisis accidit post
21
digestionem si illa digestio est integra et perfecta erit crisis perfe-
22
cta. et si digestio est imperfecta erit crisis longior. et digestio completur propter lon-
23
gitudinem temporis secundum comparationem agentis ad patiens. quia non in omni
24
tempore quod aduenit patitur patiens ab agente. quia quodlibet habet tem〈-〉
25
pus proprium comparatione quam habet agens cum patiente. et hoc potest cogno〈-〉
26
sci in rebus artificialibus. quia mensure temporum decoctionis in rebus
27
artificialibus diuersificantur. Et propterea quia ita est. et sunt longo tem〈-〉
28
pore cognite et sentiuntur egritudines et virtutes et humores. et
29
tunc certum est per experientiam et rationem nature vt sciantur tempora in qui-
30
bus fit bona digestio aut mala videlicet dies cretici: et quia digestio bona est
31
perfecta operatio nature. ideo tempus illud fuit pro maiori parte laudabi〈-〉
32
le. sed degestio[*]degestio i.e. digestio imperfecta quia habet latitudinem non virificat bonitatem
33
suarum crisium: sicut perfecta. Et quidam dicunt quod inuentio crisium hoc
34
ordine est luna. Sed tu debes scire quod est causa remota que medi〈-〉
35
co non est necessaria. et causa propinqua est illa quam diximus. et infra
36
in libro nostro monstrabimus rationem in hoc et dabimus exempla. Et
37
aliquando accidit mors in principio egritudinis et hoc fit propterea quia humo〈-〉
38
res dominantur multum super calorem naturalem et extinguunt ipsum propter quan〈-〉
39
titatem aut qualitatem: aut propter vtrumque. Et aliquando accidit in aug〈-〉
40
mento aut in statu. aut in declinatione. et declinatio in egritu-
41
dinibus mortiferis fit a debilitate virtutis. et non a debilitate egri〈-〉
42
tudinis sicut est in salubribus egritudinibus declinatio propter domina〈-〉
43
tionem virtutis. Et sufficit quod diximus hucusque de egritudini〈-〉
44
bus materialibus et earum causis. Et nunc volumus facere tractatum
45
breuem de egritudinibus immaterialibus.
46
¶ Capitulum .X. Quod est de causis egritudinum non materialium in generali.
47
〈E〉T dicimus quod he egritudines quando sunt absque causa hu〈-〉
48
morum est locus subiecti earum de necessitate membra vel spi-
49
ritus. Et efficiens ipsarum sunt due res. aut res exte-
50
riores. aut alie egritudines materiales. et volumus dice-
51
re de manifestioribus ipsarum. hoc est de calidis et siccis.
52
¶ Capitulum .XI. Quod est de causis egritudinum immaterialium calidarum et siccarum.
53
〈Q〉Uia quedam egritudinum calidarum et siccarum sunt in spiritu cor〈-〉
54
dis solum. et hec est febris diei. et hoc fit proper res extrin-
55
secas. et est propter quatuor causas: quarum vna diuiditur
56
in quatuor partes: quarum quedam sunt per se. et que-
57
dam per accidens. et earum que per se sunt. quedam sunt in potentia
58
et quedam in actu. Et que sunt in actu sunt sicut calor solis et
59
ignis. et vniuersaliter res extrinsece calide in actu. et que sunt in poten〈-〉
60
tia sunt sicut balneum in aqua sulphuris que calida est in po〈-〉
61
tentia. et similiter que sunt per accidens sunt sicut ille que clau-
62
dunt poros. ob quam rem accenditur calor in partibus intrinse-
63
cis sicut est balneum aque aluminose et similia. Secuuda causa sunt
64
res sumpte in corpus sicut cibi et potus calidi potentia et ac-
65
tu. Tertia causa est corporea aut animata. corporea. sicut immo-
66
deratus motus et immoderatum exercitium. animata sicut ira
67
tristitia. et vigilia et similia. Quarta est propter egritudines
68
materiales sicut apostemata inguinis et tintillicorum et radicum aurium
69
Et iterum est istius speciei egritudinis febris etbica et hec fe-
1
bais est calor extraneus fixus in substantia membrorum et prohibet fieri
2
operationem ipsorum: et consumit eorum substantialem humiditatem: et habet tres spe〈-〉
3
cies: leuior ipsarum est que accensa est a calore extraneo in humiditati-
4
bus naturalibus et radicalibus que existunt in substantia paruarum venarum
5
Et secunda est que est in humiditate existente in carne ipsa: que quando disso〈-〉
6
luta est potest a cibis restaurari adhuc. Et tertia est omnibus deteri〈-〉
7
or: et est illa cuius calor extraneus profundatus est in membris solidis
8
quia impossibile est in eis quod ab eis resolutum est restaurari: quia mensura vi〈-〉
9
te naturalis est secundum mensuram humiditatis radicalis in quolibet indiuiduo
10
proportionato proportione duplici secundum quod dictum est in libro causarum bre〈-〉
11
uitatis et longitudinis vite. Et prima species istius febris vt pluri-
12
mum fit ab effimera. Sed alie due species fiunt pro maiori parte
13
propter febres materiales humorosas precedentes.
14
¶ Capitulum .XII. Quod est de causis egritudinum immaterialium frigidarum et siccarum.
15
〈E〉T egritudinum frigidarum et siccarum quedam sunt que ap-
16
pellantur egritudines senectutis: hoc est dominatio frigi〈-〉
17
ditatis: et siccitatis super membra. Et propterea quia il〈-〉
18
lud quod dat vitam est calor cum humiditate: ob hoc hec
19
egritudo coniungitur cum senibus: sed non est vera egritudo nisi quando
20
sit in non senibus. Sed egritudinem: calidam et humidam frigidam et humidam est difficile
21
imaginari. Sed calidum simplex frigidum et humidum et siccum possunt imaginari.
22
Et nos debemus enumerare quando tractabimus de rebus que
23
ledunt actiones et passiones.
24
¶ Capitulum .XIII. Qud est de egritudinibus membrorum officialium.
25
〈E〉T postquam dictum est breuiter de speciebus egritudinum
26
appropriatarum membris consimilibus et de causis ipsarum: di-
27
cendum est de egritudinibus officialibus. Et dicimus quod
28
iam dictum est in principio primi. quia sanitas membrorum offi〈-〉
29
cialium est que est in quantitate qualitate: et positione et colligan-
30
tia: quia hec species colligantie est inseparabilis et non reuertitur ad ali〈-〉
31
as species quas dixerunt medici: et intrat predicamentum habi-
32
tus: sicut panniculi et cutis intrat predicamentum habere. ergo tria
33
genera egritudinum intrant quinque predicamenta: hoc est in quali〈-〉
34
tate quantitate continua et discreta: et habitu et vbi: et habere. et
35
postea inuenitur hec res in quando hoc est in prioritate et posteritate. Sed
36
ordinatio membrorum officialium. et prioritas et posteritas plus ponenda
37
est in sex sequentibus predicamentis. Et debes scire quod egri-
38
tudo non superuenit vnicuique generi sanitatis sicut nos vi-
39
demus in ordine tunicarum oculorum et in maiori parte mem/
40
brorum officialium. quia in illis non superuenit egritudo ordina-
41
tionis: hoc est vt prius fiat posterius.
42
¶ Capitulum .XIIII. Quod est de continuitate et solutione con〈-〉
43
tinuitatis et suis causis aliqualiter.
44
〈S〉Ed continuitas et solutio et cause illarum secundum aliquando partem
45
aliquando possunt ingredi in genus egritudinum officialium
46
Sed genus colligantie non intrat in egritudinibus eius-
47
dem per se. Sed egritudines membrorum sunt he que faci〈-〉
48
unt accidere membris egritudines: quibus altera communicat cum
49
altera: et conuenientius est vt colligantia enumeretur potius in causis
50
egritudinum quam in genere egritudinum. Sed genus egritudinum quod est
51
contrarium continuitati naturali que nominatur continuitatis solutio est duobus mo〈-〉
52
dis. Unus est solutio continuitatis veracis vt continuitatis partis cum
53
parte in consimilibus: et hoc genus de magis attribui consimilibus quam
54
officialibus membris: propterea quia hec solutio accidit membro
55
offliciali ex parte qua compositum est ex membris consimilibus et non
56
ex parte qua est officiale. Altera est separatio contiguitatis ter〈-〉
57
mini a termino: et hec continuitatis. alias contiguitatis solutio non
58
veraciter appellatur: quia hec continuitas alias contiguitas[*]alias contiguitas is missing in Venice 1574 fit per modum contigui
59
et per modum penetrationis et per modum societatis membri cum membro: aut
60
ligamenti. et hoc genus solutionis posuimus in genus egritu-
61
dinum officialium: et hoc genus communicat coniunctioni et separationi. Et pro〈-〉
62
pterea non est solutio continuitatis: vt dixerunt medici dicentes:
63
quia erat egritudo que communicat membris consimilibus et officialibus. quia
64
solutio est distincta in his duobus modis quos diximus. Et pro〈-〉
65
pterea quia species sanitatis que est in qualitate in figura: in po-
66
ris: in meatibus: lenitate: asperitate: et grossitie: sunt egritudi〈-〉
67
nes istius speciei proportionate istis diuisionibus. Et egritudinum
68
que sunt in quantitate quedam sunt in mensura. et hoc est in super-
69
fluitate et diminutione. et hoc primo est in consimilibus: vt dictum
1
est. Sed medici assueti sunt ponere in officialibus: et quedam
2
peccant in numero. et que sunt in numero etiam habent duas species que
3
sunt superfluitatis et diminutionis: et quedam est naturalis et quedam
4
non naturalis: naturalis est sicut superfluitates sexti digyti. et diminu-
5
tio naturalis est diminutio quinti digyti. Non naturalis superfluitas est
6
sicut cucurbitini qui iueniuntur in intestinis et similes. Et peccatum
7
positionis est sicut dislocatio vnius membri ab alio: vel alicuius
8
partis membri ab altera. Et egritudines quas dicunt medici egri〈-〉
9
tudines colligantie fiunt ex colligantia membri officialis cum altero pro
10
parte vnius communicantis cum alteror: sicut communicant cor et epar cum
11
omnibus membris. videlicet vnum cum arterijs. et alterum cum venis. et
12
aliquando est colligantia ab vno membro ad aliud propri-
13
um membrum. sicut colligatum est os stomachi cum cere-
14
bro per neruum euntem ab vno ad aliud.
15
¶ Capitulum .XV. Quod est de causis egritudinum membrorum officialium.
16
〈L〉Ocuti sumus breuiter de egritudinibus membrorum
17
officialium: nunc volumus loqui de ipsarum causis. Et di〈-〉
18
cimus quod egritudines que fiunt in figura sunt propter duas
19
res: quia aut a natura: aut a rebus extrinsecis: et egritu-
20
do que prouenit a natura: est propterea quia materia est inconueniens: nec acta opera〈-〉
21
tioni virtutis informatiue: nec instrumento cum quo operatur virtus infor-
22
matiua: nec instrumentum est aptum ei. A rebus vero extrinsecis est sicut fit
23
embryoni quando nascitur: vel quando nutritur et aliquando fit ex errore medici
24
quia aliquando credunt rectificare membra et dislocant ea: et hoc debes co〈-〉
25
gnoscere in figura membri: et figura partium: et sic debes intelige-
26
re in qualibet egritudine attributa membris officialibus in eo quod
27
sunt officialia et causa stricture meatuum et constrictionis eorum est propter
28
dominium frigiditatis et siccitatis. super eorum complexionem: aut quia comprimuntur ab
29
alijs membris: aut propter oppilationem: et oppilatio fit: aut propter apostema〈-〉
30
ta: aut propter humorem grossum: aut viscosum: aut propter durum lapidem
31
aut propter carnositatem nascentem in poro. aut propter fortitudinem
32
virtutis retentiue aut debilitatem expulsiue virtutis: quia ob istas
33
causas multa in eis quantitas aggregatur. Sed largitas meatuum
34
fit aut a caliditate et humiditate: aut ab humiditate: aut ab humo〈-〉
35
re calido mordicatiuo: aut propter medicinas vel cibos aperi-
36
tiuos: aut propter debilitatem virtutis retentiue: et causa lenitatis est
37
a causis lubricatiuis humidis sicut ab humoribus mucillagino〈-〉
38
sis et similibus. Et causa asperitatis. est a causis calidis mordicati-
39
uis. siue veniant ab humoribus. aut a rebus extrinsecis. Et
40
egritudines numeri sunt secundum hunc modum: si quod superfluit est secundum
41
cursum nature: fit a superfluitate materie: que est in membro: et si extra cur-
42
sum nature est sicut cucurbitini et eorum similia que proueniunt ab
43
humoribus extra naturam: aut in quantitate: aut in qualitate. Et dimi-
44
nutio prouenit ex putrefactione sicut est casus capillorum.
45
aut propter corrosionem: et maxime quando putrefactio est ab humore corrosi〈-〉
46
uo. aut ab aliqua re extrinseca. et causa magnitudinis membrorum
47
quando est membrum per viam nature est propter multam materiam membri. et propter domina-
48
tionem virtutis informatiue super ipsum. et quando non est per viam nature fit
49
propter aliquam superfluitatem sparsam membro. et paruitas membri fit pro〈-〉
50
pter paucitatem materie si est secundum cursum nature. et que est preter
51
cursum nature fit ex debilitate virtutis nutritiue sicut accidit
52
ethicis. Sed cause egritudinis male positionis due sunt. vna est ex-
53
trinseca sicut dislocantur membra propter immoderatum exercitium.
54
et sicut quando frangitur panniculus qui separat intestina a testiculis. aut
55
propter dislocationem ossis anche. Intrinseca autem est sicut hu〈-〉
56
miditas superflua que membra mollificat et lubricat. ita vt egre〈-〉
57
diantur a loco proprio. sicut accidit zirbo. et intestinis propter mul〈-〉
58
tam humiditatem aquosam aut lubricatiuam que transit per mea〈-〉
59
tum qui tendit ad testiculos. et causa separationis et coniunctionis
60
membrorum est duplex. vna propter debilitatem virtutis infor-
61
matiue aut malitiam materie. et hoc nocumentum prouenit
62
tempore generationis. et quod non prouenit a generatione
63
est sicut carnositas que fit inter duas carnositates quando
64
nascitur caro inter membra ipsa conglutinantur. Sed solutio
65
continuitatis in membris officialibus est eadem cum ea que fit in
66
consimilibus. et accidit hoc aut propter res extrinsecas incidentes
67
aut conquassantes vel extendentes. aut ab intrinsecis. sicut ab
68
humoribus acutis corrosiuis aut extendentibus qui lacerant
69
aut grauitate aut ventositate.
1
¶ Capitulum .XVI. Quod est de accidentibus superuenientibus
2
virtuti nutritiue in generali.
3
〈D〉Einceps volumus narrare de accidentibus que super-
4
ueniunt actionibus et passionibus: et appropriare vnum
5
quodque illorum egritudini a qua emergit: et hoc cognito
6
cognoscemus egritudinem vniuscuiusque membri. Et dicimus quod
7
cum accidens non sit aliud nisi lesio actionis et passionis membrorum
8
aut impressionis ipsorum fiunt genera ipsorum accidentium secundum computatio〈-〉
9
nem generum[*]generum cf. Venice 1574: generatum actionum et passionum. Et tu scis in libro sanitatis
10
quod quedam operationes sunt qui appropriantur anime nutritiue: et quedam anime
11
sensibili: et quedam appropriantur motui: et quedam appropriantur
12
virtuti imaginatiue et cogitatiue et memoratiue. Et est incipiendum
13
ab accidentibus que superueniunt operationibus virtutis nutritiue:
14
quia sunt magis necessarie in essentia animalium. Et dicimus quod mem-
15
bra que ordinata sunt operationibus virtutis nutritiue que dicta sunt
16
in libro sanitatis sunt sicut os hysofagus[*]hysofagus i.e. isophagus (?) (sc. oesophagus). stomacus epar. renes. ve〈-〉
17
sica. sacculus splenis et fellis alias[*]sacculus splenis et fellis alias is missing in Venice 1574 sacculus fellis et splen. Et le〈-〉
18
sio que superuenit vniuersaliter membrorum actionibus et passionibus est tribus
19
modis. vnus est vt cum operatio membri cessauerit vt sit propinqua pun〈-〉
20
cto priuationis. secundus vt sit diminuta a suis naturalibus operationibus
21
Tertius vt sit permutata ad malas operationes. Et debemus in〈-〉
22
cipere in membris nutritiuis secundum quod ordinantur in officijs cibi. Et
23
dicamus quod minuitur operatio oris vel priuatur propter vlcerationem que
24
ei accidit aut propter apostemata. aut propter putrefactionem dentium vel propter ali〈-〉
25
quas egritudines que fiunt propter aliquas complexiones materiales. Et hyso〈-〉
26
fagus[*]hysofagus i.e. isophagus (?) (sc. oesophagus) leditur aut ab apostematibus que in eo nascuntur et dicuntur eldalbuata
27
hoc est squinantia[*]squinantia cf. Venice 1574: synanchia i.e. synanchē, ēs (?). et fiunt pro maiori parte in musculo illius. et etiam priuantur
28
aut dimiuntur illius operationes quando dislocantur spondiles colli et contra-
29
huntur propter apostemata interius: aut propter humorem mucillaginosum qui illuc
30
discurrit in magna quantitate. Aut propter res aduenientes ab ex-
31
trinseco. et hec species est propter causam magne suffocationis superueni〈-〉
32
entis pueris paruulis propter humiditatem suarum complexionum. Et
33
generaliter accidit eis species omnis egritudinis male complexionis materialis.
34
Et etiam veniunt egritudines propter malam complexionem est non materialem si-
35
cut testificatur Galienus de iuuene cui medici multum vetabant aquam
36
et ipse bibit multam aquam frigidam auide vna hora assumpta. et pe-
37
rijt virtus attractiua et etiam expulsiua hysofagi[*]hysofagi i.e. isophagi (?) (sc. oesophagi). et non potuit vl〈-〉
38
terius deglutire. ¶ De stomacho sunt manifeste quinque virtu-
39
tes. videlicet digestiua. attractiua. retentiua. expulsiua. et discretiua
40
ideo fuit necessarium vt numerus accidentium esset secundum numerum
41
istarum virtutum. Et incipiamus a digestiua et dicamus quia quando deficiet
42
virtus digestiua in stomacho acescent cibi in stomacho. et causa ace〈-〉
43
tositatis est frigiditas que est inuenta. eo quod hoc accidens prouenit a
44
mala complexione frigida. siue sit materialis siue non materialis.
45
Et que est non materialis talis est causa intrinseca. et talis est causa extrinse-
46
ca. ergo hoc accidens prouenit a mala complexione materiali. Et cause
47
non materiales extrinsece sunt sicut res extrinsece in actu frigi〈-〉
48
de in ipso sumpte: aut res frigide in potentia sumpte: aut propter mul〈-〉
49
tam quantitatem cibi: aut propter receptionem ipsius inconuenientem
50
in ordine et tempore. Sed cause materiales intrinsece sunt sicut humo〈-〉
51
res frigidi. Et isti humores fiunt dnobus[*]dnobus corrupt for duobus modis: aut vt generen〈-〉
52
tur in se ipso: aut vt attrahantur ab alijs membris sicut a cerebro
53
quod proprium est ad spargendum humorem flegmaticum: et splene vt spar〈-〉
54
gat humorem melancolicum. Sed sparsio que prouenit a splene quando est
55
in mensura temperata in quantitate et qualitate tunc est operatio
56
naturalis: sed quando egreditur a temperamento in aliquo istorum: tunc fit
57
acetositas hec que dicta est. et quando dominantur multum super stomachum
58
occasiones supradicte perijt ipsius operatio penitus. sicut acci-
59
dit in fluxu in quo egreditur cibus sicut recipitur sine aliqua permuta-
60
tione que dicitur lienteria. Et quando steterint isti humores longo tempore
61
in stomacho est causa vt queramus malam complexionem frigidam difficilem ad curan〈-〉
62
dum in substantia stomachi: et si diu durauerit ob hanc causam adueniet homini
63
complexio senectutis: et aliquando erunt apostemata frigida que fiunt in stomacho causa
64
istorum accidentium: et maxime quando apostemata erunt sicca et dura. Et alex〈-〉
65
ander dixit quod acetositas prouenit a calore. Et tu debes scire
66
quod he accidens prouenit sicut accidens quod fit ex vino quod acescit
67
propter aerem calidum: et apparet vt sit vna actio: et actio accidenta〈-〉
68
lis que substantialiter fit a simili: et accidentaliter a contrario: sicut in pluribus per〈-〉
69
scrutari potest et inueniri: et propterea subtiliter medicus has res debet
1
perscrutari vt cognoscat perfecte. Et humorum qui generantur in
2
stomacho quidam eorum imbibuntur in ipso. et quidam sparguntur in concauitate ip〈-〉
3
sius. Et etiam accidit stomacho propter diminutionem digestionis ventosi-
4
tas. et quamuis hec accidens communicet debilitati virtutis retentiue. propterea
5
quia stomacus quando colligitur supra cibum bona collectione aduenit tunc
6
bona digestio. et quando non bene colligitur. tunc calor naturalis
7
non bene dominatur ibi. et tunc natat cibus in partibus superioribus. et tunc
8
refrigeratur et generantur ventositates in eo. propterea quia pars superior est
9
neruosa sicut dictum est. Et scias quia calor debilis est causa ge〈-〉
10
nerandi ventositates. propterea quia calor fortis terminat vel carmi〈-〉
11
nat et dissoluit ipsius materiam dissolutione non manifesta. nec etiam
12
fortis frigiditas generat ventositatem. eo quod non habet a sui natura vt
13
generet ventositatem. Et ab hac mala operatione accidit ex ne-
14
cessitate permutatio in cibo ad malam qualitatem fumosam vel hu〈-〉
15
morosam. Et manifestum est quod hoc accidens fit a calore extraneo
16
qui est plus extra naturam quam calor qui cibum resoluit in fumum. et conuer〈-〉
17
tit in fumositatem. Nam ab isto generatur humor putrefactus et sa〈-〉
18
por corruptus fetidus similis odori raphani. quia ille conuertitur
19
in stomacho ad malam complexionem. ergo egritudines que fiunt ab his fiunt
20
a mala complexione calida materiali vel non materiali. Et que fiunt
21
a non materiali fiunt vel proueniunt a cibis calidis et a rebus ex-
22
trinsecis. Materialis fit ab humoribus colericis generatis in ipso
23
vel missis ab alio membro. Et membrum appropriatum ad hoc est epar
24
vel fel. Et quibusdam hominibus est fel tangens stomachum. eo quod quidam sunt
25
habentes meatum fellis ad stomachum sicut splen habet. et tales homines
26
sunt quibus colera in stomacho generatur. Et hec colera non dicitur colera nisi equi〈-〉
27
uoce. et hic humor cadit in fundo stomachi. aut imbibitus est in corpore
28
ipsius. Et aliquando accidunt stomacho illa mala accidentia ab apostematibus que
29
nascuntur in ipso. hec sunt omnia accidentia que veniunt virtuti digestiue.
30
et virtus disretiua est cognoscit omnes species cibi et nutrimenti
31
et cognoscit sanguinem a superfluitatibus vt nuntriat membrum ex con〈-〉
32
uenientiori. et mittat vnicuique membro quod est ei simile. et istius
33
virtutis non fuit memor Galienus et separatiua de qua loquitur non est hoc
34
et est magna differentia inter separatiuam et discretiuam. et in esse et tempore
35
Sed hanc habeo ab onosati[*]onosati cf. Venice 1574: Abumazare qui eam asserit fortiter. et non est dubium
36
quoniam ipsa sit in corpore. et est necessaria. sicut sunt alie virtutes. et
37
ipse dicit in illo libro omnia accidentia que adueniunt corpori quando impediun〈-〉
38
tur operationes illius virtutis: et dicit quod quando debilitantur in stomacho. ne-
39
cessarium est vt generentur mali humores in toto corpore. eo quod non est facta
40
separatio inconuenientis a conuenienti. vnde aliquando proueniet morphea
41
Et erit hic etiam propterea quia debilitata erit virtus hec in splene. quia
42
non erit attracta colera nigra ad ipsum. Sed non manifestat Albu-
43
masar per quam complexionem ista virtus operatur. nec quod sit eius instrumentum.
44
sicut dixit in alijs quatuor. Et hoc est magnus defectus. quia quando vo〈-〉
45
lumus remouere accidentia que superueniunt eidem. et si non cognoue〈-〉
46
rimus complexionem que laborat non cognoscemus modos curationis ipsi〈-〉
47
us. Et nos domino concedente debemus suum esse declarare. et qua causa
48
laborem infert. et quando priuatur eius operatio aut minuitur. post hec
49
ex necessitate sequetur debilitas in virtute nutritiua quam habet stoma-
50
chus in seipso aut ab ea priuatur. quia iam dictum est quod stomacus nutritur
51
ex chilo aliquo modo nutrimenti. et si non nutriretur a chilo non am-
52
plecteretur ipsum. et quando debilitatur virtus nutritiua in stomacho sequitur ex
53
necessitate egritudo que dicitur indigestio stomachi. et causa istius sunt
54
due res aut mala complexio calida et sicca fixa in substantia radicali
55
stomachi. que si prolongatur inducit ethicam aut mala com-
56
plexio frigida et sicca que inducit senectutem.
57
¶ Capitulum .XVII. Quod est de accidentibus superuenietibus[*]superuenietibus corrupt for superuenientibus
58
virttuti[*]virttuti corrupt for virtuti retentiue.
59
〈E〉T virtutis retentiue quando diminuitur operatio sequitur in〈-〉
60
flatio et ventositas. et aliquando exit cibus indigestus. Et
61
causa huius est mala complexio frigida et humida et aliquando solum frigida
62
non materialis et materialis et quando hec operatio appropiqua〈-〉
63
bit priuationi sui fiet egritudo lubricitatis intestinorum. Sed quando
64
hec virtus retinebit cibum mala retentione adueniet stomacho vt sit tre-
65
mulosus: eo quod virtus retentiua coniungetur cum fece cibi. Et hoc
66
accidens apparet in stomacho plus tempore satietatis superflue.
67
quando impletur stomachus. nec potest regere cibum. et
68
hoc accidit propter vnam malam complexionem materia〈-〉
69
lem aut non materialem.
1
¶ Causa .XVIII. quod de accidentibus virtuti expulsiue superuenientibus
2
〈V〉Irtutis expulsiue operatio: aut diminuitur aut priuatur
3
Ad diminutionem vero ipsius accidit vt remaneat et
4
retineatur cibus in stomacho mala retentione: ita vt putrefiat
5
Sed a priuatione ipsius accidit egritudo que dicitur coli〈-〉
6
ca alias cholerica id est calida[*]alias cholerica id est calida is missing in Venice 1574. Et huius causa est complexio mala frigida
7
materialis vel non materialis. et hec est subtantialis causa priuationis ipsius
8
Et aliquando priuatur propter oppilationem que fit in intestinis: sicut accidit in
9
cholica: et hec priuatio est accidentalis. Sed superflua expulsio que
10
superuenit operationi istius virtutis facit vnam ex speciebus lubricitatis
11
intestiorum. Et hec est fortior illa que fit propter priuationem retentiue:
12
quia hoc fit propter aliam rem que mouet hanc virtutem ad expellendum nimis
13
sicut sunt humores vlceratiui: vt cholera aut flegma salsum: et melancholia
14
acetosa. Et etiam potest fieri propter apostema generatum in orificio vel por〈-〉
15
ta stomachi: aut propter cibos corruptos permutatos ad tales humo-
16
res: sicut accidit in fortissimo fluxu. Et aliquando remotis his om〈-〉
17
nibus causis virtus expulsiua mouebitur hoc malo motu: et etiam propter
18
aliquam leuem causam eidem aduenientem et hoc propter errorem virtutis illius
19
membri: propterea quia hec mala dispositio est reuersa in habitudinem
20
stabilem: et propterea curant medici hanc egritudinem: cum medicis
21
cum quibus curant vertiginem et melancholiam. et remoueatur error iste et
22
sensibilitas mala. Et adhuc declarabo melius in libro de ingenio
23
sanitatis: et potest esse vt hoc fiat propter apostemata factum in superficie stomachi. Ad-
24
hue etiam isti virtuti attribuitur malum accidens quod dicitur singultus
25
quod accidit propter rem que ledit propter qualitatem calidam aut frigidam
26
et quedam species fit propter malam complexionem calidam et siccam fixam in substantia stomachi
27
ita quod generatur in ipso vna species spasmi: cuius sanatio aut est dif〈-〉
28
fsicilis aut impossibilis: et aliquando fit spasmus propter multam humidita〈-〉
29
tem que est in substantia neruosa stomaci secundum quod dictum est in causis spasmi. Et
30
vomitus appropriatur male operationi istius virtutis. sed non est ita
31
substantialis ipsi sicut expulsio que fit per inferiores partes. Et
32
causa vomitus est propter causam natantem in ore stomachi. ex multa humidita〈-〉
33
te cholerica aut flegmatica. quia quando isti humores erunt in par〈-〉
34
tibus superioribus stomachi mouent vomitum: et quando erunt in partibus
35
inferioribus stomaci mouent fluxum. Et aliquando spargun〈-〉
36
tur ad stomachum ab alijs membris sicut ab epate: vt videmus
37
in multis quibus aduenit febrile frigus. et cum vomunt curantur
38
et hoc accidit proprie ab humoribus cholericis et aliquando a fle-
39
gmaticis. et quod fit a melancholicis significat maius malum.
40
¶ Capitulum .XIX. Quod est de accidentibus superuenienti〈-〉
41
bus virtuti attractiue stomaci.
42
〈C〉Ausa impedimenti attractiue stomachi eadem est cum causa que
43
hoc facit in hysofago. Sed diminutionem appetitus
44
et augmentum ipsius in stomacho dicemus quando tractabimus
45
de accidentibus que adueniunt virtuti sensibili.
46
¶ Capitulum .XX. Quod est de accidentibus que superueniunt vir-
47
tuti nutritiue intestinorum.
48
〈H〉Ucusque diximus de accidentibus que fiunt in operationi-
49
bus que manifestantur in stomacho: deinceps volumus di-
50
cere de accidentibus que superueniunt virtutibus nutriti〈-〉
51
uis intestinorum. Et dicimus quod manifestior virtus que est in eis est vir〈-〉
52
tus expulsiua. et post illam retentiua. Accidentia que superueniunt ip-
53
sis sunt secundum corruptionem istarum duarum virtutum. Et quando priuatur ope〈-〉
54
ratio virtutis expulsiue aut diminuitur tunc fit egritudo que
55
dicitur cholica[*]cholica i.e. colica. Et priuationis causa istius virtutis stat propter malam
56
complexionem cholericam materialem aut non materialem. Et priuatio que pro〈-〉
57
uenit a mala complexione frigida est pluribus manifesta: propterea quia
58
frigiditas est contraria calori naturali propter suam qualitatem: et impedit
59
spiritum in omnibus suis operationibus. Sed quando prouenit a caliditate non
60
est admirandum. propterea quia multa membra non agunt nec patiun〈-〉
61
tur. nisi propter calorem temperatum mensuratum vnicuique membro: et quando
62
calor egreditur multum ex naturam in aliqua duarum qualitatum:
63
tunc priuantur eorum operationes propter calidum aut frigidum. Sed quando distem〈-〉
64
perantur parum in calore: tunc erit operatio mala: sicut calor stomaci
65
qui permutat cibos in fumositates. Et aliquando priuatur
66
operatio istius virtutis in intestinis propter oppilationes
67
que in eis fiunt. Et ille fiunt aut propter stercus durum aut
68
viscosum: aut humorem grossum et viscosum aut propter apostemata ven〈-〉
69
tosum. quamuis lesio que prouenit ab apostematibus in hac operatione sit
1
duabus de causis: vna quia acquirunt intestina malam complexionem materialem
2
et alia propterea quia claudit vias. Et ventositas etiam claudit intesti〈-〉
3
na propter duas res: vna quia preponit se stercori sicut accidit canali〈-〉
4
bus subterraneis vndo fluunt aque. Alia quia torquentur intestina donec
5
claudantur. Item fit oppilatio propter lumbricos. et accidit in intestinis
6
propter corruptionem istius virtutis expulsiue que fit propter op-
7
pilationem: quod facit operationes non naturales. eo quod expellit superflui-
8
tatem per partem superiorem quam debet expellere per partem inferiorem: et tunc
9
euomit stercus. Et aliquando debilitatur virtus expulsiua propter op〈-〉
10
pilationem vie a cisti fellis ad intestina: quia tunc non potest peruenire
11
ad intestina ex cholera illud quod adiuuet ad stercoris expulsio-
12
nem. Sed si hec operatio permutata fuerit ad malum conrarium tunc ma〈-〉
13
lam faciet operationem: et fiet aliquo modo fluxus: eo quod stercus non
14
trahit in intestinis moram conuenientem propter augmentum istius virtutis
15
Et causa augmenti istius virtutis est propter humores mordica-
16
tiuos qui sparsi sunt ad intestina ab epate et venis: et stomacho: aut felle
17
aut ab alijs membris: et aliquando proueniunt a capite. Et quando humo-
18
res mordent intestina multum vlcerant ea: et fit egritudo que dici〈-〉
19
tur vlceratio intestinorum que disenteria nominatur. Item accidit
20
istud isti virtuti propter qualitatem ciborum qui sunt extra naturam:
21
quia aliquando stomachus expellit ad intestina cibum antequam digeratur
22
et aliquando fit propter multam cibi quantitatem quando est superflua. Et ali-
23
quando accidit propter oppilationem meatus qui est inter epar et intesti〈-〉
24
na: et tunc non transit cibus ad epar: et cibus aggrauat virtutem ex-
25
pulsiuam: et propterea ipsum expellit. et aliquando causa que prohibet pe-
26
netrationem cibi ad epar est grossities ciborum: et grossities cibi est
27
aut propter naturam ipsius eiusdem cibi: aut propter debilem operatio〈-〉
28
nem stomachi in ipsum. aut propter vtrumque. Et aliquando non transit cibus
29
ad epar propter debilitatem virtutis attractiue in ipso: sicut acci-
30
dit in egritudinibus epatis. Et quando debilitatur virtus retentiua fit
31
vna species fluxus que nominatur elicalfa: et hoc prouenit necessario pro〈-〉
32
pter malam complexionem materialem et non materialem. Et quando priuatur
33
ipsa operatio fit alia species fluxus que dicitur lubricitas intestnorum: et
34
operationes extremitatis intestini longationis impediuntur: aut propеer vl-
35
cerationem factam a duritie stercoris aut propter hemoroidas ibi na〈-〉
36
tas: et aliquando venis ipsius apertis fluet inde sanguis: et aliquando flu-
37
et sanguis iste per viam naturali purgationis et laudabilis: et hoc
38
est quod dicit Aristoteles malus sanguits discurrit a naso et ano.
39
¶ Capitulum .XXI. Quod est de accidentibus superuenientibus virtutibus epatis
40
〈Q〉Uia epar habet quinque virtutes. ideo accidentia ei adueni〈-〉
41
entia totidem sunt: quia quando diminuitur in ipso virtus di〈-〉
42
gestiua sanguis suus erit flegmaticus: et membra que
43
nutrientur longo tempore ex tali sanguine conuertentur secundum
44
suam complexionem ad naturam istius humoris: et poterit fieri egritudo
45
que dicitur hydrops hyposarcha. et hoc accidens euenit propter
46
malam complexionem frigidam materialem: et aliquando fiet propter qualitatem
47
cibi aut maliciam sui ordinis. Et aliquando fiet propter res extrin〈-〉
48
secas et potest fieri ab omnibus causis que inducunt frigiditatem complexio-
49
nis. Et aliquando propter colligantiam membrorum seruientium epati cum
50
ipso sic vt stomachus: quia quando diminuitur operatio stomachi in di-
51
rigendo chilum et mittit ipsum non coctum epati: et quando in hoc fit perse〈-〉
52
uerantia conuertitur natura epatis ad complexionem frigidam. Et splen
53
quando debilitatur et non mundificat sicut debet: tunc remanet pars fri-
54
gida et sicca in epate: et conuertit ipsum ad complexionem frigidam
55
et quando etiam intestina gracilia acquirunt malam complexionem: et sic tunc le〈-〉
56
ditur epar propter colligantiam que est inter ipsam et epar. et ali-
57
quando acquirit epar malam complexionem propter apostema: sed apostema non erit
58
causa pro maiori parte istius egritudinis nisi induretur et fiat la〈-〉
59
pideum. Et aliquando erit causa egritudinis epatis egritudo offi-
60
cialis: sicut sunt oppilationes que fiunt in ipso: eo quod oppilatio
61
habet extinguere calorem intrinsecum: et maxime quando humor faciens hoc est fri〈-〉
62
gidus. Sed quando operatio virtutis digestiue acquisiuerit maximum
63
errorem. tunc accidet vnum ex duobus. quia aut hydropisis tym〈-〉
64
panitica[*]hydropisis tympanitica cf. Venice 1574: hydrops tympanites. aut alie egritudines calide. Et tu debes scire quod mem-
65
bra non agunt et patiuntur nisi cum quodam calore temperato ex fri〈-〉
66
giditate proportionata ei: ideo quia ostensum est in naturali philosophia quod
67
frigiditas est in corpore sicut instrumentum temperans calorem
68
naturalem qui est primum agens et substantiale. ergo quodlibet
69
membrum operatur suam actionem per istum calorem corectum
1
cum isto instrumento conueniente ei. Et quando frigiditas
2
aduenit membro non multa ita quod calor non egreditur suam formam
3
naturalem multum tunc diminuitur operatio membri sicut
4
in cibis qui acescunt in stomacho: et sicut in sanguine flegmati〈-〉
5
co qui generatur in epate frigido. Et quando augmentatur
6
calor agens breui augmento quod tamen tunc non trahit calorem agen〈-〉
7
tem a sua forma naturali: tunc fit mala augmentatio in opera-
8
tione membri sicut in stomacho generante fumositatem ex cibis
9
et sicut in epate generante multam choleram. Sed quando fit ma〈-〉
10
gnum augmentum in caliditate vel frigiditate: ita quod calor
11
membri exeat a sua forma naturali: tunc faciet membrum ope〈-〉
12
rationem contrariam operationi naturali sicut stomachus qui
13
corrumpit cibos. ergo cause istarum egritudinum fiunt eque
14
a mala complexioue[*]complexioue corrupt for complexione calida sicut frigida. Et postquam assignaui-
15
mus causam communem omnibus membris volumus reuerti ad
16
locum vnde separati fuimus et assignare causas proprie in
17
epate. Et dicimus quia quando accidit epati mala comple〈-〉
18
xio calida parum excedens sicut diximus tunc acquiret mul-
19
tam amaritudinem. Sed quando augmentabitur hec mala com-
20
plexio calida ita quod egrediatur a sua forma naturali: tunc erit
21
operatio ipsius epatis operatio non naturalis: et proueniet
22
illa operatio solum a calore in eo quod est calor: et non in eo quod
23
talis calor. ergo que proueniet ab isto calore in eo quod calor sim〈-〉
24
pliciter inducet partem aqueam quam inueniet ad fumum
25
et faciet ex eo ventositatem et proueniet ex hoc tympanitica
26
hydrops aut simile. et si fuerit causa remotionis naturalis
27
caloris egritudo calida: attribuetur illa remotio egritudini ca〈-〉
28
lide. et si fuerit frigida attribuetur frigide. Et propterea mul〈-〉
29
tum laborant medici vt dent causam bene istius speciei eo quod
30
eque fit a calore sicut a frigore. Et propterea hec species difficili
31
or est ceteris ad curandum. Sed causa acquirendi malam com-
32
plexionem vniuersaliter sunt cause calide materiales et non
33
materiales. Et causa que magis est propria in hac lesione est
34
quando cistis fellis suam operationem non facit. et hoc acci〈-〉
35
dit aut propter oppilationem que est in meatu qui est inter cistin
36
et epar. aut propter debilitatem virtutis attractiue in ipso ci〈-〉
37
sti. aut propter oppilationem meatus qui transit a cisti ad inte-
38
stina. aut propter debilitatem virtutis expulsiue que est in ipso
39
felle. quod est quia quando clauditur ille meatus. tunc acci-
40
dit eidem illud accidens quod aduenit habenti clausa intestina
41
hoc est. quia non petit cibum nec desiderat. Et accidit hoc pro-
42
pterea quia virtus attractiua est in quolibet membro propter nu〈-〉
43
tritinam[*]nutritinam corrupt for nutritiuam. E[*]E corrupt for Et virtus nutritiua complet suas operationes propter
44
quatuor has virtutes. et quando priuatur vna istarum pri-
45
uantur omnes. et sic accidit epati propter fel. Et accidens quod dicitur
46
ictericia fit ex necessitate propter vnam duarum rerum. aut pro-
47
pter priuationem operationis fellis. aut propter diminutio〈-〉
48
nem. quia tunc remanet amaritudo permixta sanguini. et virtus
49
expulsiua mittit eam ab omnibus membris. et expellit eam ad su〈-〉
50
perficiem corporis per modum curationis sicut expelluntur
51
alie superfluitates: et hec species non est timorosa: aut quia epar
52
aut quia membra acquisiuerunt malam complexionem calidissimam
53
sicut accidit quando generantur apostemata calida in eis: aut propter
54
venena calida ebibita: quia tunc dominatur multa quantitas cholere
55
in corpore et spargitur ad cutim. Et hoc manifestatur propter quantita〈-〉
56
tem superfluam et malam qualitatem: et non per viam mundificationis:
57
et propterea hec species est periculosa. ¶ Quando debilitatur virtus
58
discretiua in epate tunc debilitantur operationes ipsius et sparguntur
59
per totum corpus humores hi cum sanguine: et fiunt propter hoc mul-
60
te egritudines sicut hydrops que dicitur asclites: quia nisi hec virtus
61
cognoscat aut separet aquositatem que est in chilo: tunc spar-
62
gitur in sanguine: et natura pellit ipsam ad concauitatem ventris: et
63
quidam dicunt quod non expellit ad hunc locum nisi per venas vmbilici
64
propterea quia iste vene continuantur cum epate: et per istas exit su〈-〉
65
perfluitas aquosa que est in embryone quando est in corpore matris
66
Et aliquando fit hoc accidens propter debilitatem virtutis at〈-〉
67
tractiue que est in renibus: aut propter oppilationem: aut propter stri〈-〉
68
cturam illius meatus. Et quando debilitatur virtus retentiua.
69
alias attractiua[*]alias attractiua is missing in Venice 1574 in hoc membro est causa vt exeat sanguis ex eo cru-
1
dus aut non coctus alias aut coctus[*]alias aut coctus is missing in Venice 1574. Et quando virtus expulsiua
2
erit permutata ad malum in hoc membro tunc reuertitur sanguis
3
ad intestina per meatus per quos cibus transit et fiet fluxus
4
sanguinis. et hoc est aut propter acumen sanguinis: aut propter
5
malitiam complexionis. Quando debilitatur aut priuatur operatio virtu-
6
tis attractiue et ex hac prouenit malus fluxus. Et causa vniuersalis
7
lesionis harum virtutum est propter egritudines appropriatas
8
membris officialibus aut consimilibus. Sed officialis est causa per ac〈-〉
9
cidens. quia mediante egritudine complexionali que est appropriata consi〈-〉
10
milibus. Et iste due species egritudinis ledunt membrum duobus mo〈-〉
11
dis aut in eo quod est in ipso membro: aut in eo quod est in membro
12
communicante cum eo. Et propterea si aliquis quereret a nobis in
13
hunc modum postquam vna rerum per quam leduntur operationes
14
membrorum est per communicationem vel colligantiam. et cor est illud
15
quod dat calorem epati per quem facit suas operationes ledentur
16
operationes epatis propter passiones cordis aut non. Respondemus
17
quia postquam cor est dominans membrum super omnia ex toto im〈-〉
18
possibile est vt in eo generentur egritudines sensibiles tales que
19
possint ledere epar aut alia membra stante homine viuo. et si hoc
20
accidit: accidet per viam extraneitatis que fit in rebus naturalibus
21
et hoc fit valde raro. Sed maior pars egritudinum que funt in
22
corde remanente homine viuo per comparationem fit ad membra
23
insensibilia. quamuis non sit impossibile vt cordi adueniant egritu〈-〉
24
dines occulte propter malam complexionem. Et quando sunt sensibiles
25
lesiones operationum epatis tunc sunt fortissime: sicut tu vides quod
26
propter paruum motum vel propter paruum remum aduenien〈-〉
27
tem gubernatori magne nauis fit magnus motus in parte
28
priori nauis sic etiam habet se quelibet dispositio cordis ad
29
omnia membra principalia. Propterea quando medica-
30
bimur epar: non debemus negligere cordis dispositionem: im〈-〉
31
mo ante oculos preferendum vel preponendum. Et adhuc me〈-〉
32
lius declarabimus in ingenio lanitatis.
33
¶ Capitulum .XXII. Quod est de accidentibus superuenien-
34
tibus virtuti digestiue venarum.
35
〈A〉Ccidentia que veniunt digestioni venarum sequuntur
36
pro maiori parte egritudiens epatis sed habent egri-
37
tudinem propriam eis: hoc est fluxum sangui-
38
nis. Et in egritudinibus fit hoc propter fortitu〈-〉
39
dinem virtutis expulsiue et maxime in crisi laudabili. Sed
40
illud quod est accidens absolutum fit propter sanguinem mordica〈-〉
41
tiuum et acutum. et propterea dissoluit continuitatem orificiorum
42
earum: aut propter subtilitatem sicut videmus in egritudine
43
que dicitur claulor. Et sicut tu vides quod accidit in vtribus olei:
44
aut accidit propter multitudinem sanguinis quam vene con〈-〉
45
tinere non possunt: et aliquando accidit propter debilitatem substantie
46
venarum que preparate sunt scissioni: aut quia sunt subtiles ni〈-〉
47
mis aut nimis dure. Et res que scindunt venas cito sunt
48
multitudo sanguinis et res extrinsece sicut casus. et percussio.
49
Propter passiones horum membrorum et epatis multa accidut ac-
50
cidentia in vijs vrinalibus. Et in libro signorum hoc declarabo.
51
¶ Capitulum .XXIII. Quod est de accidentibus superuenienti-
52
bus virtuti nutritiue membrorum.
53
〈S〉Ed accidentia que accidunt vltime digestioni que
54
est in membris sunt tria sicut in alijs. Aut quia pri〈-〉
55
uatur operatio virtutis nutritiue in ipsa sicut fit
56
in ethicis. Aut quia diminuitur sicut accidit in ma-
57
cie appellata alchaul: aut permutatur sicut in lepra et mor-
58
phea. Et causa horum accidentium est aut propter malam
59
complexionem ipsorum membrorum: aut propter communi-
60
cationem aliorum: sicut in lepra que fit propter duas res:
61
aut propter debilitatem virtutis digestiue qui est in membro
62
aut propter malam materiam eidem ab alio transmissam. Et malitia ma〈-〉
63
terie est aut propter seipsam: aut propter dabilitatem[*]dabilitatem corrupt for debilitatem epatis et
64
venarum. Et causa morphee est pro maiori parte propter de-
65
bilitatem virtutis discretiue epatis aut propter debilitatem attra-
66
ctiue in splene. Et aliquando accidit propter malam complexionem acquisitam
67
in substantia membrorum: et aliquando propter cibos. Et tu de-
68
bes scire quod quando enumeramus causas istorum accidentium:
1
quod tunc non dicimus res contrarias adinuicem: ant[*]ant corrupt for aut quod ipsa etiam
2
accidentia aliquando non possunt esse simul: sed pluries hec accidentia sunt
3
per plures causas vna et posset etiam esse vt omnes adessent.
4
¶ Capitulum .XXIIII. Quod est de accidentibus impedientibus digestionem cerebri.
5
〈E〉T operatio virtutis digestiue in cerebro: aut diminue〈-〉
6
tur aut corrumpetur. Et ab hoc prouenit fluxus vel cur〈-〉
7
sus superfluitatum non coctarum a cerebro per nares et pa〈-〉
8
latum. Et hoc accidens appellatur nassa. Et accidit a rebus
9
frigidis extrinsecis. Et aliquando fit propteres calidas et volumus di〈-〉
10
cere quod fiat a calidis. Et dicimus quod propterea quod hec superfluitas
11
est non cocta: dicimus quod causa efficiens hanc egritudinem est debili-
12
tas virtutis digestiue que est in cerebro propter malam complexionem dominantem
13
ex frigiditate. Et hoc bene potest assignari in reumatibus ex causa frigida
14
extrinseca. Sed reumata que fiunt a causis calidis extrinsecis recipiunt
15
perscrutationem: qualiter fiant per viam debilitatis virtutis digestiue.
16
propterea dicimus quod debilitas virtutis digestiue hoc facit per accidens.
17
hoc est propter multam quantitatem materie et ipsius fluxum: propterea quia ca〈-〉
18
lor facit fluere res congelatas dissoluendo eas. Insuper attrahit
19
cerebrum a toto corpore ad caput: et propter istam multam malam
20
materiam que in cerebro colligitur prouenit accidens prenarratum: quia refrige〈-〉
21
rabiur et virtus digestiua impedietur et fatigabitur circa cerebrum alias contra
22
cor[*]alias contra cor is missing in Venice 1574 propter reparationem tante quantitatis supeflue. Ista est causa quan〈-〉
23
titatiua propter quam debilitatur virtus digestiua cerebri propter causas
24
extrinsecas. Causa vero qualitatiua est quod calor extraneus extrinsecus
25
habet per sui naturam refrigerare calorem intrinsecum. sicut sol refrige-
26
rat ignem. Et etiam alie cause sunt que non indigent prolongatione sermonis. Et
27
hec verba habent locum in omnibus tribus digestionibus si vis eas ponere
28
tantum tres sicut fecit Galienus aut quatuor secundum dictum hominis quem tu scis
29
Sed mihi melius videtur vt in venis non ponatur tertia digestio: propterea
30
quia sanguis in eis non transit ad aliam formam sicut fit in stomacho epate: et
31
alijs membris: quia stomachus conuertit cibum ad chilum epar ad sanguinem
32
membra alia conuertunt ad sperma album. Sed vene non faciunt transire
33
ad aliam formam quamuis nutriantur ex eo aliquo modo ex necessitate.
34
¶ Capitulum .XXV. Quod est de accidentibus supeuenientibus vir〈-〉
35
tuti nutritiue cordis.
36
〈D〉Einceps volumus enarrare de accidentibus superueni〈-〉
37
entibus membro principi virtutis digestiue: et hoc est cor
38
Et postea narrabimus accidentia que superueniunt mem-
39
bris spermatis et vrine: et postea erit completus sermo accidentium que su〈-〉
40
perueniunt virtuti nutritiue. Et dicimus quod accidentia que superue〈-〉
41
niunt cordi sunt sicut syncopis cardiaca et tremor: et vniuersaliter quando ex〈-〉
42
eunt virtutes pulsatiles a sua natura. Et horum causa aut est intrinseca:
43
aut extrinseca. Extrinsece cause sunt accidentia anime que calefaciunt
44
complexionem cordis sicut ira et furor. Et cause propter quas occultatur
45
interius calor sicut ex ira et his similibus quia quando prouocantur sue vir〈-〉
46
tutes interius et calefit nimis tunc fortificatur suus motus pulsati〈-〉
47
lis: vt temperet suam complexionem attrahendo aerem et expellendo ex-
48
terius. Et cause intrisece sunt mala complexio aut vt sit in eo aut in
49
membris sibi colligatis et aliquando erit complexio cordis non materialis si〈-〉
50
cut in febre ethica. et quandoque materialis quando recipit sanguis qui est in eo ali〈-〉
51
quam permutationem. Sed apostema non potest tolerare in sui substantia: eo quod
52
prius infirmus deficit. Et medici dicunt quod potest generari in ipsius pan〈-〉
53
niculo: et si medicus accelerat curam ipsius potest curari et si non mo〈-〉
54
ritur. Et dicit Galienus quod cor sustinet egritudinem materialem videlicet quam〈-〉
55
dam humiditatem aquosam que generatur in ipsius panniculo: a qua pro〈-〉
56
uenit egritudo que vocatur ronol. et sonat liquefactio totius cor〈-〉
57
poris. Et aliquando nascuntur super panniculo eminentie dure et vniuersaliter
58
dico quod non est impossibile vt super ipsum non adueniat omnis mala
59
complexio: excepto vt non sit cum apostemate: aut non vltimetur: quia quando vltima〈-〉
60
bitur aut superflue fiet syncopis aut simile. Et syncopis est reuo〈-〉
61
catio subita caloris naturalis ab omnibus partibus corporis ad cor
62
ita quod membra regi non possunt: et hoc accidit aut propter paucitatem caloris
63
aut propter ipsius nimiam dissolutionem et propter alias causas. Et membra
64
que leduntur propter ipsius communicantiam sunt membra principalia. Et
65
membrum quod maxime cum eo communicat est os stomachi: et propterea nominatur fe〈-〉
66
gnandi: quia cor nominatur flegat[*]flegat cf. Venice 1574: fegat: et propter hoc fegnandi dicitur paruum
67
cor. Et accidit syncopis propter dolorem stomachi pluries: et accidentia
68
virtutum pulsatilium et cause illorum: et quod potest comprehendi ab eis meli〈-〉
69
us est narrare in libro signorum et ibi dicam.
1
¶ Capitulum .XXVI. Quod est de quibusdam accidentibus splenis.
2
〈I〉Am diximus quod membra que seruiunt epati sunt saccus fellis
3
splen: et vesica: et renes. Et iam diximus accidentia que
4
veniunt propter priuationem fellis operationis quando dixi〈-〉
5
mus accidentia epatis: et locuti fuimus de splene: et ad〈-〉
6
huc dicemus de eodem. Quando corrumpitur operatio virtutis attra-
7
ctiue splenis: tunc diffunditur colera nigra cum sanguine: et aliquando ex〈-〉
8
pellit ipsam natura ad cutim: et fit morphea nigra: et vniuersaliter propter hoc
9
accidens fiunt omnes egritudines melancholice. Et quando dominatur superflue ipsius
10
virtus expulsiua: tunc infirmatur stomacus: ita quod aliquando ob hoc accidit
11
fluxus melancholicus. et spleni adueniunt omnes species egritudi〈-〉
12
nis complexionalis officialis et communis sicut in apostematibus. Et propterea
13
quia cibus ex quo nutritur istud membrum est grossus: et vt plurimum
14
egritudines que in eo fiunt sunt grosse substantie.
15
¶ Capitulum .XXVII. quod est de accidentibus superuenientibus virtutibus renum
16
〈R〉Enes habent quinque virtutes sicut alia membra: et quando
17
priuatur virtus discretiua que est in renibus: aut digesti-
18
ua: aut retentiua: tunc funditur sanguis in vrina propterea
19
quia aquositas sanguinea que mittitur eis ab epate vt nu〈-〉
20
triantur: tunc ab eis immutari non potest. Et quando priuatur eorum virtus at〈-〉
21
tractiua tunc fit hydrops hyposarca[*]hyposarca cf. Venice 1574: ascite. sicut dictum est. Et quando
22
augmentabitur multum tunc fiet fluxus vrine cum forti siti: et hoc egritudo
23
dicitur diabetica. Et quando dominante virtute attractiua debilitatur re-
24
tentiua et digestiua eorum omnino: et propterea in hac egritudine exit vri〈-〉
25
na non cocta. Et causa huius accidentis est iterum propter malam complexionem aut
26
egritudinem officialem aut communem: et conueniens est appropriare
27
hanc egritudinem male complexioni calide propterea quia tractatio fit
28
propter calidum. Et non est impossibile attractiuam augmentari pro-
29
pter debilitatem retentiue: quod est quia quando debilitatur retentiua non
30
nutriuntur renes ab aquositate conuenienter propter paucam moram
31
quam habet aquositas: et tunc conatur virtus attractiua ad trahendum
32
plusquam conueniens sit: et ob hoc accidit quod vrina parum manet in
33
vesica quamuis non sit plena. Uirtus expulsiua impeditur in his
34
membris propter oppilationem que fit in his ex corporibus lapideis ge〈-〉
35
neratis in humiditatibus grossis cum calore desiccatiuo et recipit
36
duritiem sicut lateres terra. Et maior pars istorum fit in substantia re〈-〉
37
num: et non in concauitate: et hec egritudo nominatur hascac.
38
¶ Capitulum .XXVIII. Quod est de accidentibus impedientibus opera vesice.
39
〈V〉Irtus expulsiua impeditur in vesica propter opilationem[*]opilationem corrupt for oppilationem que
40
fit in ea: sicut ex apostemate: aut humiditate grossa: aut a
41
sanguine coagulato: aut a lapide et tunc constringitur
42
vrina: et aliquando constringitur vrina propter impedimentum virtutis
43
expulsiue: et aliquando fluit vrina propter dominationem virtutis expulsiue:
44
et hoc accidit propter vlcerationem ipsius vesice que fit propter qualitatem
45
mordicatiuam qui est in ipsa vrina: et aliquando accidit quod vrina exit
46
sine voluntate et sine dolore: et hoc accidit quando paralyticatur mus〈-〉
47
culus qui est in collo vesice. Et de hoc loquemur quando narrabi〈-〉
48
mus aecentia[*]aecentia corrupt for accidentia que accidunt virtuti voluntarie mobili. Et maior
49
pars accidentium que adueniunt istis duobus membris deuenit vltimo ad
50
vlcerationem: et in principio. sui aduentus nominatur scabies que fit propter
51
malam complexionem materialem propter malos humores qui sparguntur ad ip〈-〉
52
sam. Et debet hoc accidere ei eo quod est via et receptaculum super-
53
fluitatum corporis et hypostasis ipsius.
54
¶ Capitulum .XXIX. Quod est de accidentibus superuenientibus mem-
55
bris generationis sicut testiculis virge: et vulue.
56
〈Q〉Uando virtus digestiua priuatur in testiculis aut di-
57
minuitur: tunc non faciunt sperma aptum ad generationem:
58
et hoc accidit ab vna specierum male complexionis.
59
Quia quando dominatur multum in calore et siccitate tunc comburitur sperma
60
Et similiter si dominatur in frigiditate et siccitate aut humiditate per se:
61
aut in frigiditate per se: non decoquitur sperma: sed remanet subtile aqueum
62
Et quedam ex istis complexionibus sunt tales a principio generationis
63
et non recipiunt correptionem: et quedam sunt per accidens et corriguntur
64
Et quandoque priuantur operationes istorum membrorum propter apata aut incisio-
65
nem suspensoriorum suorum: aut propter malitiam que in eis superuenit
66
in mensura: aut in passione sicut est in herniosis. Et hoc accidit pro〈-〉
67
pter largitatem neruorum ad quos suspensi sunt testiculi propter
68
humiditatem superfluam et relaxantur illi nerui: et descen-
69
dunt intestina ad bursam testium. Et potest esse vt descendat ad
1
bursam ventositas aut aquositas. Et aliquando accidit hec egri-
2
tudo propter rupturam que aduenit huic foramini. et hec est de〈-〉
3
terior. et multe alie maneries inueniuntur in libris practicorum.
4
Sed virtus expulsiua priuatur in virga propter oppilationem suorum
5
meatuum aut propter debilitatem aut lassitatem aut quia accidit in
6
eius forma mala figura quando induratur. et hoc accidit quando lesa est
7
chorda que sustentat erectionem ipsius aut propter multam siccitatem
8
aut quia ingrossata est ex apostemate simili lapidi. ¶ Quoniam vulua fuit
9
creata proper generationem: et quia est via superfluitatum secunde digestionis
10
ideo accidentia que huic membro adueniunt istis operationibus ada〈-〉
11
ptantur. Et in vulua sunt quatuor virtutes scilicet attractiua: reten-
12
tiua: digestiua. et expulsiua. sed loco digestiue de poni conser-
13
uatiua. et hoc est conueniens. quia propria virtus est conseruatio em-
14
bryonis. Sed operatio virtutis discretiue non est manifesta in ipsa
15
quia non est credendum vt nutriatur ex eo quod colligitur in ipsa. Et
16
quamuis hic cadat magnum dubium. hic non soluetur. sed hoc relinquetur
17
libro de animalibus. Sed attractiua et retentiua et expulsiua sunt
18
manifeste in ipsa. Et propterea volumus narrare accidentia que su-
19
perueniunt vnicuique earum. Et dicimus quod quando debilitatur vel priua〈-〉
20
tur virtus conseruatiua quam diximus esse propriam sibi virtutem. tunc
21
minuetur aut priuabitur conceptio. et hoc accidet aut propter malam com〈-〉
22
plexionem materialem aut non materialem. Et que est non materialis
23
quedam est que est a principio generationis. et illa nominatur sterilitas
24
et quedam est que est per accidens. Et quidam dixerunt quod hoc fit propter dispo〈-〉
25
sitionem corporum celestium. Sed hoc ego non video nec affirmo. Sed
26
via qua ledunt iste male complexiones sperma in vulua est eadem cum
27
illa qua mala complexio testiculorum ledit sperma in eis: quod est quia
28
quando ista membra erunt calida et sicca: tunc comburetur in eis sperma: et quando
29
erunt frigida tunc infrigidabitur et fiet aquosum cursibile. Et quan〈-〉
30
do impeditur virtus retentiua matricis aut debilitatur: tunc erit causa ab〈-〉
31
ortiendi: Et causa ipedimenti illius virtutis est humiditas lubricati-
32
ua pro maiori parte. Et quando debilitatur virtus expulsiua illius ha〈-〉
33
bebit difficilem partum: quemadmodum superfluitas expulsiue est causa
34
abortionis. Et quando virtus attractiua diminuitur aut priuatur in ipsa
35
est causa diminutionis aut priuationis conceptus. Et aliquando ledun〈-〉
36
tur omnes iste operationes in vulua propter apostema quod fit in ea: aut propter
37
egritudinem que suffocatio matricis appellatur. Et ista egritudo
38
non ledit solum operationes matricis: sed est oparationes membrorum totius
39
corporis: eo quod hec egritudo fit in hoc membro ex humore simili
40
veneno. et facit fumum qui resistit proper malam suam formam calori na-
41
turali: sicut faciunt veuena. et fit ab hoc priuatio omnium opera-
42
tionum vite: et fere cor pulsatione priuatur. Propterea quia hoc acci-
43
dens accidit vt plurimum mulieribus que remote sunt a coitu:
44
operatur ad hoc putrefactio que hoc accidens mouet collecta in eis
45
et fit propter corruptionem spermatis. propterea quia illarum sperma prepa〈-〉
46
ratum est illi corruptioni. Et ego dico quod non est impossibile vt gene〈-〉
47
retur in malis vel alijs corporibus. et eorum substantia vnus est humor si〈-〉
48
milis veneno. et maxime in hoc membro. eo quod locus est et receptacu〈-〉
49
lum superfluitatum corporis que preparate sunt recipere corruptionem
50
et aliquando incarcerantur ita quod non recipiunt correptionem. et sanatio-
51
nem. et si ceciderit ad manus perfecti medici recipiet sanationem
52
Et huic membro accidunt egritudines positionis. ita quod priuantur
53
ab eo omnes sue operationes. quia paralyticatur aut egreditur de loco
54
suo et suspenditur. et aliquando est causa istius egritudinis saltus. aut per-
55
cussio et aliquando est humiditas lubricatiua. Et ex rebus que resi〈-〉
56
stunt matricis nature vt non concipiat est egritudo nominata
57
mola. et ista egritudo fit propter defectum virtutis informatiue
58
in spermate. et hoc accidit aut propter corruptionem membri. aut
59
propter corruptionem materie. Et tunc generatur in vulua quoddam
60
frustum simile frusto carnis. et venter mulieris similatur ventri pre〈-〉
61
gnantis donec abortit. et aliquando accidit vt natura ipsam
62
digerat et conuertat ipsam in humiditatem aut ventositatem. Sed ac〈-〉
63
cidentia que adueniunt sanguini menstruo sunt eadem accidentia
64
que accidunt digestioni venarum. et propterea superfluitas fluxus sanguinis
65
fit propter vnam duarum rerum. aut propter debilitatem virtutis reten〈-〉
66
tiue in venis. aut propter augmentum expulsiue. aut propter ambo
67
simul. Sed defectus virtutis retentiue prouenit ab vna ex spe-
68
ciebus malis complexionis. et augmentum virtutis expulsiue fit
69
aut propter mordicationem humorum aut propter quantitatem eorum
1
Et cause constrictionis sanguinis sunt opposite causis supradi〈-〉
2
ctis saluo quod ex rebus vna que debilitat virtutem expulsiuam
3
aut ipsam priuat sunt oppilationes que fiunt in venis propter
4
grossitiem sanguinis: aut propter suam viscositatem. Et tempus na〈-〉
5
turalis purgationis menstrui breue est vnius diei. et longum
6
est septem dierum. Et tempus breue interpollationis menstrua-
7
lis est viginti dierum. longum est triginta dierum.
8
¶ Capitulum .XXX. Quod est de expulsiua plurium membrorum.
9
〈E〉T aliquando adueniunt accidentia virtutis expul〈-〉
10
siue vni membro solum et aliquando toti corpo-
11
ri. et que adueniunt toti corpori sunt sicut tremor
12
rigor. et alices et similia. Et accidentia que adue-
13
niunt vni membro soli sunt sicut tussis pulmoni: et sternuta-
14
tio cerebro. et oscitationes ori. et ructus et singultus stomacho. ¶ Et
15
nos narrabimus causam vniuscuiusque istorum. et nos non ap-
16
propriamus hec accidentia anime nutritiue nisi propterea quot
17
non sunt voluntaria. quamuis voluntas habeat in aliquibus ea〈-〉
18
rum aliquam inuentionem. ¶ Et dicimus quod tremor et rigor
19
sunt motus virtutis expulsiue in musculo propter expulsionem
20
humoris ledentis caliditate sua vel frigiditate. Et quod ita sit no〈-〉
21
bis ostenditur. quia tales tremores adueniunt corpori propter res ex〈-〉
22
trinsecas sicut si subito super corpus spargatur aqua calidissima
23
quia ex hac prouenit rigor. Et aliquando accidit horripilatio aut tremor
24
et hoc accidit propter aerem frigidum et aquam frigidam. et cum iste
25
cause erunt debiles tunc fiet rigor. et in maiori parte tunc ac〈-〉
26
cidit in febribus. et quando erunt fortes tunc accidet tremor
27
et tamen non potest fieri tremor nisi precedat rigor. et maxime
28
qui fiunt propter humores calidos in febribus. Sed qui fit ex hu〈-〉
29
moribus frigidis flegmaticis aliquando accidit sicut dicit: tremor
30
absque putredine. et hoc accidit solum in speciebus vitrei flegmatis.
31
Et medici dicunt quod ille qui fit ab humoribus calidis est fortior. quia
32
humor est magis mordicatiuus. et qui fit a frigore est minus mor〈-〉
33
dicatiuus. Et nos videmus quia fit contrarium huius in rebus extrinsecis
34
quia aer frigidus dat hoc accidens vehementer. et aer calidus nihil. Sed
35
horripillattonem[*]horripillattonem corrupt for horripillationem bene facit. propterea dicitur quod fortis tremoris
36
causa est conclusio caloris naturalis in partibus intrinsecis: et infrigidatio mem〈-〉
37
brorum exteriorum quia tunc mouetur natura ad expellendum illud
38
quod est suum contrarium siue calidum siue frigidum: sed fri〈-〉
39
gidum est plus contrarium. Sed tremor qui fit in hora mor〈-〉
40
tis est motus virtutis expulsiue propter impotentiam sustentandi
41
membra: et propterea extinguitur calor intrinsecus et ex toto resoluitur
42
et assimilatur ille motus motui qui non habet principium nec fi-
43
nem nec causam sed solum defectum. sicut videtur in motu flamme can-
44
dele: et in casu foliorum arborum propter consumptionem. Et propterea quando
45
aduenit aliquid nature ab extrinseco quod sis mortiferum ipsa expellit
46
tunc corporis superfluitates propter terrorem sicut accidit illis
47
qui decapitantur. Sed tussis est motus virtutis expulsiue in
48
pulmone propter expussionem[*]expussionem corrupt for expulsionem rerum que ledunt instrumen-
49
ta anhelitus cum aere qui egreditur secum et propter adiu-
50
torium pectoris. Et ob hoc patet quod virtus voluntaria ha-
51
beat aliquam inuentionem in hac re: quanuis natura ipsa
52
violentiam inferat. Et efficiens causa tussis est vna ex speciebus
53
complexionis male materialis vel non materialis. Sed ma-
54
terialis fit propter humorem qui stillat a cerebro sicut accidit a reu〈-〉
55
matibus aut a re que prouenit a pectore ad pulmonem: aut
56
a spondilibus sicut propter apostemata que sunt in ipso pe〈-〉
57
ctore: aut propter rem que generatur in ipso pulmone. sicut
58
apostemata aut vlcerationes aut propter sanguinem qui egre〈-〉
59
ditur ab eo et exit sanguis ab eo propter venam fixam in eo.
60
Et hoc est periculosum: et aliquando exit sanguis a pulmo-
61
ne per viam resudationis. eo quod istud membrum est vaporosum
62
et aliquando currit sanguis ad pulmonem a parietibus pec〈-〉
63
toris. Et medici dixerunt quod cuidam homini accidit fortissi〈-〉
64
ma tussis. et cum tussi proiecit vnum lapidem. et incontinen〈-〉
65
ti fuit inde liberatus. Et adhuc dicunt quot est vna species
66
tussis que fit propter mucillagines que nascuntur in pulmo-
67
ne. Et aliquando res extrinsece mouent tussim sicut pul-
68
uis et fumus. et lana spinarum que dicitur lana canina ha-
69
licalcalbus[*]halicalcalbus cf. Venice 1574: halicacabus. Et etiam complexiones non materiales mouent
1
hoc accidens. Saluo quod virtus expulsiua non est nata laborare pro
2
illis sicut pro materialibus. sed mouetur hoc motu per accidens
3
¶ Et propterea quia illud quod queritur a pulmone est vt mouea〈-〉
4
tur ad expellendum illud quod ipsi nocet: concessa fuit ei a natura
5
bona virtus sentiendi. Et quando sentit rem ledentem tangendo ipsum
6
tunc mouetur virtus expulsiua que est in illo. Et sicut mouetur pul〈-〉
7
mo adhoc propter complexionem materialem: sic etiam mouetur propter comple-
8
xionem non materialem: quia non habet a sui natura facere nisi hoc:
9
quia res que fiunt a natura fiunt duobus modis. aut necessitate:
10
aut iuuamento. Sed accidit tamen raro vt hoc accidens fiat a re〈-〉
11
bus extrinsecis que non sequuntur viam nature sicut dictum est: quod
12
vnus homo habebat fortissimam tussim: et vnus medicus ex ex-
13
perimentalibus precepit ei vt clauderet os: et incontinenti fuit li〈-〉
14
beratus: et in alio precepit vt stringeretur collum: et fecit et liberatus
15
fuit. Et quandoque accidit tussis propter compressionem que fit pulmoni
16
ab alijs membris: sicut fit in apostemate epatis aut propter nimiam
17
vel superfluam satietatem. ¶ Et sternutatio est motus virtutis
18
expulsiue in cerebro propter mundificationem superfluitatum que fiunt
19
in eo. propter hoc aliquando mundificantur superfluitates corporis et pec-
20
toris et pulmonis. et aliquando ex sternutatione expelluntur alique
21
ex superfluitatibus que sunt in ore stomaci. et propterea fortis ster〈-〉
22
nutatio aliquando mouet vomitum: et hunc motum aliquando facit virtus
23
expulsiua quando humor sui qualitate mordet meatus narium. propter
24
hoc res apposite naribus acute prouocant sternutationem. ¶ Et
25
si tu quereres. si hec superfluitas prouenit a cellulis cerebri ad na〈-〉
26
res et mouet sternutationem. Respondemus quia hoc raro contingere potest
27
Et fructus propter expulsionem fit ventositatis que est in stomacho a virtute ex〈-〉
28
pulsiua. ¶ Et alices fiunt propter motum virtutis expulsiue in membris
29
propter expulsionem superfluitatis fumose que est in membris
30
Similiter oscitatio est extensio musculorum mandibularum propter expulsionem
31
superfluitatum fumosarum. ¶ Ista sunt accidentia que superueniunt
32
oprationibus virtutis nutritiue et illis que appropriantur ei.
33
¶ Capitulum .XXXI. Quod est de accidentibus superuenientibus virtuti sensibili.
34
〈D〉Einde volumus narrare accidentia que superueniunt vir〈-〉
35
tuti sensibili. ¶ Et a simpliciori incipiemus vt a
36
virtute sensibili. ¶ Et dicimus quod quanuis virtus
37
sensibilis princeps communis sensibilitatis sit in corde
38
vt dictum est: non tamen completur eius operatio manifeste nisi in cerebro
39
nucha et neruo. Et propterea hec membra que dicta sunt: sunt frigi〈-〉
40
de complexionis et humide substantie: et sunt passibilia. nec est eorum domina-
41
tio sicut dominatio cordis fit vt maior pars accidentium que superueniunt
42
operationibus sensibilibus sunt a parte cerebri nuche et nerui
43
¶ Sed cordi non potest accidere egritudo propter quam proueniat pri-
44
uatio harum virtutum eo quod mors antecedit quanuis non sit impos〈-〉
45
sibile vt accidat ipsis a corde aliqua debilitas et diminutio.
46
et ascendit hoc quod si incidatur vna ex magnis arterijs alicui ex
47
membris diminuitur sensibilitas illius membri. Et adhuc vi〈-〉
48
demus quod priuatur sensus et motus quando syncopizat et etiam fit ma〈-〉
49
gnus tremor quando homo multum timet. Et nos non facimus de〈-〉
50
monstrationem istius sicut facit Galienus de incisione nerui quanuis
51
declaratum sit quod cor habet inuentionem in operationibus harum vir〈-〉
52
tutum. ¶ Et adducimus probationem a loco essendi et non essen〈-〉
53
di pro melioratione probationis. et quia ita est dixerunt medici quod cau〈-〉
54
se aduentus accidentium super has virtutes dicunt quod sunt a ce-
55
rebro. nucha et neruo. Et tamen cum tu curas ista membra caue ne
56
obliuiscaris curam cordis. sicut dictum est in libro sanitatis. De〈-〉
57
inde volumus narrare accidentia que accidunt sensui tactus. et
58
postea dabimus eorum causas. Et dicimus quod hec virtus est de
59
genere virtutum passiuarum quia illa patitur a quatuor qualitatibus
60
que dominantur in ea. Ipsius accidentia tot sunt quot sunt ac-
61
cidentia aliarum virtutum. hoc est quia corrumpitur penitus sicut in
62
membro paralytico. aut diminuitur sicut in stupore. aut permuta〈-〉
63
tur in malam qualitatem sicut est in sensu doloris. ¶ Sed priua〈-〉
64
tio sensus in toto corpore est mors de necessitate. sed priuatio
65
in vno membro et diminutio in toto corpore possibilis est. ¶ Et
66
cause que faciunt hec accidentia sunt de necessitate mala com-
67
plexio materialis et non materialis. et mala complexio que
68
ipsa facit est in cerebro. nucha. aut neruo. Et est perscrutandum
69
si hec accidentia fiunt ab octo speciebus male complexionis. aut a parte
1
earum. Et dicimus quod quedam istorum membrorum sunt frigida et sicca. si-
2
cut nerui. et quedam frigida et humida. sicut cerebrum et nucha. et quia
3
ita est: ista membra patiuntur a frigiditate. aut a frigiditate et
4
humiditate vt plus. et propterea sunt cause istorum accidentium
5
iste due res. Sed quod mala complexio calida hoc faciat non est impossi〈-〉
6
bile. quia iam declaratum est quod operatio alicuius membri non completur
7
nisi per calorem mensuratum et temperatum et non est differentia ex qua
8
qualitate exeat temperantia. et si accidit est de raro contingenti-
9
bus. Nec etiam est impossibile vt hoc accidat propter siccitatem. quia
10
nos videmus decrepitos qui valde parum sentiunt. sed si proue-
11
nit a siccitate remotum est vt fiat subito. Et postquam qualitas
12
frigida inquantum est frigida est causa horum accidentium pro maiori
13
parte existente coniuncta cum humiditate aut non coniuncta quanuis humi-
14
ditas si preparata ad hoc agendum eo quod facit relaxationem. pro-
15
pterea quando est composita cum caliditate remotum est vt fiat hoc acci〈-〉
16
dens. sed non dicimus quod impossibile. sed difficile est inuenire
17
complexionem materialem solum humidam nisi sit coniuncta cum caliditate
18
aut frigiditate quia quod facit hoc non est nisi humor extra naturam.
19
Et humor non est nisi aut frigidus et hamidus aut frigidus et siccus
20
aut calidus et humidus vel calidus et siccus. Et postquam dictum
21
est que species complexionis pro maiori parte est causa huiusmodi acciden〈-〉
22
tis dicendum est quomodo accidunt super has operationes. Et dici-
23
mus quod hec mala complexio quando fit in cerebro sequitur ex ea dimi〈-〉
24
nutio sensibilitatis in toto corpore. Sed quando fit in cerebro fit
25
in ipso primo et substantialiter aut fit propter communicationem quam
26
habet cum ore stomaci. et quando fit in vno latere cerebri. fit in latere
27
corporis hoc accidens. Et similiter quando generatur aliquis malus humor
28
dominans in aliquo neruo. tunc priuatur aut diminuitur sensus
29
illius membri cuius proprius est ille neruus. Et humor qui potest ge〈-〉
30
nerare neruo illud facit hoc duobus modis. vno fit ab humore a
31
quo nutritur neruus ipse et tandem paulatim nutrietur donec acqui〈-〉
32
ret malignam complexionem. Alio modo vt non sit humor in neruo: sed in〈-〉
33
fusus in humore ipsum circundante. Et aliquando accidit hoc
34
accidens neruo perforato propter oppilationem. et oppilatio fit aut propter
35
apostema: aut propter humorem grossum aut propter compressionem. Et quamuis
36
hec egritudo sit morbus officialis: tamen etiam est consimilis
37
quia post apostema et grossitiem humorum: et compressionem
38
sequitur mala complexio. et quando iste cause fortificantur erunt cause priua〈-〉
39
tionis sensus in vno membro aut in pluribus aut in toto cor-
40
pore: et cum cause iste sunt debiles sunt cause diminutionis
41
sensus. ¶ Sed quaudo[*]quaudo corrupt for quando permutantur ad malum hoc est
42
vt sit mala sensibilitas que nominatur dolor prouenit a ma〈-〉
43
la complexione calida aut frigida materiali: aut non materia〈-〉
44
li. Et dolor fit quando non dominatur hec mala complexio super totum mem-
45
brum. et illa complexio nominatur a medicis mala complexio diuer〈-〉
46
sa. Sed quando dominatur super membrum totum mala complexio. tunc
47
non sentit ipsam. aut sentit stupide. Et causa huius quare
48
membrum non sentit ipsam aut sentit stupide. non est nisi pro〈-〉
49
pter complexionem suam naturalem. Et quando fiet in parte ipsi〈-〉
50
us mala complexio extra naturam sentit ipsam per remedium bo〈-〉
51
ne complexionis. Et quando bona complexio erit permutata
52
tota: tunc non sentiet dolorem: quia non erit cum eo causa sentiens. et erit
53
membrum sicut mortuum. ¶ Et quelibet qualitatum passiuarum
54
petest dare accidens hoc membro. propterea quia iste qualita〈-〉
55
tes pro maiori parte habent plus pati quam agere. sicut calidi-
56
tas et frigiditas plus habent agere quam pati. ¶ Et solutio con〈-〉
57
tinuitatis non est causa doloris sicut dicit Galienus sed solutio conti-
58
nuitatis est causa complexionis que facit dolorem. quod est. quia solutio
59
continuitatis est cum malo motu. et conueniens est vt talem
60
motum sequatur mala complexio. Nec sunt etiam cause dolo-
61
ris due res simul. videlicet soluitio continuitatis et caliditas et fri-
62
giditas sicut dicit errans Auicenna. quod est. quia declaratum est
63
iam in libro de anima. quod iste sensus sentit primo inter sen-
64
sus omnes scilicet quatuor qualitates hoc est calidum frigidum. siccum et humidum ergo
65
dolores non fient nec sentientur ab eo sensu nisi quando multum supera〈-〉
66
bunt sua propria sensata: sicut accidit alijs sensibus. Simi-
67
liter quia oculus non dolet nisi propter superfluitatem colorum quando
68
exeunt viam temperatam vel mediam. et sic lingua cum sa-
69
poribus. auditus cum sonis. et odoratus cum odoribus. Et si
1
accideret huic sensui tactus dolor propter solutionem conti-
2
nuitatis tunc esset suum proprium sensatum substantialiter solu〈-〉
3
tio continuitatis solum. Et sicut oculus dolet propter superfluita〈-〉
4
tem colorum: propterea quia suum sensatum est de genere colorum et non
5
res que sit contraria colori. Sed solutio continuitaris est propter quam
6
accidunt qualitates superflue. et anima sensibilis non est nisi ad qua-
7
litates. Et Galienus etiam hoc confitetur quando dicit quod vola manus
8
non fuit facta in fine temperantie. nisi ad apprehendendum contraria
9
Et ad hoc apparet quod superfluitas contrariorum est causa doloris qui
10
fit in sensu eo quod parum et multum de necessitate sunt sub eodem
11
genere. Et delectatio que est contraria dolori non est nisi comprehen-
12
sio sensati temperati et similium sicut delectatur sensus tactus ex
13
aqua calida. et visus ex coloribus viridibus: et gustus ex sapo〈-〉
14
ribus dulcibus. et auditus ex amenis vocibus. et odoratus
15
ex odoribus aromaticis. et quasdam delectationes precedit mo〈-〉
16
lestatio. et ille sunt delectabiles nature: et quedam sunt absque mo〈-〉
17
lestatione precedente. Dolorum quidam fiunt in toto corpore: et
18
quidam fiunt in vno membro: sicut dolores qui fiunt in stomacho vel
19
epate: vel capite. vel inetstinis[*]inetstinis corrupt for intestinis. Et nos loquemur de manife〈-〉
20
stioribus et dicemus eorum causas. Et dicimus quod dolores
21
qui fiunt in capite qui nominantur in arabico soda cause eorum
22
sunt absque dubio aut ex mala complexione calida eorum aut frigi〈-〉
23
da: sunt aut materiales aut non materiales: et hee mala com〈-〉
24
plexio potest fieri primo in substantia cerebri. et aliquando fit propter
25
communicationem alterius membri sicut propter stomachum.
26
Et horum quidam sunt qui perseuerant longo tempore sicut dolor oui. et
27
fiunt paroxismaliter: et hoc fit propter malos humores qui generantur
28
in cerebro successiue: et sic permutatur sua complexio ad malum
29
ad generandum hunc humorem semper: et per eandem viam cur〈-〉
30
runt omnes egritudines chronice: quia ille permutant complxionem in
31
membris: et acquirunt dispositionem: generandi malos humores. Unde
32
earum curatio est difficilis aut impossibilis sicut est dolor emi-
33
granee[*]emi-granee cf. Venice 1574: hemicranie. Et materia ex qua fiunt alique huiusmodi egritudi-
34
nis species. aliquando est in sanguine arteriali. et conuenit hoc.
35
quia curatur egritudo quando inciditur arteria. Et hec egritudo fit
36
propter duas malas complexiones. videlicet calidam et frigidam. sed non
37
est materialis. quia illa que non est materialis longo tempore durat. Et membra
38
consueta dolorosa sunt intestina et stomachus. et hoc accidit pro-
39
pter digestonem que est in eis manifesta multum quia errant sepe.
40
Et cause que faciunt dolorem in ipsis aut sunt cibi ventosi aut
41
humores grossi aut melancholici. et dolor qui prouenit ab
42
cis[*]cis corrupt for eis est multum fortis et chronicus. et aliquando fiunt dolores for〈-〉
43
tes propter humorem cholericum. Sed humores a quibus proce〈-〉
44
dunt dolores chronici in intestinis sunt aut humores grossi fri〈-〉
45
gidi. sicut flegma vitreum: et eorum similes et humores calidi. Sed
46
dolores qui continent totum corpus sunt illi qui dicuntur labores
47
et sunt trium specierum secundum medicos: vnus dicitur vlceratiuus:
48
alter extensiuus: et alter apostemosus. Et quidam istorum fi〈-〉
49
unt a rebus intrinsecis: et quidam ab extrinsecis et vlceratiuis
50
fit penitus propter humores. et qui fit propter multum motum
51
fit propterea quia dissoluuntur ex corpore humiditates propter ipsum
52
motum: et illud accidit propter causam humoris materialis: qui est
53
in corpore male qualitatis. Sed alie due species laxitudinis sunt
54
vna: nisi quia diuersificantur secundum magis et minus quia quando
55
superfluit dolor extensiuus fit apostemosus. Et causa que simi〈-〉
56
liter facit hos duos dolores est humor aut motus magne
57
laxitudinis. et ille qui fit propter humores fit necessario pro-
58
pter multitudinem humorum: si sint distemperati in qualitate aut
59
non. Et multitudo humorum attribuitur duabus rebus aut
60
vt sit multitudo per accidens: hoc est propter defectum virtutis. aut
61
vt sit multitudo per se aut propter ambo. Et multitudo humo-
62
rum quantitatiua cum sanitate virtutis nominatur repletio secundum
63
locum: et multitudo que est cum vno malorum accidentium nomi〈-〉
64
natur repletio secundum virtutem: quod est quia virtutes impediuntur
65
pro maiori parte propter quantitatem et qualitatem. sed cum illo im〈-〉
66
pedimento necessario coniungitur malitia qualitatis: et illi plus
67
appropriatur. Et aliquando fiunt isti dolores propter malam complexionem
68
calidam aut frigidam sine materia. Et generaliter accidunt dolores in
69
corpore causa apostematum accidentium causa grossorum humorum. Et
1
propterea quia sensus qui dicitur desiderium est proprius oris sto〈-〉
2
maci: videnda sunt accidentia que eidem superueniunt.
3
¶ Capitulum .XXII.[*].XXII. corrupt for .XXXII. Quod est de accidentibus superuenien-
4
tibus virtuti appetitiue.
5
〈E〉T dicimus quod accidentia superueniunt huic operationi
6
secundum quod accidunt alijs: aut quia permutatur: aut dimi〈-〉
7
nuitur aut corrumpitur. Et accidentia diminutionis
8
sunt sicut accidentia corruptionis: et illud quod cor-
9
rumpit appetitum aut diminuit est de necessitate vna ex specie〈-〉
10
bus male complexionis non materialis aut materialis: que
11
fit primo in membro patiente aut per communitatem: quam habet
12
cum aliquo membro. Et complexio que fit in membro qualis dici〈-〉
13
tur operatio ista est calor extra naturam. Sed quidam opinantur quod
14
frigiditas est causa magis propinqua dandi appetitum quam auferen〈-〉
15
di: propterea quia hec operatio que est in hoc membro iuuatur et
16
completur per frigiditatem et acetositatem que ei transmittitur
17
a splene. Sed quando hec frigiditas vltimatur est causa priuatio〈-〉
18
nis istius operationis. Nec est dicendum quod acetositas in
19
quantum est frigida adminiculetur huic operationi: sed inquan〈-〉
20
tum est acetositas est causa stimulans ad bonum. Et similiter quando do〈-〉
21
minabuntur humiditas et siccitas impedient hanc operatio-
22
nem: quod est. quia nullum membrum agit et patitur naturaliter nisi propter com〈-〉
23
plexionem temperatam in quatuor qualitatibus. Sed lesio que fit
24
propter colligantiam cum alio membro est sicut mala complexio que pro〈-〉
25
uenit a cerebro propter neruum colligantem vtrumque. Et alquando
26
accidit hoc propter repletionem corporis ex multis superfuitati〈-〉
27
bus: et propter hoc non indigent membra cibo: quod est. quia appetitus
28
non fit nisi quando dissoluuntur ex nostris corporibus res
29
que debent restaurari per simile: et non est contra. Galienus vt sit
30
vna causa sensus istius membri quod membra quando carent
31
nutrimento: trahunt ab epate. et epar ab ore stomaci. et tunc
32
fit desiderium in os stomaci: et nititur restaurare illud quod
33
dissolutum est ab eo et alijs membris. Et motus attractionis
34
in stomacho per modum appetitus et sensus est contrarius
35
motui attractionis qui fit per modum nutrimenti solum: quod
36
est quia ille qui fit per modum nutrimenti est attractio oris stomaci
37
ab epate. Sed attractio a qua prouenit motus desiderij in
38
stomacho est attractio epatis ab ore stomaci. Et nos non su〈-〉
39
mus locuti de hoc. nisi quia vnicuique membro necesse est vt re〈-〉
40
stauretur per simile. quod ab eo dissoluitur. et tamen nullum ex
41
alijs membris sentit euacuationem rei que dissoluitur ab eo.
42
et si ita est nullum membrum sentit euacuationem hanc nisi
43
per hoc membrum. Et est eorum seruiens in hoc. Aut potest dici quod
44
dissolutio que fit in pso[*]pso corrupt for ipso quasi colligata dissolutioni aliorum
45
membrorum in eo quod est membrum eorum: et ipsa habent trahere ab
46
eo. Sed propterea quia fortificatur desiderium huius membri quando
47
dissoluuntur a membris humores. et debilitatur quando non
48
dissoluuntur: apparet quod hoc sit: propterea quia inter ipsum
49
et alia membra fit similitudo et societas substantialiter: et non per
50
accidens. Et est hoc membrum quasi sit species omnium mem〈-〉
51
brorum: qua ipsa debent sentire hanc resolutionem. Sicut
52
nos videmus quod membra sentiunt per neruum etiam in locis
53
que non sunt neruosa: et sicut discernit lingua cibos conue-
54
nientes ab inconuenientibus toti corpori. Et propterea quia
55
sensus istius membri et desiderium istius est substantie cali〈-〉
56
de et sicce. sicut est cibus: vel frigide et humide sicut est aqua. fuit
57
necessarium vt venirent accidentia istis duabus speciebus. et
58
iam dixmus causas corruptionis et diminutionis appetitus
59
calidi et sicci. Sed causa corruptionis appetitus frigidi et humidi fit propter
60
hanc complexionem in eo exuberantem. propterea dicunt medi〈-〉
61
ci quod corruptio appetitus cibi fit per calidum et siccum super-
62
fluens in membro. Et corruptio appetitus potus est per fri〈-〉
63
gidum et humidum exhuberans in ipso. et vniuersaliter hoc non fit
64
nisi propter malam complexionem frigidam et humidam aut frigidam
65
solum. quia difficile est imaginari quod hoc fiat propter malam
66
complexionem calidam et siccam. Saluo quod opinatur quod ab hoc etiam
67
venire possit in fine febrium ardentium quando appropin〈-〉
68
quautur[*]appropinquautur corrupt for appropinquantur morti. Sed corruptio istius operationis aut eius exi〈-〉
69
tus a cursu naturali fit propter qualitatem aut quantitatem.
1
et quod fit propter quantitatem sicut appetitus augmentatus
2
comedendi multum: est propter vnam duarum rerum. Aut propte-
3
rea quia corpus est nimis dissolutum sicut in conualescentibus qui
4
habent fortiorem appetitum digestione. Aut propter frigidita-
5
tem multam oris stomaci: quod est. quia iste operationes secundum quod di〈-〉
6
ctum est a medicis iuuantur et complentur frigiditate temperata:
7
et quando fortificatur tamen non sit vltima: quia tunc qui-
8
dam appetitus falsus fit. Et aliquando accidit vt hec ma-
9
la complexio sit non materialis: et aliquando est materialis sicut pro〈-〉
10
pter humorem acetosum aut melancholiam. Et quod fit propter malam
11
complexionem materialem dicitur caninus appetitus. Sed causa
12
superfluitatis appetitus frigidi et humidi est de necessitate propter
13
malam complexionem calidam et siccam materialem vel non materialem.
14
Et materialis que facit hoc accidens in hoc membro est cholera aut fleg〈-〉
15
ma salsum. Et hec mala complexio que fit in hoc membro aliquan〈-〉
16
do est primo proprie in eo: et aliquando propter communitatem alterius membri
17
sicut est epar et pulmo et alia sicut diximus superius quod sensus
18
membrorum propter dissolutionem calidi et sicci ab eis causa est attractionis
19
eorum: eodem modo accidit in appetitu frigidi et humidi. Et
20
debes scire quod aliquando eueniunt mala accidentia virtuti expulsiue
21
aut attractiue propter priuationem sensus membri: quod est. quia
22
virtus non expellit pro maiori parte nisi quando sentit rem
23
ipsam ledentem sicut accidit intestinis: quia quando dimi-
24
nuitur aut priuatur eorum sensibilitas accidit eis vna species
25
cholerice alias[*]cholerice alias is missing in Venice 1574 colice. et similiter quando diminuitur aut priua〈-〉
26
tur sensibilitasoris stomaci priuatur virtus attractiua que
27
est in stomacho.
28
¶ Capitulum .XXXIII. Quod est de accidentibus superuenien〈-〉
29
tibus virtuti motiue voluntarie.
30
〈E〉T postquam sumus locuti de accidentibus que ad-
31
ueniunt sensui tactus. Deinceps narrandum est
32
de his que accidunt motui voluntario: propterea quia
33
vt plus quando vnus corrumpitur et alter corrumpitur
34
excepto quando accidens est vniuersale toti corpori. Sed quando est par〈-〉
35
ticulare in vno membro possibile est vt stupefiant aut priuentur
36
ambo simul: et possibile est vt priuetur vnus et alter remane〈-〉
37
at. Et hec est sententia Galieni et hoc conuenit cum eo quod dictum est
38
in causa sensus et motus: quod est quia calor cum quo fit sensus
39
non est idem cum eo cum quo fit motus. et diuersitas que est in
40
eis non est nisi mensura temperantie in vnoquoque ipsorum calorum
41
propria his duabus operationibus. Et propterea fuit necessarium
42
vt sit complexio neruorum motus alia a complexione neruorum sensus
43
propterea quia ipsi nerui habent temperatum calorem. cum quo fi-
44
unt iste operationes. et propterea priuatur sensus quando inciditur
45
neruus sensus et remanet motus: et quando inciditur neruus mo-
46
tus aut percutitur priuatur motus et remanet sensus. et quando in-
47
ciduntur ambo aut percutiuntur priuantur ambe operationes. Et
48
quando aduenit hoc accidens toti corpori fit apoplexia et
49
quando accidit vni membro fit tunc paralysis. Et tu scis per te
50
ipsum omnia accidentia ex accidentibus accidentium supra membra mo〈-〉
51
tus per ea que precesserunt: et sic accidit quando piuatur virtus ner〈-〉
52
ui vocis. quia tunc priuatur vox. Et quando priuatur virtus dia〈-〉
53
fragmatis suffocatur homo vniuersaliter in omnibus alijs motibus vo〈-〉
54
luntarijs: sicut accidit in motu musculi vesice aut in muscu-
55
lo ani. quia tunc egrediuntur superfluitates humide et sicce sine
56
voluntate. Et propterea quia tu scis ab alio loco loca nerui et col〈-〉
57
ligantiam quam habent cum quolibet membro tu poteris cogno-
58
scere quando fuerit lesa operatio alicuius membri per quem
59
neruum fuerit lesa. Et accidentia que veniunt instrumentis mo〈-〉
60
tus sunt tribus modis similiter: aut vt priuentur eorum operatio〈-〉
61
nes sicut in apoplexia aut paralysi. aut vt diminuan[*]diminuan corrupt for diminuantur sicut
62
in stupore et dormitione. aut vt operationes permutentur ad ma〈-〉
63
las sicut in tremore aut spasmo. et nos volumus dare causas
64
vniuscuiusque. Et dicimus quod cause diminutionis motus aut cor〈-〉
65
ruptionis ipsius sunt ille eedem cause cum causis corruptionis
66
sensus. Et debes hoc similiter scire quod dictum est superius de communica〈-〉
67
tione cordis. et similiter quod dictum est in speciebus male complexionis
68
que facit hoc accidens sicut debet hic intelligi. Et scias quod tremor est
69
motus compositus qui fit in membro. eo quod virius[*]virius corrupt for virtus animalis
1
motiua pugnat cum virtute declinatiua que est in membro tra〈-〉
2
hente membrum ad se. propterea fit in his motus contrarius
3
aliquando superius quando fortificatur virtus motiua: et aliquan-
4
do inferius quando fortificatur virtus declinatiua. Et causa
5
istius accidentis est vna ex speciebus male complexionis: et vt plus
6
accidit propter malam complexonem frigidam et humidam. quia neruus non
7
debet ledi nisi per istas vt plurimum. Et spasmus qui dicitur in ara〈-〉
8
bico tasueg est contractio nerui in se et decurtatio sue longitudinis
9
propterea quod contrahitur et colligitur. Et illud accidens aduenit mem-
10
bro propter duas res sicut accidit in rebus extrinsecis et in chor〈-〉
11
dis et in similibus: et iste due res sunt aut mala complexio calida
12
dominans supra membrum propter quam colligitur et contrahitur si〈-〉
13
cut chorda in magno estu: aut mala complexio humida materialis que
14
implet neruum et distendit ipsum: et propterea crescit latitudo: et
15
diminuitur longitudo secundum proportionem extensionis latitudinis
16
necessario. Et ista repletio et distensio que fiunt in membro fi〈-〉
17
unt propterea quod illa humiditas conuertitur in substantiam
18
aeream et ob hoc neruus laboriose eam continet: sicut nos vi-
19
demus in vtre vini bullientis. et accidit propterea quia par-
20
tes aeree indigent maiori capacitate partibus aqueis aut terre〈-〉
21
stribus: et ob hoc quando res humide conuertuntur ad siccitatem
22
tunc nerui colliguntur et contrahuntur sicut accidit corrigijs que
23
calefiunt ad ignem: et quando conuertuntur ad aereitatem. augmen〈-〉
24
tatur eorum quantitas. Et scias quod hec est indigentia necessaria
25
propter superfluam hnmiditatem[*]hnmiditatem corrupt for humiditatem que accidit in neruo ad hoc vt
26
extendatur et crescat secundum omnes dimensiones: non vt contrahatur
27
aut colligatur. Et vtinam ego scirem quare extenduntur in lati〈-〉
28
tudinem et non in longitudinem. Saluo quia potest dici quod ex〈-〉
29
tensiones que fiunt in latitudine vincunt quando fit collectio
30
extensionum que fiunt in longitudine: et propterea contrahitur
31
neruus de necessitate. Et Galienus non sentit in hoc nisi contra-
32
ctionem que est decrementum descendens versus terram: et
33
pluries appellat ipsum distensionem et maxime contractio-
34
nem que continet corpus ante et retro. Et plures medici in-
35
tendunt quod extensio sit opposita contractioni. Sed hoc non
36
accideret nisi propter humiditatem solum et fieret longitu-
37
do: sed illis cadet idem dubium quod accidit in distensione
38
que fit in latitudine sine in longitudine que est secundum Galienum
39
causa contractionis humide. Et scias quod verba medicorum
40
in hoc accidente vniuersaliter sunt propinquiora vt sint verba
41
musicorum quam vt sint demonstratiua. Et si deo placuerit ego
42
faciam vnum ex hoc solum tractatum qui sequetur viam demon〈-〉
43
strationis: et poterunt intelligi ab illo res nobiliores quam hec
44
Sed quando fit hec contractio nascitur bellum inter duos mo〈-〉
45
tus. vt inter motum virtutis motiue: et motum contractionis
46
et aliquando fit in neruo vna species contractionis que non
47
accidit propter dominationem caliditatis nec siccitatis nec pro〈-〉
48
pter humorem aereum qui distendat. immo est propter fortitudi-
49
nem virtutis expulsiue que est in neruo ad resistendum rei le〈-〉
50
denti: et tunc colligitur in seipso et contrahitur vt fortificetur
51
super rem quam expellere intendit. sicut faciunt animalia que
52
volunt se mouere ad cursum vel ad saltum. in primis colli-
53
gunt et contrahunt omnia membra et postea complent eorum volun-
54
tatem. Et hec species contractionis est velocis curationis nec
55
debet attribui egritudini et dicitur expandidatio.
56
¶ Capitulum .XXXIIII. Quod est de sapore et odore in generali.
57
HUcusque declarauimus accidentia que fiunt super
58
sensum tactus. Deinceps volumus loqui de ac-
59
cidentibus superuenientibus sensui gustus. Et
60
primo dicemus de saporibus et postea de odore.
61
Et dicimus propterea quod elementum non habet odorem nec
62
saporem eo quod ista duo non sunt nisi in composito et corpus vegeta-
63
bile et animale declinat ad calorem et humiditatem: necessarium
64
fuit quod sapor naturaliter declinaret ad has duas qualitates
65
quia sapor fit per admixtionem substantie sicce cum humida: quando co〈-〉
66
quunt per calorem decoctione determinata. Et propterea diuersan〈-〉
67
tur species saporum secundum diuersitatem quantitatis huius deco-
68
ctionis propterea temperata est calida et humida et facit saporem
69
dulcem. et distemperata est calida et sicca: et facit saporem
1
amarum: et ista duo sunt elementa saporum secundum nos. sicut al-
2
bum et nigrum sunt elementa colorum. Sed media que sunt
3
inter ea sunt secundum remissionem vel crementum decoctionis: quia pro-
4
pinquius dulci est vnctuosus: et propinquius amaro est salsus
5
et inter istos sunt acutus stipticus et acetosus. Sed quia odo-
6
res sunt ex radice vaporum fumosorum: et ab hac parte est aer
7
suum subiectum si fuerint dominantes super ipsos caliditas et sic〈-〉
8
citas: propterea inuenies multas res quarum odor non manife〈-〉
9
statur nisi quando calefiunt ab igne sicut lignum aloes et similia.
10
Et alie res sunt: que indigent fricatione manus. Et tunc dant
11
earum odores propter caliditatem fricationis manus. Et propterea
12
videtur quod homo sit aptior ad discernendum indiuidua odorabi-
13
lium ceteris alijs animalibus quamuis quedam animalia habeant
14
fortiorem sensum odoratus a remotis.
15
¶ Capitulum .XXXV. Quod est de sensu gustus et de acciden-
16
tibus ei superuenienttbus[*]superuenienttbus corrupt for superuenientibus.
17
〈D〉Einceps volumus dicere de sensu gustus. Iste
18
sensus non indiget medio extrinseco: quemadmo-
19
dum indigent tres alij: propterea quia est quidam tactus et
20
sentit propter humiditatem: et que est in ore. Et pro〈-〉
21
pterea facte fuerunt due vene in lingua vt continue
22
generent hanc humiditatem: et quando corrumpitur hec humiditas in ore
23
sicut in infirmis non present tunc sapores veracitur comprehendi. Dein〈-〉
24
ceps volumus dicere accientia que veniunt huic sensui. Et dici-
25
mus quod accidunt illis tribus modis quibus accidunt alijs: et hoc
26
est quia aut corrumpitur iste sensus aut diminuitur aut conuertitur ad
27
malum sensum. Corruptio fit propter vnam ex speciebus male complexionis
28
in eodem instrumento istius sensus: et istud est in lingua aut membro
29
communicante cum eo: sicut in cerebro et neruo misso a cerebro eidem.
30
Et diminutio fit propter easdem causas quando sunt debiles. Sed accidens
31
quod facit ipsum sentire malo sensu fit duobus modis: aut quia
32
sentit aliquem saporem non discernendo quis sapor sit: aut quia sentit
33
saporem contrarium ei: sicut si sentiat dulce illud quod est amarum: et sic de
34
alijs. Sed si sentit aliquem saporem nullo saporato presente: hoc fit propter
35
malam complexonem materialem: quod est quia nos videmus quia sentit saporem
36
illius humiditatis: ita quod si sit cholera sentit amaritudinem: et si sit
37
acetositas sentit acetositatem: et si est dulcis dulcorem. Et quando for-
38
tificatur hec mala complexio tunc sentit omnia secundum illum saporem: et iam
39
declaratum est in naturali philosophia quod omna instrumenta sensuum sunt vacua
40
a sensibilitate suarum apprehensionum. quia si ita non esset ipsa non ap〈-〉
41
prehenderent eas. quod est. quia si pars visibilis oculi esset colorata
42
non reciperet omnes colores. quia in rebus naturalibus recipiens non reci〈-〉
43
pit suum simile. sicut dicemus. et sicut est in isto sensu similiter est in
44
alijs. Et propterea quando aduenit ei hoc accidens sentit omnes sa〈-〉
45
pores sicut vnum. Et aliquando accidit quando iste sapor non
46
erit multum fortis vt sentiat sapores quasi temperatos propter
47
hunc malum saporem quem habet. et hoc idem accidit etiam propter res
48
extrinsecas sicut accidit comedenti res amaras: et postea bibit
49
aquam et tunc sentit eam quasi dulcem.
50
¶ Capitulum .XXXVI. Quod est de sensu odoratus et de acciden-
51
tibus ei superuenientibus.
52
〈I〉Ste sensus recipit res odorabiles per medium aerem:
53
et in multis animalibus reperitur fortior quam in homine sicut
54
in aquilis: apibus et similibus: et propinqua sunt in-
55
diuidua odorabilia indiuiduis saporibus. Sal-
56
uo quod nos non comprehendimus ita bene differentias odorum sicut
57
differentias saporum: quod est: quia iste sensus debilior est in nobis et
58
gustus est fortior: quia est quidam tactus et sensus tactus est forti-
59
or in homine quam in ceteris animalibus quemadmodum quidam aliorum sen〈-〉
60
suum sunt fortiores in aliquibus aliorum animalium. Sed operatio
61
aeris in sensu odoratus est per hunc modum quia aer fert illud quod
62
resoluitur ex substantia aerea ex rebus habentibus odorem per simi〈-〉
63
litudinem quam habet cum eo quosque perducit ipsum ad sensum per
64
se et per adiutorium partis ignee. Et iste sensus inuenitur etiam in anima〈-〉
65
libus carentibus sanguine sicut in formicis et apibus: et illis
66
que degunt in aqua. Et diuersificatur homo ab alijs animalibus
67
in hoc quia homo non potest odorare nisi cum olfatione: sed multa alia
68
animalia odorant sine olfatione sicut animalia que carent sanguine
69
Sed quando transiet odor per medium aerem aut ignem nunc dicere volu〈-〉
1
mus. Et dicimus quod quia preparatio est in aere vt accipiat va〈-〉
2
porosum odorabile vel odorosum: et etiam vaporem qui fit in aqua
3
propter naturam: quam habent elementa: vt vnum ab alio recipiat va-
4
pores qui generatur in eis propter similitunem que est in eis ergo fit
5
per hunc modum quia terra mittit vaporem suum aque: et aqua recipit
6
ipsum propter similitudinem quam habet cum terra in frigiditate: et hu〈-〉
7
mectatur in aqua: et aqua mittit vaporem suum humidum aerei:
8
et aer recipit ipsum propter similitudinem quam habet cum ea in humidita〈-〉
9
te: et aer mittit igni proprer[*]proprer corrupt for propter similitudinem quam habet cum aere: et ignis
10
recipit ipsum: et per hunc modum dissolutum alias[*]dissolutum alias is missing in Venice 1574 dissolutionis. per〈-〉
11
uenit ad nostros sensus. ¶ Propterea dicendum est quod sen-
12
sus visus est appropriatus aque: et odoratus parti ignee fu-
13
mose: et auditus aeri. Et propterea fuit maior pars odorabi〈-〉
14
lium sanatio egritudinum frigidarum cerebri: de odore vero rerum
15
frigidarum hic tractare volumus. Et deinceps volumus dice〈-〉
16
re quod accidentia huic sensui venientia sunt sicut aliorum: quia aut cor〈-〉
17
rumpuntur aut diminuuntur aut permutantur. Et corruptio fit pro〈-〉
18
pter vnam duarum rerum aut propter dominationem male com-
19
plexionis: aut propter opilationem factam in instrumento hoc. Et
20
diminutio fit quando iste cause sunt debiles. Et permutatio fit quan〈-〉
21
do accidit suo instrumento mala putrefactio: et tunc sentit om〈-〉
22
nes res odoratas fetidas.
23
¶ Capitulum .XXXVII. Quodest de sensu auditus et de ei con〈-〉
24
currentibus.
25
〈S〉Onus fit propter iactationem corporum solidorum et
26
quanto illa iactatio erit fortior: tanto erit sonus forti-
27
or et acutior: et prodest ad sonum faciendum forma in〈-〉
28
strumentorum recipientium vt sint concaua aut perfo-
29
rata aut rara: et apprehendit iste sensus mediante aere aut aqua.
30
Item dicitur quod sonus est pulsatio aeris refracti in talibus instru〈-〉
31
mentis. Et sicut aer ducit colorem ad instrumentum visus pro〈-〉
32
pter peruietatem corporis: sic adducit sonum ad auditum pro-
33
pter velocitatem receptionis motus istius rei: quia aer recipit ip〈-〉
34
sum velociter et formatur in ipso et remanet hec impressio mo〈-〉
35
tus. Et iam postquam separatus est motor et similiter forma que fit
36
ab illo et similiter remanet in aere sonus tempore sufficienti
37
donec possit venire ad aurem: propterea quia sonus est mo〈-〉
38
tus vel a motu: et omnis motus est in tempore: et hoc est con〈-〉
39
trarium rei visus. Et propterea audimus tonitrua post vi〈-〉
40
sionem corruscationis: et videt homo ictum lotricis vltra a-
41
quam antequam audiat sonum: quamuis causa amborum sit eadem.
42
Et hec est causa quare audiuimus vltra murum: et non vide〈-〉
43
mus vltra murum. Et etiam figura instrumentorum est causa istius
44
et quelibet iactatio aut pulsatio facit reuerberationem: et hoc
45
propter accidit vt homo audiat suam propriam vocem. Et vox
46
fit per instrumenta anhelitus. Et propterea non potest bomo[*]bomo corrupt for homo
47
facere vocem et anhelare simul quia tussis nec vox non fit nisi
48
propter aliquam imaginationem. Et instrumentum cum quo
49
operatur sensus auditus est aer receptus in aure: et secundum quod aer
50
est quietior et subtilior est operatio eius perfectior: et similiter
51
est in odore. Et hec operatio priuatur propter malam com〈-〉
52
plexionem: aut propter oppilationem factam in instrumentis
53
istius sensus hoc est in aure. Et ab his eisdem causis fit di〈-〉
54
minutio quando sunt debiles. Sed auditus phantasticus fit propter
55
vnam duarum rerum: aut propter acumen auditus quod est in
56
instrumento auditus: quia sentit etiam parum motum qui fit in aure
57
aut propter ventositatem que fit in ipso extra naturam.
58
¶ Capitulum .XXXVIII. Quod est de sensu visus et de ei acci〈-〉
59
dentibus.
60
〈P〉Roprietas visus est quia recipit colores non denu-
61
datos a materia: et propterea habet conuenien-
62
tiam propriam cum materia: et propter illam con-
63
uenientiam est factum proprium abstractum a ra〈-〉
64
tione et aq[*]aq corrupt for ab intellectu: et si non esset sic ipse intellectus esset.
65
Et hec receptio fit mediantibus aere vel aqua. Et ista duo
66
elementa sunt quasi media inter materialia et formalia: et pro〈-〉
67
pterea sunt dominantia super hoc instrumento aqua et aer:
68
quamuis hic cadit aliquid dubij: quia iam dictum est quod ignis
69
est veracius medium quod est inter formam et materiam: et
1
hanc solutionem volumus relinquere alteri tempori. Et ad〈-〉
2
ductio coloris quam facit aer ad visum sit per corpus peruium
3
cum adiutorio lucis. Et si tu quesieris quid sit lux. Respon〈-〉
4
deo quod est illud in quo fit vmbra ex corpore grosso. Et scias
5
quod sensus visus recipit formas rerum in hunc modum quia
6
aer mediante lumine recipit formas rerum primo: et postea mit〈-〉
7
tit ad tunicam inferiorem: et illa dat alijs quousque hoc motus perue-
8
nit ad tunicam postremam: post quam stat sensus communis qui apprehen〈-〉
9
dit formas rerum. Et in medio istarum est tunica glacialis que
10
est sicut speculum media inter naturam aeris et aque: et propterea
11
recipit figuram aeris: quia est sicut speculum et mittit eas aque: quia sua
12
natura communicat istis duabus naturis: et aqua quam dicit Aristotelis
13
quod stat post humiditatem glacialem est illa quam appellat Galienum vi〈-〉
14
tream. Et in hac recipit sensus communis formam: et quando ipsam recipit
15
mittit ipsam imaginatiue: et ibi recipitur spirituali receptione. Et
16
propterea dicitur quod forma recepta habet tres gradus: primus est
17
corporeus. secundus spiritualis qui est in sensu communi. terti-
18
us gradus est spiritualior qui est imaginatiua. et ab isto gra〈-〉
19
du deuenit ad alios gradus altiores et nobiliores. Et qui ar〈-〉
20
gumentantur a lineis radiosis que exeunt ab oculo et vadunt
21
vsque ad rem visam. Dico quod inuentio talium linearum non habet in-
22
tentionem secundum sensum: sed secundum intellectum vt intelligatur quasi vt
23
exeant ab oculo. Sed vere videre et quod accidit ab eo non com〈-〉
24
pletur nisi per intentionem harum linearum in figura noua et figura
25
noua est verax: et propterea subiectum harum dimensionum est cor〈-〉
26
pus peruium quod est: quia hoc corpus a sua natura habet recipere lu-
27
men et colorem tali receptione. Et qui stare vult super hoc legat
28
seunm librum de sensu et sensato. Et scias quod visus hoc modo re-
29
pit[*]re-pit corrupt for recipit colorem. quia aer recipit ipsum primo. et postea transmittit ip-
30
sum visui eo quod est corpus peruium luminabile: et quod hoc sit ve〈-〉
31
rum quod aer ipsum recipiat est: quia videmus nebulas raras vltra
32
quas sol pertransit quia tunc corpora que supponuntur istis nebus〈-〉
33
lis[*]nebuslis corrupt for nebulis colorantur suo colore. Deinceps volumus dicere de acci〈-〉
34
dentibus que superueniunt sensui visus que fiunt tribus mo-
35
dis: nam aut priuatur hec operatio: et dicitur cecitas: aut debilitatur
36
et dicitur offuscatio aut permutatur in malum visum non bene apprehen〈-〉
37
dentem. Et hoc accidit propter aliquod corporum que sunt ordina〈-〉
38
ta ad hanc apprehensionem vel plura. Et iam tu scis ex quot rebus
39
compositum est instrumentum istius sensus. Et propterea volumus di-
40
cere causas istorum accidentium per hunc modum. Et dicimus quod
41
cause cecitatis sunt multe: quia aliquando accidit propter oppi-
42
lationem que fit in neruo per quem transit spiritus visibilis a cere〈-〉
43
bro ad oculos: et non est impossibile hoc accidere propter malam
44
complexionem factam in ipso spiritu: quia tu pluries sciuisti quod mem〈-〉
45
bra non habent agere nec pati nisi propter complexionem conuenien〈-〉
46
tem illis in quantitate et qualitate. Sed malitia complexionis aut est
47
frigida aut calida. et si est frigida tunc ingrossat spiritum taliter quod
48
instrumentum visus non potest recipere ab eo. aut si est calida tunc sub-
49
tiliantur spiritus et sparguntur ita quod forme non possunt figi in eo. Item
50
prouenit hoc a passione humoris glacialis vel tele aranee
51
vel ambobus quando obscuratur eorum claritas propter mul-
52
tas causas que hoc facere possunt. quia tunc conuenienter co〈-〉
53
lores non possunt figi in eis Item potest accidere propter decur-
54
sum aque in humiditatem albugineam taliter vt obscuretur
55
claritas. et etiam accidit quando vulneratur cornea et tunc egre〈-〉
56
ditur vuea. et hoc fit sicut granum vel scabies que nascitur
57
in oculo. Item potest accidere quando fluit humor albugi-
58
neus. Item accidit propter vngulam que nascitur in coniun-
59
ctiua quando cooperit totum foramen vuee et maiora. et peio-
60
ra accidentia per que prouenit cecitas sunt mala apostemata
61
que fiunt in totalitate oculi. ita quod aperiuntur omnes partes ocu〈-〉
62
li aut plurime et effluit oculus. aut fiunt fistule que rodunt ipsius
63
tunicas. Et nunc dicamus de causis debilitatis ipsius visus.
64
Et dicamus quod cause debilitatis et diminutionis visus sunt di-
65
uerse propterea quia accidit debilitas visus hominibus multis modis
66
quia quidam sunt qui vident a remotis et non vident a propinquis. et qui〈-〉
67
dam sunt qui vident econtra. et quidam sunt qui debiliter vident et lon-
68
ge et prope. sed istorum qui habent debilem a propinquo habebunt
69
debiliorem in remoto. et hec species est opposita optimo visui. quia
1
optimus visus non est nisi quando videmus in remotis et pro〈-〉
2
pinquo debito modo. Sed vniuersaliter non dicitur quod virtus visibi-
3
is sit sortis nisi quando videt remotas res sicut dicitur quod turtur habet
4
oculos similes colori rubini et videt multum longe. et dicitur quod
5
habet fortem visum. et hoc accidit ei propter claritatem instrumenti et bo〈-〉
6
nitatem virtutis. et subtilitatem sensus sicut videmus in vulture
7
et multis alijs volucribus. quod est. quia dicitur quod eo existente in
8
damasco videbat carnes morticinas babylonie. quia sicut
9
dictum est superius. quod in hoc sensu sunt plura animalia for〈-〉
10
tiora homine. et maxime quedam volucres. et similiter in in〈-〉
11
strumentis visus et auditus sunt fortiora. ¶ Et postquam nos
12
diximusquod debilitas virtutis que est opposita optimo vsui
13
fit propter debilitatem virtutis istius sensus aut fit propter
14
claritatem instrumenti. ergo optimus visus fit propter boni〈-〉
15
tatem omnium istorum. Et aliquando debilitas ista est naturalis: et
16
aliquando est accidentalis: et naturalis est propter eminentiam nimiam:
17
quia tunc debilitatur visus propter multitudinem aeris: et multum
18
lumen quod colligit. Item debilitatur quando dilatatur foramen
19
vuee propterea quia aer dominatur super complexione oculi et
20
ipsam permutat. Et largitas istius foraminis fit aut propter
21
corrugationem que fit in vuea versus circunferentiam propter
22
siccitatem aut propter multam humiditatem fluentem illuc ad ip-
23
sum dilatantem. Et aliquando fiunt he debilitates propter
24
stricturam illius foraminis. Et strictura eidem accidet aliquan〈-〉
25
do quando paralyticatur vuea: quia ipsa paralyticatur aut per multam
26
humditatem ipsius: aut propter defectum albuginei: quia ob illius
27
causam paralyticatur et cadent partes ipsius super partes. Et
28
est dictum quod si strictura istius foraminis sit naturalis ipsa est
29
laudabilis. Et aliquando fit debilitas visus propter passio-
30
nes palpebrarum oculorum: sicut diximus in alijs nostris volu〈-〉
31
minibus: et dicit glosa sicut diximus spicatores et collectores
32
etiam ipsam numerauerunt: et hoc fit propter malam complexionem materia-
33
lem. Et tu debes dicere vniuersaliter: quoniam cause debilitatis
34
visus sunt sicut medietas causarum cecitatis. Et illi qui vident
35
res propinquas et bona visione et res non vident a remotis:
36
visus ille non est adeo bonus vt est visus eorum qui vident pro〈-〉
37
pinqua et remota bona visione. Et est dicendum quod debilitas
38
visus istorum est media inter visum debilem penitus. Et inter
39
illos qui habent bonum visum penitus: ideo quia impossibi-
40
le est esse visionem rerum propinquarum et remotarum equalem
41
nec in debili in fine nec in bona in fine. Aut possumus dice〈-〉
42
re quod sane visiones non habent excessum super alias nisi in vi-
43
sione remotarum rerum: quod est: quia res propinque videntur a
44
debilibus et fortibus secundum vnum modum: quia sine dubio nos vi〈-〉
45
demus res propinquas sicut vident aquile: quia aquile non ha〈-〉
46
bent excessum super nos in visu ninsi in rebus remotis: et si-
47
cut hec res inuenitur in specie ita in indiuiduis. Et cause in
48
illis qui vident a remotis et non vident a prope est debilitas
49
instrumentorum ipsorum. Et propterea quia res visibiles non
50
videntur: nisi mediante aere lucido. indiguerunt debiles ocu〈-〉
51
li pluri luce oculis fortibus: et quando visibile est remotum
52
ab oculis: lux que est inter ipsum et oculum est in maiori quan〈-〉
53
titate. Item quando res visibilis erit remota erit motus quem
54
facit visui debilior: et propterea oculus debilis poterit meli〈-〉
55
us recipere. Sed quando visibile esset propinquum oculus debi〈-〉
56
lis pati non posset. Et quidam dicunt quod hoc accidens fit pro〈-〉
57
pter grossiciem spiritus visibilis: quia quando erit longa di-
58
mensio inter oculum et visibile: tum subtiliabitur spiritus in aere:
59
et erit aptior receptio impressionis visibilis facte in aere. Et quam-
60
uis hoc verbum sit deauratum vel[*]deauratum vel is missing in Venice 1574 declaratum ipsum declinat opi〈-〉
61
nioni illorum qui dicunt quod radius visus defertur ab oculo ad rem vi-
62
sam: et illa opinio reprobata est: et nos etiam reprobabimus. Et
63
quia colores non apparent nisi mediante aere lucido: ideo pupilla
64
non poest videre res que superponuntur ei: propterea quia apprehensio
65
istius sensus non fit nisi mediante aere. Et sic debes videre quod
66
debilis visus non comprehendit bene res visibiles propinquas.
67
Et qui vident bene propinquum et non vident remotum: eorum ocu〈-〉
68
li indigent forti motu: et hoc maxime accidit illis qui habent
69
oculos eminentes: et quia oculi istorum sunt prominentes eorum
1
visus est debilis et sparsus: vnde indigent forti motu propinquo:
2
et propterea qui habent oculos profundos remotius vident: quia spi〈-〉
3
ritus visibilis in eis est magis aggregatus: et virtus visibilis
4
tunc est fortior et etiam lux in maiori quantitate recipitur sicut acci-
5
dit in riuis strictis currentibus. et proper hoc stringit sagittator
6
oculum quando vult recte emittere sagittam et carpentarius: vt rectius
7
videat lineam. et propter hanc debilitatem accidit decrepitis vt non
8
possint legere subtiles litteras nisi in sole. et vident res remo-
9
tas et non propinquas. et apparet vt veniat hec debilitas in vi-
10
su propter malam complexionem siccam accidentalem et non naturalem. aut pro-
11
pter humiditatem tenebrosam: propterea quia siccitas sicut dictum est
12
difficile patitur. et hec egritudo est quasi obscuritas oculorum.
13
propterea quia iste patiens videt in die et non in nocte. quia ei non suf〈-〉
14
ficit lux lune. et candelarum. et hoc prouenit a tenebrositate aut
15
duritie receptionis. Iste cause sunt que de necessitate possunt
16
dici super ista accidentia secundum naturalem philosophiam. Sed cause quas
17
dant medici in istis accidentibus sunt fundate supra funda〈-〉
18
menta corrupta: quia tu scis quod non est in oculo aliquod corpus de
19
quo possit aut possibile sit opinari: vt extra ipsum mittatur sicut
20
opinati sunt illi qui vocabantur de societate assahel saat. Et Galienus
21
tenet eorum viam. quia non est aliquid in oculo nisi calor naturalis qui aduenit
22
ei a cerebro per duos neruos perforatos. nec calor potest separari
23
a corpore in momento etiam remanente calore intrinseco ipso et himoe[*]himoe corrupt for homine
24
viuente. Et impossibilis est vt extendatur vsque ad stellas. quia ante
25
quam veniret illuc esset corrupta sua comlexio. et esset priuata sua for-
26
ma specifica in eo quod est causa intrinsecus. Nec etiam in eo est corpus ce〈-〉
27
leste. nec igneum habens splendorem. vel quod sit splendidum quod illu-
28
minet ipsum per naturam. Sed splendor est primum apparens per se. et impossi-
29
bile est vt sit recipiens aliquid de natura suscepti inquantum vnum est reci〈-〉
30
piens et aliud receptum. et hoc probatum est in naturali philosophia. Sed est sicut di〈-〉
31
ctum et superius. quia visio propter impressionem colorum in corpore peruio hoc est
32
in aere et in aqua. et ista corpora dant oculo secundum quod dictum est. et
33
imprimuntur in seipsum. et postea appsehendit spiritus visibilis esse
34
oculorum. et propterea fuit compositus oculus ex corporibus peruijs. et quia
35
iste seusus non potest apprehendere similitudinem oculorum nisi postquam
36
sunt impressi in corpore medio. Sed accidentia que ponunt extraneitatem
37
in visu sunt multa. et ipsa sunt declarata in arte radiorum et nominatur
38
almendahar et que dicentur hoc sunt creata ab egritudinibus. Hec
39
sunt que veniunt a mala complexione vel positione: quia apparebit quod vnum
40
sit duo: et hec causa attributa est doctrina radiorum. Iterum accidit
41
vt videatur oculus videre omnes colores secundum vnum modum. videlicet rube〈-〉
42
os: aut citrinos: aut aliter dispositos et causa huius sunt vapores qui
43
eueniunt ad humiditatem peruiam in qua est visus: quod es: quia quando illi va〈-〉
44
pores prouenient a citrinitate omnes res vise tales ostendentur: et sic
45
de alijs. Et aliquibus apparent sicut cimices aut musce volare
46
ante oculos: et hoc prouenit propter vapores mixtos qui ascendunt superius
47
Et aliqui vident res visibiles quasi fenestratas: et hoc accidit propter
48
quendam vaporem nigrum qui accidit vel qui transit per crystallinum:
49
sed ipsum non cooperit totum. Item accidit habenti cogitationes
50
corruptas propter aliquam causam intrinsecam vel extrinsecam vt sen〈-〉
51
tiat malo sensu quod est: quia quamuis sensatorum motus ad sensum
52
veniat ab extra: non est impossibile vt fiat simile etiam per contra-
53
rium: quia propter hanc corruptionem cogitabit vnum et confirmabitur:
54
ita quod forma illius mouebit a latere interiori spiritum istius
55
sensus: et tunc videbitur oculo vt istud sit deforis. Et est istud
56
in vigilando simul vni somno: quia declaratum est in tractatu de
57
somno et vigilia: quod somnia atributa sunt virtuti imaginati-
58
ue: sed ipsa facit in somno contrarium eius quod facit in vigilia:
59
quia in vigilia primo mouet sensatum sensum communem: et postea il〈-〉
60
lud mouet imaginationem: et secundum quod dictum est ordinatum superi-
61
us. Sed in somno fit modo contrario: quia motus incipit a vir〈-〉
62
tute imaginatiua propter formam receptam deforis in vigilia
63
quoquo tempore: et illa est remota: et ideo primo mouet sen-
64
sum communem: et communis mouet particulares sensus et tunc
65
sentientur res quasi sicut essent extra: et sicut hoc fit in somno
66
sic fit in vigilia propter multam solicitudinem circa aliquam rem
67
Et propter hoc confirmantur virtutes anime: aut propter aliquam
68
egritudinem fixam in corpore: aut propter timorem. aut pro-
69
pter tristitiam: quia tunc soluitur quidam vapor et ascendit ce〈-〉
1
rebrum: et imprimitur in ipsum forma rei excogitate: et ascenden-
2
do superius mouet spiritum animalem et reducitur iste motus vs〈-〉
3
que ad virtutem imaginatiuam: et ipsa spiritu mediante sensum
4
communem et ille mouet particulares: et sentitur res sicut esset extra
5
et populi credunt quod hoc fiat ab angelis: aut a demonibus: et
6
domonstrationes huiusmodi declarate sunt ordinatim ibi. Ista sunt
7
accideutia[*]accideutia corrupt for accidentia que superueniunt omnibus quinque sensibus.
8
¶ Capitulum .XXXIX. Quod est de accidentibus anhelitus.
9
〈D〉Einceps volumus loqui de accidentibus anhelitus et
10
ab illis transsibimus[*]transsibimus corrupt for transibimus ad accidentia virtutis imagina-
11
tiue et cogitatiue et memoratiue: et accidentia somni et
12
vigiliarum. Et postea loquemur breuiter de egri-
13
tudinibus in quibus apparet maior pars horum accidentium: aut
14
omnia accidentia que veniunt super hanc virtutem: et cum compleuerimus
15
hec completa erit intentio nostra. Et ex accidentibus superuenien-
16
tibus huic virtuti sunt ex genere augmenti et diminutionis
17
illius. Sed priuatio huius operationis est mors quamuis prima
18
fronte appareat priuatio anhelitus in multis egritudinibus
19
sicut in suffocatione matricis et similibus: non tamem est priua〈-〉
20
tus: sed solum occultatus. Et propterea quia hec operatio fit a
21
duobus motibus inspirando et respirando: et inter quemlibet
22
duorum motuum est vna quies sicut probatum est necessarium fuit vt
23
vt augmentum et diminutio essent in his quatuor rebus hoc
24
est in duobus motibus et duabus quietibus. Et diminutio
25
duarum quietum nominatur thoaar[*]thoaar cf. Venice 1574: thoar, also cf. here 62rb, lin. 46: thoar and 62rb, lin. 53 thoaar: et augmentatio nominatur the-
26
phaues. Et augmentum et diminutio adueniunt istis duo-
27
bus motibus secundum duos modos. Unus est velocitas et tardi〈-〉
28
tas: et alter est fortitudo in tribus dimensionibus que sunt: longitudo.
29
latitudo. et profunditas. et debilitas in ipsis vt in dilatatione: et con〈-〉
30
strictione et augmentatio in hoc appellatur fortitudo aut magni-
31
tudo. et diminutio appellatur paruitas aut debilitas. Iste sunt
32
species simplices mali anhelitus. Sed composite sunt multe
33
sed hic volumus tractare nisi de causis facientibus has simpli〈-〉
34
ces species. quia homo discretus sciet compositas per simplices. Et dici-
35
mus quod causa fortitudinis est fortis necessitas anhelandi. et hoc fit
36
cum sanitate virtutis effictentis[*]effictentis corrupt for efficientis. et propter bonam dispositionem in〈-〉
37
strumentorum. Et inspiratio aeris est propter fortem necessitatem refrige-
38
randi. et respiratio est propter fortem necessitatem expellendi corpus fu〈-〉
39
mosum. propterea fortificatur aliquando vnum istorum. et tamen non est necesse
40
vt aliud fortificetur. et velocitas est similiter propter fortem necessita〈-〉
41
tem anhelandi. Sed non est necessarium penitus vt sit veloci-
42
tas cum sanitate virtutis et bona dispositione instrumentorum
43
quod est. quia virtus iuuat se cum velocitate quando deficit
44
fortitudo. quia forte facit hoc vt restauret per hoc quod deficit
45
a fortitudine et propterea accidit hoc quando virtus est for-
46
tis et instrumenta non sunt conuenientia. Sed thoar etiam fit
47
propter paucam necessitatem anhelandi. sed non est necessari〈-〉
48
um. vt sit cum sanitate virtutis et bona dispositione instru-
49
mentorum. quia pro maiori parte cum natura iuuatur in hoc fa〈-〉
50
cit illud quando perdidit fortitudinem. et accidit quod natura iu〈-〉
51
uetur cum hoc quando perdidit velocitatem propter penuriam
52
virtutis. Et si ita est sicut diximus. ergo quando erit conue〈-〉
53
niens vt sit anhelitus velocior et fortior thoaar. tunc erit ma〈-〉
54
gis necessaria sanitas virtutis et bona dispositio instrumen-
55
torum. ¶ Et cause diminutionis sunt opposite in his re-
56
bus causis augmentationis. Sed paruitas fit aut propter
57
debilitatem virtutis. aut propter inobedientiam instrumentorum. Et
58
constrictio fit propter oppilationem que fit in concauitate cana-
59
lium pulmonis. et hec oppilatio fit ab humoribus grossis flegma〈-〉
60
ticis qui a capite descendunt. et fit etiam propter apostemata. et propter omnes
61
alias caulas. ex quibus possit fieri oppilatio. Et aliquando acci〈-〉
62
dit propter stricturam concauitatis pectoris in quo mouetur pulmo
63
que strictura fiet propter aliquod apostema quod illi generatur. aut propter
64
malam complexionem sicut accidit in apostematibus stomachi et epatis.
65
et sicut accidit propter magnam satietatem. Et aliquando est causa
66
male pulsationis anhelitus in aliquibus hominibus naturalis. eo quod
67
pectus non erit proportionatum pulmoni. Et aliquando erit strictu〈-〉
68
ra pectoris ex culpa male fascinationis. Et ex causis paruita〈-〉
69
tis est dolor qui fit in diafragmate aut in pectoe et in mem〈-〉
1
bris communicantibus cum eo. Et causa tarditatis accidit propter duas
2
res. aut propter debilitatem virtutis: aut popter paucam necessitatem spi-
3
randi et respirandi: sed quando erit caua propter aliquam paucam necessita-
4
tem non erit ibi thoar. Sed quando erit causa propter debilitatem vir〈-〉
5
tutis solum poterit esse thoar. Iste sunt specis omnes male pulsa-
6
tionis simplices anhelitus et cause earum. Et tu sis quia promisi
7
tibi in multis locis abbreuiare et non prolongare: quia res particu-
8
lares tu inuenies in libris spicatorum scilicet practicorum vel colsto〈-〉
9
rum[*]vel colstorum is missing in Venice 1574: sed ego non sum de ipsis: et adhuc ego idem tibi particularius
10
dicam cum loquar de simplicibus in libro signorum: et hoc sufficit
11
quod dictum est de simplici: quia ab illo poteris scire compositum.
12
et dabo tibi vnum exemplum de anhelitu qui dicitur anhelitus erectio〈-〉
13
nis: et est anhelitus paruus velocior thoar. Et causa huius est
14
propter fortitudinem virtutis et magnitudinem necessitatis: et in
15
obedientiam instrumenti: quod est: quia ipsa pulsatio non sit nisi propter forte
16
apostema sicut in pulmone: aut propter oppilationem fortem: et nominatur
17
anhelitus erectus propter similitudinem eius quod habet quia non potest iace〈-〉
18
re supinus: eo quod pars pulmonis cadit super partem et partes pe〈-〉
19
ctoris cadunt vel premunt super eas: et propterea necesse est vt sint
20
sic disposite: et anhelitus talis fit. Et debes scire quod tempus mo〈-〉
21
tus anhelitus qui fit propter inspirationem aeris in anhelitu
22
naturali est breuis tempore motus quem facit propter respirationem: et quod
23
motus respirationis hora somni est longior motu inspirationis pro〈-〉
24
pter necessitatem quam habet vt expellat corpus fumosum. Suf-
25
ficit quod dictum est in accidentibus anhelitus.
26
¶ Capitulum .XL. Quod est de accidetibus trium virtutum scilicet inmagi-
27
natiue[*]inmaginatiue i.e. imaginatiue: cogitatiue: et memoratiue.
28
〈A〉Pparet ab his virtutibus vt non compleantur sue
29
operationes nisi in cerebro: et propterea quia cere-
30
brum aptum est pati: eo quod est frigidum et humidum. ob hoc
31
maior pars causarum accidentium istarum virtutum
32
prouenit a passionibus cerebri: aut quod sit primum in
33
hac causa: aut vt hoc sit propter communitatem illorum membrorum. Etsi
34
causa erit in toto cerebro erunt tunc lese omnes virtutes: et fi[*]fi corrupt for si fue-
35
rint in loco proprio: erit tunc lesa virtus illius loci proprij. et quando fu-
36
erit causa in prora cerebri: tunc erit lesa imaginatio. et quan-
37
do fuerit in parte media tunc erit lesa ratio et cogitatio: et quan〈-〉
38
do fuerint in parte posteriori. tunc erit lesa memoria et conserua〈-〉
39
tio. Et istis virtutibus adueniunt accidentia secundum modum secundum
40
quem adueniunt alijs: hoc est vt corrumpantur: aut diminuantur
41
aut permutentur ad malas operationes: et corruptio et diminutio
42
fit a mala complexione frigida et humida: aut frigida solum. Ex
43
his quedam est materialis: et quedam non materialis: et materialis non est
44
inuenta nisi sociata duabus qualitatibus: sicut est in apostemate alias
45
et[*]apostemate alias et is missing in Venice 1574 apoplexia et egritudine que dicitur subeth: et quedam est a complexione meteria〈-〉
46
li apostemosa que in arabico nominatur asirsen abberit[*]abberit cf. Venice 1574: aberit id est frigus. et ali〈-〉
47
quando accidit hec egritudo cerebro mediante ore stomachi. Et causa
48
propter quam permutantur iste virtutes ad malam operationem est ma〈-〉
49
la complexio que prouenit a cholera aut melancholia. Et quando dominatur
50
super cerebrum mala complexio calida: tuiic fient imaginationes cor〈-〉
51
rupte. et oscitationes: et ructus: et aliquando corruptiones cogitatio-
52
nis et memorie. Et est possibile esse malam complexionem hanc in
53
cerebro solum sine apostemate. et est possibile ipsam esse propter colli-
54
gationem alterius membri. sicut accidit in febribus quando ascen〈-〉
55
dit fumus a stomacho ad cerebrum. et facit apostemata aut non facit. et potest esse
56
ex apostematibus que fiunt in substantia cerebri. et potest esse vt sint in panni〈-〉
57
culo. et potest esse vt sint ex apostematibus que fiunt in ore stomachi. et
58
signa discretiua horum dicentur in libro de signis. Sed corruptio
59
que accidit his virtutibus propter complexionem melancolicam est cum timo〈-〉
60
re qui fit sine causa. et cum malis cogitationibus et tristitia et timore
61
rerum impossibilum[*]impossibilum corrupt for impossibilium. Et quando vritur melancholia et fiunt accidentia chole〈-〉
62
re in ipsa. tunc conuertitur homo ad ferinos mores: et omnes motus ipsi〈-〉
63
us sunt praui et timorisi[*]timorisi corrupt for timorosi: et hec impressio fit in anima propter com-
64
plione[*]com-plione corrupt for complexionem obscuritatis melancolie. Sed nigredo eius non est
65
causa huius sicut dicunt medici. quia color non est causa substantialis ad cor〈-〉
66
rumpendas virtutes anime sed hec causa prouenit ab vna specie male com-
67
plexionis sicut alie egritudines. Et tu scis quia habitus anime se〈-〉
68
quuntur complexionem corpoream in hac coniunctione. et qui dicunt quod anima
69
teretur propter humor est melancholicum nigrum sicut teretur homo in
1
obscuro. dicunt verba cantionum. quia aliqua lesio non aduenit anime
2
in obscuro nisi priuatio sensati sensui visibili. quia non videt anima
3
in corpore vt possit dici quia sentiat terrorem nigredinis: et ma-
4
gis fedum est dicere ut videat extra quia anima non est extra nec in-
5
tus. Sed est sciendum quod de natura istius humoris melancholici est vt
6
ipsum sequantur hec accidentia. sicut de natura sanguinis est
7
vt ipsum sequatur gaudium et leticia: et dicemus propter hoc quod san-
8
guis det lumen anime. et hec res est manifesta illi qui aliquantulum
9
de natura gustauit. Et in hac egritudine que dicitur melancholia
10
cadit magna diuisio inter medicos de eius causa. quidam dicunt quod
11
possibile est vt in ipsomet cerebro fiat. aut propter adustionem san〈-〉
12
guinis cordis. aut propter os stomaci et quidam dicunt quod fit
13
ab apostemate quod generatur in fundo stomachi. et quidam dicunt quod fit
14
propter apostema factum in mesaraicis. et quidam dicunt quod fit propter hu〈-〉
15
morem melancholicum quem spargit splen ad stomacum. qui est extra naturam
16
sua qualitate. Et isti respondent primis vel verbis priorum et
17
dicunt quod sunt impossibilia quod cause istius egritudinis sint cali〈-〉
18
de. eo quod accidentia istius egritudinis sunt manifeste frigi-
19
da: quia eorum ructus est acetosus. et plures ipsorum habent ventosita〈-〉
20
tem frigidam non cum multa siti. Et adhuc dicunt si esset causa propter
21
apostema calidum in his membris sequeretur ex hoc ex necessita〈-〉
22
te febris: et nos videmus quod in hac egritudine nulla est febris.
23
Et ego dico quod reprehensio istorum qui dicunt quod si ista egritudo
24
esset propter apostemata calida sequerentur accidentia calida sicut for〈-〉
25
tis sitis: et permutatio cibi ad fumositatem et paucitatem inflam-
26
mationis non est necessarium penitus: quia iam dictum est quod calor
27
extraneus: propterea quia facit calorem intrinsecum exalare: et ip〈-〉
28
sum debilitat: non est impossibile vt sequantur ipsum accidentia fri〈-〉
29
gida: et faciant similia accidentia supradicta: et maxime quando ca〈-〉
30
lor extraneus ledet formam naturalem caloris intrinseci: aut cor〈-〉
31
rumpet ipsum: et propterea fit acetositas secundum alexandrum per cali-
32
dum sicut per frigidum. quia calor intrinsecus non fortificatur nisi per ca〈-〉
33
lorem qui ei formaliter non repugnat. Et quod dictum est quod sequiur ne-
34
cassario febris: quia omne apostema calidum quod fit in his duobus mem-
35
bris sicut experientia testificatur hoc bene asserendum est: quia impossi〈-〉
36
bile est hanc egritudinem esse sine febre: si propter talem fieret causam:
37
excepto vno modo quod hoc apostema fieret post declinationem apostema-
38
tis. Quia tunc dicendum est quod non remansit ex calore extraneo
39
tantum: vt sit sufficiens ad febrem faciendam: sed est tantus quod suf-
40
ficit ad lesionem faciendam stomacho et cerebro solum: et hanc
41
mouere passionem. Et potest esse quod hec egritudo proueniat so-
42
lum a splene: et videtur quod hec sit vna ex maioribus causis spe〈-〉
43
cie istius egritudinis.
44
¶ Capitulum .XLI. Quod est de accidentibus somni et vigiliarum.
45
〈D〉Einceps volumus loqui de accidentibus somni et vigi-
46
liarum: et in primis volumus dicere diffinitionem ipsorum
47
Et dicimus quod somnus est profundatio sensus com-
48
munis ex cerebro ad cor: et propterea tunc ligantur sen〈-〉
49
sus particulares et constringuntur in eorum instrumentis: eo quod
50
non est necesse vt moueantur ad eorum seruitia. et vigilia est contrarium
51
huius hoc est ascensus istius sensus ad cerebrum in locum suum:
52
et propterea tunc dissoluuntur omnes sensus particulares in eorum instrumen-
53
tis: vt operentur actiones ipsorum. ergo descreptio somni est priua〈-〉
54
tio motus. et vigilie descriptio est continuatio motus: et potest di〈-〉
55
ci quod hoc motus istius sensus est formalis causa somni et vigilie: et
56
subiectum somni et vigilie est sensus communis: et cor est radix: et cerebrum
57
est ipsius primum instrumentum cum quo operatur. Et accidentia que
58
superueniunt somno est fortis ipsius profunditas: et hoc fit propter
59
dominationem multe frigiditatis cum humiditate super cerebrum aut
60
super membrum communicans secum. ex accidentibus que superueniunt huic
61
operationi. per contrarium est vigilia. et causa eius opposita est cause
62
frigiditatis: hoc est quia fit propter dominium caloris et siccitatis.
63
Et aliquando est hec res composita a duabus causis. hec egritudo
64
est egritudo vocata nabur. quia tunc iacet sicut dormiens et ocu〈-〉
65
los tenet apartos. quia dormire est propter frigiditatem: et tenere
66
oculos apertos est propter siccitatem. Et aliquando fiunt egritudi-
67
nes in cerebro in quibus fit pars horum accidentium aut omnia. et il〈-〉
68
li qui scient quod diximus dabunt causas vnicuique accidentium
69
aut si sint presentes aut preterite. Et voluumus dicere de quibusdam
1
eorum que sunt manifestiora. et perfectius sciet per hec que dicentur
2
postea alia que non dicentur. Et dicimus quod quidam eorum vocantur el〈-〉
3
daar et quedam nominantur elgabus[*]elgabus cf. Venice 1574: alchabus id est incubus. et quedam nominantur elzara id est
4
epilepsia. et quedam nominantur lecta id est apoplexia. Sed primum est super hu-
5
morem super quem dominatur sumus. et iste fumus ascendet ad cerebrum
6
et mouebitur. et tunc sentiet patiens hunc motum sicut esset extra.
7
quia quamuis sensata habeant quod moueant sensus de foris iam dixi〈-〉
8
mus quod non est impossibile vt moueantur ab intrinsecis humoribus. et
9
si cerebrum acquirit multam malam complexionem propter perseuerantiam harum
10
rerum. et tunc cadet patiens in terra sicut cadit epilepticus. Et iste
11
fumus aliquando fiet in ipsomet cerebro. et proprie in suis arterijs. et
12
aliquando ascendet a stomacho vel ab aijs membris. ¶ Sed olcab[*]olcab cf. Venice 1574: alchabus id est incu〈-〉
13
bus est quando sentit homo cum dormit ac si primeretur et aggrauaretur a
14
re quam abijcere non potest. Et manifestum est. quia hoc non est nisi pro-
15
pter aliquam priuationem virtutis motiue et propter aliquam malam complexio〈-〉
16
nem materialem. Et quia cito dissoluuntur opinantur vt fiat ab humo-
17
ribus fumosis qui ascendunt cerebrum et ledunt ipsum sua quali〈-〉
18
tate. ¶ Epilepsia est egritudo que facit cadere in terram patientem
19
in primis tunc mouentur omnia membra motu malo extraneo. deinde
20
sic mouentur donec homo cadit. et priuantur omnes sui sensus et virtu〈-〉
21
tes animales. aut diminuuntur et contrahuntur et colliguntur omnia ipsius
22
membra. et contrahuntur sicut spasmata. Et hoc est signum manifestum
23
quod passio est in cerebro: et collectio. et contractio membrorum propter motum
24
extraneum significat quod hec species est vna ex speciebus contractionis
25
que fit a virtute expulsiua. quia colliguntur et contrahuntur membra in
26
seipsis propter expulsionem rei ledentis et maxime in cerebro. et
27
propterea iste humor est contrarius in fine complexioni cerebri. et hoc
28
facit. aut sua qualitate. aut sua forma. et illud quod significat no〈-〉
29
bis quod non fit propter humiditatem nerui nec propter ipsius infu〈-〉
30
sionem est propter subitam ipsius dissolutionem. et de necessitate est quod
31
humor faciens hoc sit subtilis. eo quod paroxismus ipsius cito tran〈-〉
32
sit sicut fit in egritudinibus acutis. Sed quia nos videm[*]videm corrupt for videmus pro ma-
33
iori parte quod illi qui hanc patiuntur egritudinem sunt frigidi et humidi
34
sicut pueri. aut frigidi et sicci sicut senes. et vniuersaliter quia hec acci-
35
dentia apparent super frigidos pro maiori parte significat quod causa
36
huius egritudinis est humor grossus. Sed contradicit nobis hoc
37
quod humor grossus non cito dissoluitur siue discurrat per stri-
38
ctos meatus siue per latos. sicut dicit Galienus quia dissolutio non
39
est aliud quam dominatio nature super humorem ipsum decoquendo. vt re〈-〉
40
tineat quod est conueniens nutrimento: et aliud expellat: et hoc non
41
fit in humore grosso in eo quod est grossus nisi in longo tempo-
42
re: sicut testificatur experientia in egritudinibus. Et nos vide-
43
mus quod cito dissoluitur hic humor. Et ob hoc dicendum est quod
44
hec egritudo non fit nisi propter fumum qui generatur in ipso-
45
met cerebro vel in alio membro: quod ipsum ei transmittit: sicut di〈-〉
46
cit Galienus de iuuene qui sentiebat quod quasi quidam fumus fri〈-〉
47
gidus ascenderet ab vno membro ad cerebrum et quando proueniebat
48
illuc cadebat epilenticus. Et hoc accidens est sufficiens ad pro〈-〉
49
bandum quod causa huius egritudinis est ventositas fumosa: sed ista
50
ventositas necessario communicat humoribus frigidis et humidis:
51
aut frigidis et siccis: et isti humores sunt isti vento vt materia.
52
Et propterea curatur hec egritudo euacuando illos humores
53
Et quamuis dicatur per nomen alicuius hominis: vt hoc accidens fi-
54
at a cholera: no dico hoc impossibile: sed cadit in hoc ammira-
55
tio[*]ammiratio i.e. admiratio or corrupt for ratio(?) cf. Venice 1574: ratio. nam breuitas paroxismi hoc adiuuat: et veniente accidente
56
boc aliquibus propter stomachum videmus quod hoc fit eis vt plurimum
57
propter famem: aut propter iram: et hoc ostendit vt fiat a cholera. Et
58
Galienus curat hanc egritudinem cum hierapicra in qua dominatur alo-
59
es. Et manifestum est quod aloes non purgat nisi vnam duarum rerum
60
aut choleram: aut humorem cholericum. Et quidam dicunt quod hec egri-
61
tudo fit a complexione mala non materiali frigida et sicca. et hoc est a ratione
62
remotum: quod est: quia hec egritudo vt plurimum habet paroxismos: et
63
adhuc si fieret propter malam complexionem non materialem non fieret nisi a
64
rebus extrinsecis: quod est: quia mala complexio non materialis creata
65
a mala complexione maili est difficilis curationis: et a tali causa qualis
66
hec est impossibile est fieri paroxismum epilenticum: et secundum hoc
67
non fieret hec species nisi propter res extrisecas: hoc est ab aere
68
frigido: quod est. quia mala complexio que fit a talibus rebus extrin-
69
scies[*]extrin-scies corrupt for extrinsecis est facilis dissolutionis. Sed remotum est quod res extrinse-
1
ce hoc est aer frigidus possit inducere malam complexionem cere〈-〉
2
bro sufficientem inducere epilepsiam. sed si experientia hoc testifi〈-〉
3
catur tarde hoc esse non debet. Et tu debes scire quod propter hanc scientiam
4
non potest finaliter scire rationabiliter de omnibus egritudinibus que
5
sint possibiles. et que non. quia egritudines certificantur per sensum. et
6
postea adueniunt testimonia experientie propter plurimos sentire.
7
et post hoc fit cognitio causarum. Et causa huius data est in loco
8
alio nobiliori isto. et nos et ipsam narrabimus in alijs libris.
9
¶ Et apoplexia est quando homo cadit ad terram et cessat eius vox. et
10
priuantur omnes operationes et motus totius corporis excepto anhe〈-〉
11
litu. nam priuato anhelitu moritur patiens. Et propter hoc anhe-
12
litus est manifestum signum super fortitudinem vel debilitatem istius vir〈-〉
13
tutis. quod est quia quando anhelitus fuerit grossus et malus signifi-
14
cat super fortitudinem. et quando fuerit quietus significat debilitatem.
15
Et hyppocrates dicit quod quando apoplexia est debilis non curatur de facili. sed
16
quando est fortis curam no recipit. Et causa huius egritudinis est de ne-
17
cessitate priuatio motus vniuersalis et particularis. Et quia declaratum
18
est quod motus vniuersalis habet duo principia. primum quorum est in corde
19
aliud est in cerebro. et cerebrum non facit suas operationes nisi
20
propter cor ergo est necesse vt cerebro veniat vna egritudo vni-
21
uersalis communicans toti corpori. Et hoc fiet necessario propter oppi〈-〉
22
lationem viarum spiritus. qui peruenit a corde ad cerebrum. et iste sunt ar〈-〉
23
terie. aut propter fortem oppilationem ventriculorum cerebri. pro-
24
pterea quia quando illi clauduntur impeditur via spiritui animaliqui dat
25
membris omnibus sensum et motum. si ita est vt dicit Galienus qui dicit
26
quod mittitur a cerebro spiritus animalis sicut mittitur a corde spiritus vi〈-〉
27
talis intrinsecus. aut fit quia corrumpitur complexio cerebri. quod
28
est. quia quando illa corrumpitur. corrumpitur temperantia cum qua re-
29
peritur calor intrinsecus cordis. ad hoc vt possit operari sensum
30
et motum. sicut declaratum est in naturali philosophia. Sed in cameris cor〈-〉
31
dis non potest euenire hoc accidens. quod hanc egritudinem faciat.
32
quod est. quia prius perueniretur ad mortem. Et postquam probatum est
33
quod causa egritudinis in his duobus locis est. ergo causa quam
34
dat hyppocrates est verax. et est illa quam dat Galienus. Et hyppocrates dicit quod quan〈-〉
35
do homo subito sine voce fit et cadit in terram. tunc facte sunt
36
oppilationes in vis que sunt inter cor et cerebrum. hoc est in
37
arterijs. Et Galienus hoc confitetur in libro de accidenti et mor-
38
bo. et in libro de membris dolorosis dicit quod hec egritudo fit
39
propter oppilationem in ventriculis cerebri. ergo intendit Galienus
40
vt fiat a duabus causis. Et signum est vt fiat ex oppilatione
41
arteriarum cum apparent signa dominationis sanguinis super
42
patientem. et hec curatur cum flebotomia. Et signum oppila-
43
tionis fortis ventriculorum cerebri est quando apparent signa
44
dominiationis[*]dominiationis corrupt for dominationis humorum frigidorum in corpore. Et curatio huius
45
fit cum permutatione complexionis illius mali humoris cum
46
euacuatione cum medicinis purgantibus humores illos frigidos
47
et cum clysterijs conuenientibus. quia illa sunt mirabilia in hac cura
48
Et hec egritudo que dicitur profundatio somni est propinquior vt
49
sit propter oppilationem arteriarum quam vt sit propter oppilationem neruorum.
50
propterea non est in hac passione difficultas anhelitus. nec etiam
51
conuertitur ad paralysim sicut apoplexia. et illa que fit ab humo〈-〉
52
ribus siccis facit stare patientem oculis apertis. et nominatur alcasia
53
et si fiat ab humoribus humidis stat oculis clausis. et hanc
54
speciem nominant medici subeth. ¶ Hucusque locuti sumus de
55
egritudinibus et accidentibus breuiter secundum quod nobis visum
56
est sufficere. eo quod mea intentio in hoc libro non est nisi in dan-
57
do regulas que sint principia artis medicine omnibus volentibus
58
in hac scientia ire via nobiliori. et illis qui etiam volunt postea abun〈-〉
59
dare in particularibus istius artis secundum hunc ordinem et diuisionem. Et
60
scias quod comparatio istius libri ad totalitatem istius scientie est sicut com〈-〉
61
paratio elementorum artificij ad artificium. Et sicut pictores pri/
62
mo depingunt circuitum figure quam facere intendunt. et postea
63
replent hoc continens particularibus rebus ex diuersis coloribus do〈-〉
64
nec sit figura illa conuenienter impleta. sic et nos intendimus face〈-〉
65
re in nostro libro. Et si deus nobis longitudinem concesserit vite et
66
nos precauerit ab accidentibus temporis. alium faciemus librum in practi〈-〉
67
ca huic nobili ordini respondentem secudum quod factus est iste liber
68
colliget. qui omnia continentia istius scientie replebit.
69
¶ Explicit liber tertius. qui fuit de egritudinibus.
1
¶ Incipit liber quartus: qui est de signis et pronosticis sa〈-〉
2
nitatum et egritudinum: et continet capitula sexaginta.
3
¶ Capitulum .I. Quod est de signis sanitatis et egritudinibus in generali.
4
〈I〉Sta pars diuiditur in duas partes
5
Prima narrat signa
6
significantia sanitatem actualem in qualibet
7
operatione corporis in quolibet membro. Secun〈-〉
8
da narrat signa significantia super egritudines et
9
causas ipsarum. Et hec pars iterum partitur in
10
duas partes: eo quod hec signa aut significant super egritudines
11
presentes que plurimum inueniuntur in hac arte: aut signi〈-〉
12
ficant tempore sanitatis et egritudinis super egritudinem futuram.
13
Sed signa que significant super egritudines preteritas parum
14
sunt in hac arte vtilia. Et incipiemus narrare signa significan〈-〉
15
tia egritudinem presentem in toto corpore et in quolibet membro.
16
Et postea dicemus signa significantia egritudines futuras
17
Et postea dicemus signa significantia super egritndines[*]egritndines corrupt for egritudines pre〈-〉
18
sentes. Sed signa significantia in egritudinibus presentibus super egri〈-〉
19
tudines futuras adiungam istis signis egritudinum presentium. Et
20
similiter videtur vt ponam signa significantia sanitatem futuram in
21
egritudinibus in hac eadem parte: quamuis pertineant sanitatis parti.
22
Propterea quia sunt vna ex rebus quibus procedit et transit medicus
23
ad medicinam: sicut in rebus que artificialiter fiunt. quod est: quia nomen
24
maioris potestatis earum deriuatur egressa que fiunt artificaliter[*]artificaliter corrupt for artificialiter in per〈-〉
25
mutatione ipsarum a re a qua fit permutatio: et non attribuitur rei
26
ad quam permutatur: et hoc est contrarium rebus naturalibus: hoc est quia solum
27
fiunt per naturam. et causam huiusmodi ostendi in nobiliori loco isto: quod est
28
quia permutatio est genus rei ad quam permutatur virtus: et hec est contra-
29
rium plusquam genus rei ad quam permutatur: virtus autem est in eis
30
manifesta magis quam in ea a qua fit permutatio. Et propterea conue-
31
nientius est signa coniungere sanitatis future cum signis egritu-
32
dinis presentis: quia medicus transit ab illis ad sanitatem: et appel-
33
lantur illi transitus medicina et non sanitas. Et adhuc quamuis ip-
34
sa sint sanitatis signa sunt aliquo modo partes egritudinis: eo quod
35
significant super remotionem egritudinis. Et ego incipio narrare
36
signa significantia super sanitatem. et dico quia sanitas sicut dictum
37
est in diffinitione ipsius: est bona habitudo in membro per quam habet
38
pati aut agere suam actionem aut passionem naturalem. Et hec
39
bona habitudo diuisa est in duas partes: quarum vna est appro〈-〉
40
priata membris consilibus in quibus sunt nouem complexiones: alia offi〈-〉
41
cialibus membris que est quatuor generum que superius dicta sunt.
42
Et quia pars maior istius dispositionis in membris non est manifesta prima
43
fronte: et maxine in membris non apparentibus : ob hoc necesse fuit nar〈-〉
44
rare signa significantia super quamlibet dispositionem cuiuslibet membri.
45
videlicet .IX. complexiones: que primo sunt in consimilibus et secunde in compositis. Et
46
similiter narrabimus signa que significant super temperatam complexonem
47
et non temperatam: et sanitatem appropriatam membris officialibus. et via
48
qua poterimus omnia hec cognoscere primo non est nisi ab actione et a
49
passione horum membrorum aut rebus que proueniunt a virtutibus ipso〈-〉
50
rum: quod est: quia actiones et passiones ipsorum: et res que ab eis proueniunt
51
sunt apud nos notiores: et a rebus notioribus procedere debemus
52
ad minus notas. et res prouenientes ab operibus sunt sicut ca〈-〉
53
lor: macies: pinguedo: et accidentia que apparent ab exeuntibus
54
a corpore et debes scire quod medici pro maiori parte non sunt vsi loqui
55
nisi de signis significantibus super sanitatem membrorum consimilium sed de
56
signis significantibus super sanitatem membrorum officialium non sunt lo〈-〉
57
cuti nisi per accidens. Sed talis quales sumus consueuit loqui de vtris-
58
que: et incipiemus loqui a signis significantibus siper complexionem equa〈-〉
59
lem id est temperatam: quia prior est natura: et etiam quia extrema non cognoscuntur ni[*]ni corrupt for nisi [cf. Venice 1574: nisi]
60
per comparationem eorum ad media. Et dicimus quod ex .IX. complexioni〈-〉
61
bus quedam appropriantur vnicuique membro: et quedam sunt que appro-
62
priantur vni corpori compositione membrorum adinuicem. Et est sciendum pri〈-〉
63
mo signa significantia complenxionem[*]complenxionem corrupt for complexionem vniuscuiusque membri. in .IX.
64
complexionibus: et cognitis illis poterimus iudicare super complexio〈-〉
65
nem totius corporis: et maxime membrorum principalium. et incipie-
66
mus narrare complexionem cordis: quia cor est membrum cuius complexio
67
communicat membris omnibus quia quando hoc membrum est temperatum sunt membra
68
pro maiori parte temperata in caliditate: quia est dator omnibus membris
69
complexionem qua agunt et patiuntur. Et adhuc quando erit complexio alio〈-〉
1
rum membrorum distemperata sicut complexio epatis possibile est comple〈-〉
2
xionem cordis non esse temperata propter colligantium ipsius ad mem〈-〉
3
bra: et propter hoc narrabimus signa cordis quando sunt temperata
4
et intempretata[*]intempretata corrupt for intemperata. [cf. Ferrara 1482 and Venice 1574: intemperata]: eo quod illa sunt signa omnium membrorum
5
¶ Capitulum .II. Quod est de signis sanitatis cordis et eius discrasie.
6
〈E〉T inter signa significantia super camplexionem[*]camplexionem corrupt for complexionem cordis
7
signum quod proprium est in significando super complexionem
8
cordis est pulsus et post illum anhelitus. ergo quando
9
pulsus non est magnus: neque paruus: neque tardus
10
neque velox neque rarus: neque spissus: necessario significat tem〈-〉
11
perantiam complexionis cordis inter calidum et frigidum: et sic-
12
cum et humidum: et talis pulsus qualis est iste reperitur in his qui
13
nascuntur: et stant in climate temperato vt plurimum: sicut in ter〈-〉
14
ra Hyppocratis et in pluribus terris grecie: nisi eueniant accidentia ex〈-〉
15
trinseca: et propterea dicit Galienus quod homines terrarum calidarum non
16
possunt dare nobis temperatam complexionem. Et non est dicendum quod
17
pulsus fortis sit naturalis: eo quod in alijs quamuis non sint tempe-
18
rata plurimum inueniatur in climatibus non temperatis: sicut non
19
dicendum quod color niger in homine sit naturalis quamuis non inue-
20
niatur in ethiopia etiam albus. Et temperantia anhelitus similiter
21
significat super temperatam complexionem cordis: saluo vt compara-
22
tio anhelitus ad cor non sit maior debito quod si hoc esset non so〈-〉
23
lum esset tunc anhelitus temperatus proportionando cordi solum.
24
Sed esset adhuc maior: quia non est impossibile complexionem cor-
25
dis esse calidam et pectus et pulmo sint maiores debito compa〈-〉
26
ratione ad ipsum cor. vt faciat tunc anhelitus qui non est mognus[*]mognus corrupt for magnus
27
nisi propter largitatem viarum pectoris et pulmonis: et illud idem
28
quod facit anhelitus magnus per se: eo quod si pulmo et pectus essent
29
secundum comparationem creationis cordis: tunc pulmo et pectus mul〈-〉
30
tiplicarentur in caliditate cordis. Sed signum quod significat super
31
complexionem cordis propter dispositionem aliorum membrorum est
32
vt sit pectus mediocre inter magnitudinem et paruitatem. Et
33
similiter temperantiam sue complexionis significant significantia si〈-〉
34
gna temperantiam complexionis epatis: aut temperantiam cerebri aut
35
vtranque. Et hoc ideo quia in epate et cerebro non est calor qui sit
36
proprius in eorum esse: nisi calor partium consimilium in quibus sunt compo-
37
sita. Sed calor cum quo vnusquisque operatur artes suas est de neces〈-〉
38
sitate calor qui transmittitur eis a corde: et iste calor est in eis sicut
39
forma. Sed calor qui est in eis prope est sicut materia. Et quia tempe-
40
rantia rei et perfectio sue operationis non est nisi propter formam
41
est necessarium: vt quando ista duo membra sunt temperata sit eorum temperan-
42
tia propter formam ipsorum: et temperantia suarum formarum est necessario pro〈-〉
43
pter temperantiam datoris istarum formarum : et istud est cor
44
Et non est dicendum quod possibile sit quod calor cordis qui mittitur
45
mittat eis caliditatem superfluam: et quod sit complexio istorum duorum
46
membrorum veuiens ad eam a partibus consimilibus epati et cerebro.
47
resistat calori qui proueniret a temperantia cordis vt per istam contrarie〈-〉
48
tatem resultet in cerebro et epate temperantia complexionis: quia ta-
49
lis temperantia qualis est hec dicitur equoce: et non veraciter vt fa-
50
ciat operationes. Item significat super complexionem cordis tactus et car〈-〉
51
nositas pectoris. nam si temperata est significat temperantiam complexionis
52
cordis. Sed temperantia carnis pro maiori parte sequitur temperantiam com〈-〉
53
plexionis cordis. et propria caro existens in hoc loco: et propter hoc caro
54
hamiens temperatam complexionem cordis non erit macilenta nec pinguis su-
55
perflue. Item significat super temperantiam cordis temperantia vir〈-〉
56
tutum anime sicut ira planicies: manifesta ea confidentia et pusilla
57
nimitas: et similia his. Item super temperantia cordis significat
58
compositio ipsius: hoc est in positione sua: et sua mensura et fi〈-〉
59
gura: quod est: quia quando sua complexio erit temperata sunt res predicte
60
vt plurimum secundum viam naturalem. et similitet[*]similitet corrupt for similiter quando sue operationes sunt con〈-〉
61
uenientes sue complexoni[*]complexoni corrupt for complexioni significant super suam temperantiam: quod est.
62
quia non est impossibile esse aliquem pulsum velocem propter stricturam suarum
63
arteriarum: cum non sit hoc propter calorem ipsius: sicut accidit hominibus
64
pinguibus. Et vniuersaliter difficile est dare signa significantia super com〈-〉
65
positionem membrorum intrinsecorum: et super species eorum: et super colli〈-〉
66
gantiam eorum: propterea reliquerunt medici hanc speciem sanitatis: et non sunt
67
locuti de ea: et processerunt solum de signis complexionibus. Sed me〈-〉
68
dico non sunt hoc minus necessaria illis. et propterea volumus loqui de
69
hac specie breuiter sicut sumus consueti: et dicimus quod ex rebus signi〈-〉
1
ficantibus super temperatam complexionem cordis et equalem est temperantia compositionis
2
membrorum extrinsecorum: et maxime pectoris et membrorum propinquorum
3
eidem: et bona proportio cuiuslibet istorum membrorum ad alia: et hec
4
vocatur pulchritudo: quia pulchritudo magis attribuitur compositioni si〈-〉
5
cut virtus et fortitudo magis attribuitur complexioni. Et nos non dici〈-〉
6
mus quod temperantia compositionis istorum membrorum significet super temperanti-
7
am cordis nisi propterea: quia virtus informativa non format alia membra ni〈-〉
8
si mediante calore cordis sicut virtus nutritiua non facit suas operati〈-〉
9
ones nisi mediante complexione sua. Et tu debes scire quod hec signi-
10
ficatio non conuertitur: quia possibile esset cor esse temperate complexionis et bone
11
compositionis: et tamen compositio aliquorum membrorum esset lesa: et hoc prouenit a
12
materia. et hoc raro contingit sicut raro contingit ex alijs rebus nociuis que
13
proueniunt ab alijs membris: et ille conuertuntur et corrumpuntur com〈-〉
14
plexione cordis propter aliquam colligantiam. Sed signa significantia su〈-〉
15
per distemperantiam cordis in .4. qualitatibus sunt contraria istis. Hoc
16
est quando pulsus fuerit fortis velox: aut spissus significat exces-
17
sum caloris nisi contingeret popter stricturam naturalem in vijs arteriarum
18
quamuis hoc raro accidat in complexione calida. propterea quia natura caloris est aperi〈-〉
19
re et extendere partes nisi forent sicce: eo quod resistit egressioni. et si
20
cum siccitate fuerit duricies tactus significat vltimitatem sic-
21
citatis. et similiter anhelitus contrarius naturali significat super idem: dum〈-〉
22
modo non sint pectus: pulmo: aut eorum vie minores competentibus.
23
Item ortus pilorum et tactus calidus habent super eandem complexionem signi〈-〉
24
ficare. Et vniversaliter scias quod ad calorem cordis sequitur calor omnium mem-
25
brorum: excepto quod non sit resistentia accidentalis a membris habentibus
26
dominantiam in corpore sicut sunt epar et cerebrum: quia possibile est quod com-
27
plexio istorum duorum membrorum ex parte membrorum consimilium ex quibus
28
sunt composita sint frigidiora debito: et tunc erit cor calidum. et ce-
29
rebrum dicetur frigidum. Sed in homine habente talem complexionem refri-
30
gerabitur in fine cor: et maxime quando dominatur frigiditas. quia hoc membrum
31
non est datum nisi ad temperandum caliditatem coordis. Item signi-
32
ficant super caliditatem et siccitatem. cordis accidentia anime sicut ira: ita: quod
33
qui cito irascitur habet complexionem calidam cordis. et si seruauerit habet etiam
34
siccam. Et similiter significat siccitatem cordis macies pectoris et sic〈-〉
35
citas corporis. Sed complexio cordis dominans in caliditate et humiditate. signifi〈-〉
36
catur a fortitudine cordis et mollicie pulsus. Et si habuerit
37
molliciem cum sua fortitudine significat solam humiditatem.
38
Et similiter signa caliditatis et humiditatis cordis sunt magnitudo pecto〈-〉
39
ris et aliorum membrorum: et ideo animalia que sunt calida et humida sunt
40
maioris cordis ceterorum: velut animali nascentia in locis humi〈-〉
41
dis. Sed signa frigiditatis et siccitatis cordis sunt composita ex oppositis
42
signorum caliditatis: tamen seruant signa siccitatis. Et propterea
43
pulsus talium est paruus: rarus: tardus: durus. et anhelitus
44
eorum est similis et tactus pectorum eorum est frigidus. Et similiter est in
45
complexione aliorum membrorum ipsorum: nisi sit in eis resistentia ac-
46
cidentalis. Et pectus istorum est nudum pilis. Et isti sunt in vlti〈-〉
47
ma timiditate. Et vniuersalilter ipsorum iuuentus assimilatur secundum plus sene-
48
ctuti: et si peruenient ad senectutem: senectus eorum assimilatur morti.
49
¶ Capitulum .III. Quod est de signis cerebri et ipsius com〈-〉
50
plexionum sanarum et egrarum.
51
〈E〉T postquam locuti sumus super sanitatem cordis appro〈-〉
52
priatam membris consimilibus. et super sanitatem appro-
53
priatam membris officialibus. deinceps volumus
54
loqui de signis significantibus super temperantiam et sani〈-〉
55
tatem cerebri. Et dicemus quod temperantia debet recipi in cerbro[*]cerbro corrupt for cerebro: si〈-〉
56
cut in alijs membris: hoc est vt sit appropriata suis membris
57
consimilibus aut sue compositioni. Et incipiemus a temperantia et dice〈-〉
58
mus quod signorum que significant super temperatam complexionem cerebri que
59
dam sumuntur ab operationibus et operationes ipsius aut appropria-
60
te sunt sensui communi: aut imaginationi aut cogitationi aut memo〈-〉
61
rie. aut virtuti nutritiue. hoc est quod apparet ex superfluitatibus que
62
egrediuntur a naribus. palato. oculis. et similibus. Et quedam sumun〈-〉
63
tur ab alijs sicut a tactu et ortu capillorum et ab eorum forma et
64
superfluitatibus que ab ipso egrediuntur. ita quod si sint temperate in quantita〈-〉
65
te et qualitate significant super temperantiam ipsius. Et similiter quando opera〈-〉
66
tiones somni et vigiliarum sunt temperate. et quod sit mediocritas inter
67
pigritiam et velocitatem et iudicia sua sint recta et sensus sint
68
clari et boni. et tactus sit temperatus ita vt non sit calidus vel frigi〈-〉
69
dus. Et capilli qui oriuntur non sint omnino extensi seu plani vel tor-
1
tuosi seu crispi albi vel nigri. et demonstratio sue forme est vt sit
2
figura eius similis figure cerebri temperati. et tunc significatur su〈-〉
3
per temperantiam complexionis. et significatio temperantie sue figure est
4
sicut dicit Galienus quod sit sicut figura sperica[*]sperica i.e. spherica cerea leuiter ab vtra〈-〉
5
que parte pressa. et vt non sit magnum vel paruum. et quod superflui-
6
tates discurrentes a cerebro sint pauce et competenter digteste.
7
Et si fuerit cum hoc aliqua spissitudo signum est siccitatis. et si fue〈-〉
8
rint multe et digeste significant super caliditatem et humidita〈-〉
9
tem. et si cum hoc fuerint crude et in quantitate multa significant
10
super frigiditatem. Et si cum hoc fuerint aquose significant super
11
frigiditatem et humiditatem. Et dicit Hyppocrates de hac complexione quod eius sanitas
12
est propinquior egritudini quam sanitati. Sed operationes cerebri ca〈-〉
13
lidi sunt vigilie et breuitas somni. Sed si caliditati associabitur
14
aliquantula humiditas: tunc tales in somno aliquantulum aug〈-〉
15
mentabuntur. et si siccitas dominabitur dominabuntur vigilie. Et qui hanc
16
habent complexionem veloces erunt ad actiones. Et actiones suas
17
faciunt sine discretione: et accipiunt ex membris solum similitudi-
18
nem et non diuisionem: et errores eorum sunt multi: et cogitationes eo〈-〉
19
rum male. Et qui habent signa contraria istis sunt dormitores et pigri et
20
tardi intellectus: et non possunt recipere diuisiones rerum: ne〈-〉
21
cessario tales frigide complexionis sunt tamen et ipsi assumunt predi-
22
ctas res confuse. Sed complexio cerebri frigida et sicca abundat mi〈-〉
23
nus in somno quam frigida sola. Et frigida sola minoris est somni
24
quam frigida et humida: et tactus etiam significat super istas comple〈-〉
25
xiones. Et capilli etiam habent significationes eo quod capilli sunt ex
26
superfluitate fumosa quare capilli nigri significant super adusti〈-〉
27
onem: eo quod igneitas habet album denigrare. Et si cum hoc sunt
28
tortuosi significant super hoc siccitatem sicut accidit eis quando tan〈-〉
29
guntur ab igne. Et capilli albi significant super materam crudam et in〈-〉
30
digestam. et si cum hoc fuerint extensi et plani significant super su〈-〉
31
perfluitatem humiditatis. Et eodem modo capilli qui cito oriuntr si〈-〉
32
gnificant super caliditatem: et qui tarde econtra. Et qui sunt mediocres
33
in colore et tortuositate et in planicie et in ortu veloci et tardo
34
significant super complexionem temperatam et forma tortuosa etiam
35
habet significare super malam complexionem. Et etiam caput ma〈-〉
36
gnum vel paruum habet significare hoc. Et ista sepe inueniuntur in
37
libris spicatorum. Et ego non recordor omnia eorum verba nisi
38
quorundam ad hoc vt noster intellectus non sit diminutus in
39
radicibus rerum: et illi qui solum sunt medici indigent illis. et
40
ego non sum ex illis. Item oculus significat forti significatio〈-〉
41
ne super complexionem cerebri: quia oculus rubeus habens venas rube-
42
as significat super complexionem cerebri calidam: et signa contraria istis si-
43
gnificant super complexionem frigidam cerebri. Et velocitas motus
44
oculorum significat super caliditatem cerebri: sicut tarditas super
45
frigiditatem. et mediocritas in istis significat super temperantiam.
46
Et subalbedo oculi significat frigiditatem cerebri sicut nigredo
47
significat caliditatem: et color medius inter subalbedinem et
48
nigredinem qui dicitur varius significat temperantiam. et hoc est:
49
quia subalbedo fit propter paucitatem digestionis ob hoc iste color est
50
propinquus colori aque simpliciter. Et nigredo fit propter excessum
51
decoctionis. et propter hoc dominatur in ipso nigredo: quia nigredo si〈-〉
52
gnificat adustionem partium terrestrium dominantium in re. Et quod fa〈-〉
53
cit varietatem que est color mediocris est vltima temperantia deco-
54
ctionis: quod est: quia est minor quam illa que facit nigredinem: et est ma〈-〉
55
ior quam illa que facit subalbedinem. Et scias quod non solum cause quali〈-〉
56
tatiue faciunt nigredinem aut subalbedinem. Sed et alie res sunt
57
multe que adiuuant ad hos colores faciendos que non sunt qua〈-〉
58
litates vel complexiones: sed sunt res quantitatiue vel locales. Quod
59
est quia nigredo pluries fit propter multam quantitatem humidita〈-〉
60
tis oculi: aut quia posita est in profundo multum: sicut tu vi-
61
des in riuis profundis: quia propter profunditatem apparent velut ni-
62
gri: eo quod non recipiunt latum splendorem sicut si essent largi et pau〈-〉
63
ci. Et oculus subalbidus est secundum contrarium. Et Galienus dicit quod mul〈-〉
64
ta humiditas glacialis adiuuat ad faciendum subalbedinem:
65
eo quod color istius humoris est sicut color glaciei. et multitudo
66
ipsius adiuuat ad faciendum subalbedinem: sicut paucitas ad-
67
iuuat ad faciendum nigredinem: et hoc est contrarium nostre opinioni:
68
et mediocritas omnium significat temperantiam. Ista sunt signa signi〈-〉
69
ficantia super complexionem cerebri. Sed signa significantia super ipsius
1
complexionem similiter sumuntur a complexione et operationibus ipsius. Et iam dixi-
2
mus de figura naturali quam habere debet: et colligantia sua apparet vi〈-〉
3
sui: quia quedam capita habent collum conueniens eidem. et quedam non. sicut di〈-〉
4
cit Galienus. Sed largitas et strictura suarum viarum et suarum concauitatum
5
sumuntur ab ipsius complexione quod est. quia vie cerebri calidi et humidi sunt
6
in vltimitate largitatis. frigidi vero et sicci secundum contrarium ipsius et me-
7
diocres istarum significant super calidum et siccum. vel super frigi-
8
dum et humidum et sua temperata compositio cognoscitur quando sue vie et sue
9
concauitates sunt in vltima temperantia. Et quando vie et concauitates
10
cerebri sunt nimis stricte: tunc habens eas paratus est vertigini
11
et scotomie. et epilepsie. et alijs egritudinibus similibus. Item quando
12
substantia cerebri est minor debita: tunc accidet intellectui cor〈-〉
13
ruptio intellectus et stultitia sicut decrepitis: et vniuersaliter quando corrum〈-〉
14
pitur olla cerebri exterius corrumpitur cerebrum interius.
15
¶ Capitulum .IIII. Quod est de signis significantibus su-
16
per sanitatem epatis et eius egritudinem.
17
〈D〉Einceps volumus loqui de signis significanti-
18
bus temperantiam et sanitatem epatis. Et dicemus
19
quod quedam eorm significant super temperantiam sue
20
complexionis. et quedam super temperantiam sue compositio〈-〉
21
nis. et ego incipio a signis complexionis et dico quod quedam ipsorum
22
sumuntur ab operationibus: et quedam sumuntur a quantitate venarum.
23
et a tactu. Et scias quod epar temperatum generat sanguinem pur〈-〉
24
pureum et dat colorem albedinis mixtum cum rubedine. et cor〈-〉
25
pus debet esse medium inter maciem et crassiciem. Et vene debent
26
esse mediocres inter largitatem et stricturam. Sed complexio calida
27
epatis cognoscitur per hoc quod generat multam choleram rubeam. et
28
maxime in etate iuuentutis: et color talium declinat ad citri〈-〉
29
nitatem. et ideo cum augmentatur calor ct siccitas multum genera〈-〉
30
tur cholera adusta. et tunc declinabit color ad fuscedinem. et
31
quibusdam denigrantur palpebre inferiores oculorum et labia
32
etiam inferiora. Sed epar frigidum cognoscitur quia generat multum fleg〈-〉
33
ma et sanguinem crudum: et aliquando ex fortitudine albedinis con〈-〉
34
uertitur in calcem: et si cum hoc coniungitur siccitas: tunc generabitur cholera
35
nigra non naturalis: et complexio humida epatis cognoscitur a multa pre〈-〉
36
paratione putrefactionis et dominatione humiditatis et sangui〈-〉
37
nis. et si multum excedit transit ad hyposarcam. Item vene lar-
38
ge significant super epatis caliditatem: et magis si cum hoc ad-
39
iungitur humiditas: et stricte significat contrarium. in calido ve〈-〉
40
ro et sicco epate est mediocris. Item significat pilositas super
41
complexionem epatis: quod est quando hypocundria sunt multum pilo-
42
sa caliditatem significant. Adhuc diuersificatur hec significatio
43
secundum diuersitatem pilorum: quia si sunt grossi tortuosi: et nigri signi〈-〉
44
ficant super caliditatem et siccitatem. et si sunt subtiles et plani signifi-
45
cant super humiditatem. Et si venter sit nudus pilis significat fri〈-〉
46
giditatem. et si sit mollis venter significat humiditatem. et si sit
47
durus significat super siccitatem. Et signa significantia super
48
suam compositionem similiter sumuntur a complexione et operati〈-〉
49
onibus: quia quando erunt temperate erit epar temperatum in fi-
50
gura et positione. et quantitate magnitudinis et paruitatis: et
51
strictura. et largitate venarum. et complexio calida et humida significat
52
fortitudinem epatis et largitatem venarum: sicut frigiditas et siccitas si-
53
gnificat contrarium. et medicritas[*]medicritas corrupt for mediocritas eorum significat mediocritatem in〈-〉
54
ter calidam et humidam frigidam et siccam. Et debes scire quod complexiones si-
55
gnicantes[*]si-gnicantes corrupt for significantes super complexiones istorum membrorum sunt com-
56
plexiones innate que fiunt a prima essentia. Et hoc dico: quia in〈-〉
57
ueniuntur complexiones acquisite calide et frigide a consue〈-〉
58
tudine: et vniuersaliter a rebus extrinsecis. Et simile est huic quia in-
59
uenitur aliquis habens colorem significantem super frigi-
60
ditatem. ¶ Et signa significantia complexionem sui epatis
61
significabunt caliditatem hoc est quia habebit venas latas. Tunc
62
debemus iudicare quod complexio sua naturalis est diuersa ab
63
accidentali. et quando erit contrarium debemus iudicare con〈-〉
64
trarium: hoc est quia complexio sui epatis erit frigida et sic〈-〉
65
ca: et habitudo sua erit grossa et pinguis et grossicies signifi-
66
cat caliditatem et humiditatem. et strictura venarum frigidi〈-〉
67
tatem et siccitatem. Sed significatio compositionis sumpta
68
ab operationibus est hec: quia epati illius qui habet venas
69
strictas eueniet oppilatio ipso non vtente cibis oppilatiuis.
1
Item quando epar erit paruum comparatum stomacho et non
2
superuenerit aliquod accidens necessarium erit vt habeat mol-
3
lem ventrem: nam hec est pefecta significatio super paruita-
4
tem epatis: quod est: quia quando epar est paruum non potet attrahere
5
chilum a stomacho: et tunc oportet vt exeant superfluitates molles.
6
Et homo quem tu scis dicit quod breuitas digytorum significat par〈-〉
7
uitatem epatis: et hic apparet quod nesciuit bene vbi esset virtus
8
informatiua. et non considerauit nisi in materiebus. et dimittamus
9
istum cum alijs. Dicit Aristoteles quod epar in quibusdam homini〈-〉
10
bus inuenitur in latere sinistro et splen in latere dextro. et quando
11
superueniunt illis egritudines epatis apparent signa in late-
12
re sinistro. Ista sunt signa significantia super complexionem
13
et sanitatem membrorum principalium.
14
¶ Capitulum .V. Quod est de pulmone.
15
〈D〉Einceps volumus loqui de signis significantibus
16
super complexionem et sanitatem membrorum ser-
17
uientium illis. Et incipiemus a pulmone et dice〈-〉
18
mus quod complexio pulmonis erit temperata tunc
19
quando erit anhelitus temperatus in magnitudine et parui〈-〉
20
tate. et non recipiet lesionem ab aere calido aut frigido. et vox
21
fit temperata inter fortitudinem et debilitatem. Sed quando
22
pulmo erit calidus anhelitus erit magnus: et ledetur ab aere
23
calido et iuuabitur a frigido. et habens talem pulmonem ha-
24
bebit vocem fortem. et contrarium operabitur contrarium. et
25
pulmo siccus cognoscitur ex parte vocis claritatis et ex par〈-〉
26
uitate sputi. Et pulmo humidus contraria habet signa pulmo-
27
ni sicco scilicet grossitudinem vocis et sputi multitudinem. Sed
28
compositio habetur a complexione et operationibus similiter
29
eo quod complexio temperata de necessitate habet compositionem
30
temperatam scilicet inter paruitatem et magitudinem. et inter ampli〈-〉
31
tudinem et stricturam viarum. et quando erit calida erunt vie large. Et
32
latitudo pectoris significat super latitudinem viarum. sicut dictum
33
est in alijs: quia diximus quod fortitudo vocis sequitur largi-
34
tatem viarum. et largitas significat caliditatem complexionis. et
35
causa est: quia fortitudo vocis necessario significat caliditatem. Sed
36
complexio frigida significat stricturam viarum et debilitatem. et ma〈-〉
37
xime si huic coniungatur siccitas. Uelocitas vero anhelitus si-
38
gnificat paruitatem pulmonis et stricturam suarum viarum nisi com-
39
plexio cordis sit in causa. Pectus autum sputosum significat malam
40
pulmonis positionem. et propterea dicunt medici quod plurimi talium
41
veniunt ad vlcerationem pulmonis. et ad ethicam.
42
¶ Capitulum .VI. Quod est de stomacho.
43
〈D〉Einceps volumus loqui de signis significantibus
44
super complexionem stomachi. Et dicimus quod
45
ipsa cognoscitur a suis operationibus: eo quod sto-
46
macho temperato conuenit maior ciborum pars
47
nisi nimis modum excedant nature: et non accidunt eidem acci〈-〉
48
dentia que eueniunt stomacho distemperato: et suus appe-
49
titus est naturalis. Et in stomacho calido subtiles cibi con〈-〉
50
uertuntur in fumum et eidem grossi conueniunt et suus appeti-
51
tus est diminutus. Sed in stomacho frigido signa sunt contraria predi-
52
ctis: eo quia ei conueniunt cibaria subtilia: et grossa in acetosi〈-〉
53
tatem conuertuntur in eo: et eius appetitus est excedens. Et sto〈-〉
54
machus siccus cognoscitur propter multam sitim: et eidem paucus
55
sufficit potus: et quando nimium recipit potum: et tunc in eo fiunt
56
fluctuationes. Sed humidus significatur a pauca siti: et deside〈-〉
57
rat talis stomachus humida sicut stomachus siccus deside〈-〉
58
rat res siccas: et hoc est quando humiditas et siccitas. inest per naturam: sed
59
si inest accidentaliter hoc fit per contrarium: eo quod qui habet stomachum siccum
60
appetit humida: et qui habet humidum appetit sicca. Sed equalis
61
stomachus in paruitate et magnitudine cognoscitur: eo quod to-
62
lerat quantitatem cibi conuenientis: et si paruus fuerit noscitur ex
63
tolerantia pauci cibi: et si partitur cibus in paucas partes me〈-〉
64
lius tolerat. Et stomachus magnus tolerat contrarium.
65
¶ Capitulum .VII. Quod est de complexionibus testiculorum.
66
〈S〉Igna temperantie et sanitatis testiculorum sumun-
67
tur ab operationibus ipsorum et ab accidentibus. Et dici〈-〉
68
mus quod qui est temperatus in coitu naturaliter habet temperantiam
69
coplexionis testiculorum. Et si multum affectat naturaliter
1
habet calidam complexionem testiculorum. Et si cum hoc desiderio coniungitur suf〈-〉
2
ficientia in faciendo significat humiditatem coniunctam isti caliditati. et
3
quidam dicunt quod quando complexio testiciorum est calida quod tunc est generatrix mascu〈-〉
4
lorum plusquam femi. et quando complexilo istorum est frigida tunc operatur conrarium scilicet quia
5
piger erit in coitu et generabit filias: si cum frigiditate coniungatur siccitas:
6
quasi priuatur ab hac operatione. Sed qui appetitum habet magnum et debi〈-〉
7
lis existit in tali operatione: eius complexio ad siccitatem pertinere videtur.
8
Sed significatio complexionis horum membrorum ex parte accidentium appa〈-〉
9
rentium in spermate est: quia in temperata complexione ipsorum est sperma tem-
10
peratum in quantitate et qualitate. Sed si testiculi sint calidio-
11
res debito erit sperma plus in quantitate et spissius conuenienti.
12
Et quando complexio eorum erit frigida erit contrarium huius: hoc est quia sperma
13
erit paucum et non coctum. Et humiditas magis conuenit huic opera〈-〉
14
tioni quam siccitas. Et pili etiam significant super complexio〈-〉
15
nem horum membrorum secundum quod significant super alias com-
16
plexiones: vt dictum est supra.
17
¶ Capitulum octauum. Quod est de signis complexionis toti-
18
us corporis.
19
〈I〉Sta sunt signa signicantia[*]signicantia corrupt for significantia super complexionem vnius
20
cuiusque membrorum principalium et seruientium eis. Et
21
cognoscendo ista et comparationem vnius ad alterum
22
faciendo cognoscemus totius corporis complexionem tempe-
23
ratam et distemperatam: eo quod corpus cuius complexio erit temperata erit
24
de necessitate mediocre inter maciem et grassiciem et color erit al〈-〉
25
bus mixtus rubedini: et capilli eorum sunt flaui tendentes ad ru〈-〉
26
bedinem in tempore sue puericie: et cum sunt facti iuuenes erunt ca-
27
pilli eorum nigri: et tactus temperatus inter caliditatem et frigiditatem et inter
28
asperitatem et lenitatem. Et sensus eorum exit in vltimo temperantie:
29
et intellectus eorum mediocris inter velocem et tardum: et hoc est via co〈-〉
30
gnoscendi complexionem temperatam. Sed complexionem que exit a temperan〈-〉
31
tia iudicabimus secundum multitudinem signorum: quia illa iudicabuntur
32
ex aggregatione istorum signorum: hoc est ab accidentibus et opera〈-〉
33
tionibus: sicut a crassicie: et macie. et a calore pilis et alijs si-
34
milibus. Sed est sciendum quod significatio coloris pilorum non ve〈-〉
35
risicatur[*]verisicatur corrupt for verificatur [cf. Venice 1574] pro maiori parte nisi in temperatis climatibus. quamuis
36
in quolibet climate possit aliquid comprehendi comparando
37
homines illius climatis sibi ipsis. verbi gratia in theutonicis et
38
ethiopibus quando ethiopes sunt nigri. et aorum capilli sunt
39
in tortuositate vltima. non propter hoc eorum complexio erit
40
calida immo melius est attribuere hec signa calori extrinse-
41
co. et dices quasi quod sint frigidi. Et theutonici et sclaui qui
42
stant in terris frigidis sunt albi. et eorum capilli sunt flaui
43
et plani. nec propter hoc dicendum est in istis vt eorum com-
44
plexio fit frigida. quod est. quia eorum complexio est in vl-
45
tima caliditate. quia calor clauditur in partibus intrinsecis
46
eorum corporum. sicut accidit in hyeme. et hoc sufficit in si〈-〉
47
gnis sanitatis secundum intentionem nostram.
48
¶ Capitulum .IX. Quod est de signis significantibus super egri〈-〉
49
tudines in generali.
50
〈D〉Einceps volumus loqui de signis significantibus super
51
egritudines. Et rememoreris super eorum que superius dixi〈-〉
52
mus. hoc est quia intentio mea in hoc libro non est vt mul〈-〉
53
tum loquar de rebus particularibus. quia iste liber non fuit
54
factus pro illo qui est solum medicus. sed vt non inueniatur diminutus in ra〈-〉
55
dicibus scientie secutus sum etiam de ipsis. Et si inuenis hoc illud quod inue-
56
nis in alijs libris. non ob hoc ipsum despicias. quia pluries cri-
57
brat homo modium vnum sabuli ad hoc vt inueniat vnam margaritam.
58
¶ Dicemus quod signa significantia super egritudinem sunt genera quo〈-〉
59
ru quedam sumuntur ab accidentibus que accidunt post diminutionem hu-
60
morum in corpore. et quedam sumuntur a complexione corporis ab eius prepara〈-〉
61
tione ad suscipiendas egritudines. et quedam sumuntur a regimine
62
antecedenti. ¶ Et quatuor tempora anni dant pronosticationem in
63
egritudinibus futuris similiter. et maxime permutationes que fiunt in eis
64
propter naturam. Et ista signa diuersificantur secundum fortitudinem et debi〈-〉
65
litatem. et ego volo ipsa narrare per ordinem. ¶ Iam dixi in his que
66
precesserunt quod quando quantitas sanguis crescit in corpore ita quod no〈-〉
67
cet in quantitate solum in eo quod quantitas est secundum dimensionem. hoc est nomina〈-〉
68
ta repletio secundum vasa et quando crescit cum malitia qualitatis vt acua〈-〉
69
tur: aut vt permutetur ad qualitate illius scilicet vuius aliorum humorum aut
1
plurium hec nominatur repletio secundum virtutem: eo quod hoc repletio habet eua〈-〉
2
cuare vel euaporare et dissoluere et debilitare virtutem quod est propter
3
malitiam sue qualitatis. Et propterea hoc sequitur casus appetitus et
4
difficultas motus. Et vniuersaliter propter hoc debilitantur et leduntur omnes operati〈-〉
5
ones animales et naturales quod non accidit prime repletioni.
6
¶ Et signa prime repletionis sunt signa dominij sanguinis
7
solum et signa secunde repletionis sunt signa dominij vnius trium
8
humorum aut plurium. ¶ Et propterea debemus enumera〈-〉
9
re signa significantia super excessum vniuscuiusque humorum
10
istorum. et cognoscendo simplicia cognoscemus composita.
11
¶ Capitulum .X. Quod est de signis abundantie sanguinis.
12
〈E〉T incipiemus a signis significantibus multitu〈-〉
13
dinem sanguinis et ab accidentibus que eueniunt corpo〈-〉
14
ri propter illud. Et dicemus quod hoc significat for-
15
titudo pulsus: et repletio vasorum: siue sint vene siue
16
arterie: et grauitas capitis et oculorum: et impedimenta virtutum
17
anime et sensuum. ¶ Et vniuersaliter mala dispositio que aduenit cor-
18
pori hec patienti assimilatur male dispositioni lassitudinis que
19
prouenit ex labore extrinseco cum rubedine oculorum et calo-
20
re actuali in toto corpore nisi homo habuerit exerciticium in
21
aere calido et somnum profundum: et somnia terribilia: et vi-
22
dentia res rubeas. Sicut dicit Galienus de illo qui somniabat bal-
23
neari in dolio pleno sanguine: quia signa sanguinis in eo erant
24
manifesta. et Galienus precepit vt phlebotomaretur: sed medi-
25
ci qui erant de secta Aristratis preceperunt ne phlebotomaretur:
26
et iniunxerunt ei exercitium. et quando hoc facere cepit humo〈-〉
27
res dissoluti discurrerunt per corpus et mortuus fuit. Item in
28
hora repletionis sanguinis fluit aliquando sanguis ex nari〈-〉
29
bus aut gingiuis. Et Aristoteles dicit quod sanguis corruptus fluit
30
a naribus et ano. et pustule que fiunt in corpore et vrina spissa et
31
dulcedo saliue: et omnia hec significant superabundantiam sanguinis.
32
Et qui vsus est flebotomia sentit pruritum in loco flebotomando propter
33
ea sumuntur signa dominij sanguinis a complexione et regi-
34
mine ciborum et potuum et similium: et ab etate et tempore anni:
35
tamen hec signa necessario significant abundantiam sanguinis
36
quod est: quia aliquando complexio generat sanguinem et si tempus et
37
etas adiuuent: aut non. Et similiter hoc facit regimen absentibus
38
omnibus alijs: et si regimen fortius erit in omnibus istis cau〈-〉
39
sis tunc erunt signa significantia dominium sanguinis acci〈-〉
40
dentia que hic sequuntur.
41
¶ Capitulum .XI. Quod est de signis cholere dominantis.
42
〈S〉Ed signa significantia dominium cholere sunt veloci〈-〉
43
tas pulsus. et disruptio ipsius: et vrina subtilis
44
ignea: et vomitus cholericus: et egestiones mordica-
45
tiue: et amaritudo oris: sitis fortis: et siccitas lin-
46
gue cum asperitate: et citrinitas coloris et oculorum: sicut accidit
47
in vicio icterici: et si his coniungitur tempus estiuum: et etas iuuen〈-〉
48
tutis et deieta[*]deieta i.e. dieta calida et sicca et multum exercitium sicut artium calefa〈-〉
49
cientium: vt sunt ferrarij et eorum similes. et tunc debemus sine du〈-〉
50
bio iudicare quod iste humor dominatur multum in corpore.
51
¶ Capitulum .XII. Quod est de signis dominij melancholie.
52
〈E〉T signa que significant dominium melancholie sunt nigredo
53
vrine: aut rubedo declinans ad obscuritatem: aut
54
ad viriditatem. Et aliquando hoc sequitur incendium in
55
stomacho et habet appetitum caninum et nigredinem co〈-〉
56
loris: et maxime sub palpebra oculi. et sanguis flebotomatus est
57
niger: et multum coagulatus. et maior pars talia patientium
58
est splenetica. Et si particularia signa iungantur istis sine du〈-〉
59
bio iudicabimus quod multum dominabitur in corpore humor
60
talis et complexio que magis apta est ad generandum hunc hu〈-〉
61
morem est complexio frigida: et sicca. aut calida et sicca. Et pro-
62
pterea raro inuenitur iste humor in corporibus albis et pin〈-〉
63
guibus. et morphea nigra est signum fortissimum istius hu-
64
moris. et etiam variole nignre[*]nignre corrupt for nigre seu morbilli.
65
¶ Capitulum .XIII. Quod est de signis dominij flegmatis.
66
〈E〉T signum dominij flegmatis sunt vrina alba et vt color
67
corporis sit albus. et pulsus paruus. et rarus. et
68
squaliditas totius corporis. et pigricia. et somnus. et tardi〈-〉
69
tas digestionis. pauca sitis cum multo sputo viscoso. et
1
si cum his iunguntur res particulares erit sicut dictum est ante:
2
velut est etas senectutis: et tempus hyemis. et regimen multe quie-
3
tis. et cibaria frigida et humida et superfluitas comestionis. Et
4
somnia similiter significant super dominium istorum humorum: quoniam ille cui
5
superabundat cholera somniat videre adustionem ignis. et cui
6
sanguis abundat somniat videre res rubeas. et cui melancholia vi-
7
dentur in suis somnijs ea que ipsum terrere faciunt. et qui videt dor〈-〉
8
miendo maria et pluuias: et sentit aerem frigidum: vel aquam frigi〈-〉
9
dam: omnia ista significant abundantiam flegmatis. Ista sunt significantia
10
super dominium vniuscuiusque humorum. et vniuersaliter super egritudines que
11
accidunt propter hos humores. Sed lassitudo que prouenit absque oc-
12
casione maxima antecedende fit necessario propter dominium istorum humo〈-〉
13
rum. aut plurium. sed lassitudo thetayca et apostemosa fit ab abundan〈-〉
14
tia sanguinis. sed vlcerosa est ex malitia qualitatis.
15
¶ Capitulum .XVIII.[*].XVIII. corrupt for .XIV. Quod est de signis pronosticis egritu〈-〉
16
dinum futurarum per aerem et tempora.
17
〈E〉T postquam locuti sumus de signis significantibus
18
super dominium humorum. deinceps volumus loqui de
19
dispositionibus que fiunt ab aliqua permutatione extra naturali:
20
sicut ille que fiunt ex aere que significant egritudines
21
futuras. et via qua possumus cognoscere has permutationes est
22
experientia. sed scire ipsas per viam demonstratiuam est difficile aut
23
impossibile. et propterea in hoc sunt recipienda testimonia antiquorum. et
24
memorari eorum breuiter que dixerunt. et postea conabimur da〈-〉
25
re causas. Dixit Hyppocrates quod quando fuerit hyems septentrionalis et
26
inaquosa. et ver fuerit meridionale et aquosum sequuntur ex hoc
27
in estate febres acute: obtalmie[*]obtalmie i.e. ophtalmie (cf. Venice 1574: ophthalmiae): et dysenterie. maxime vero mu〈-〉
28
lieribus et humidis natura. Et huius causa est quia si hyems fuerit
29
sicca generabit humores siccos. et generaliter humores adusti
30
qui facti fuerunt in autumno non conuertentur simili tempore huic ad
31
frigiditatem et humiditatem. sed remanebunt secundum medietatem illi〈-〉
32
us quod superuenit ei in autumno: et postea veniente vere calido
33
et humido aggregabuntur in corpore humores contrarij adinuicem.
34
veniente postea calore estiuo putrefaciet ipsos humores pro〈-〉
35
pter humiditatem accidentalem quam habebunt. et propter actum
36
ipsorum erit calor putredinalis qui generabitur nociuior et
37
acutior. Unde tunc propter hanc maliciam complexionis fient fe〈-〉
38
bres acute: et accidet fluxus ventris sanguineus et obtalmia
39
Et hoc accidet plus complexionibus humidis: quia sunt apte citi〈-〉
40
us permutari propter talem aeris dispositionem. Et Hyppocrates
41
adaptat siccitatem vento septentrionali et humiditatem meri-
42
dionali: eo quod natura istorum duorum ventorum est has duas fa〈-〉
43
cere dispositiones et causam istorum ostendam in loco nobiliori isto.
44
¶ Item Hyppocrates dicit si in eodem anno post ortum canicule fi-
45
ent pluuie frigide et venti flauerint septentrionales: tunc fi-
46
ent egritudines terminabiles et quiete. Et hoc erit propter tem-
47
perantiam aeris calidi: quia pluuia aerem refrigerat. et similiter facit
48
septentrio: quanuis sit siccus: et manifestum est quod frigidus aer
49
putrefactionem diminuit. Et vniuersaliter scias quod causa egritu〈-〉
50
dinum quas Hyppocrates his temporibus fieri dicit est propter permu-
51
tationem nature aeris: quod est: quia non fuit ordinata diuersitas
52
nature temporum nisi vt humores digerantur: et temperentur: quia
53
humiditas hyemis temperat siccitatem autumni: et caliditas esta〈-〉
54
tis temperat hyemis frigiditatem. Sed quando hyems fuerit sicca
55
tunc remanebunt humores sicut fuerant prius. et humiditas
56
veris eos non temperabit: eo quod ipsa erit humoribus his ex-
57
tranea: que omnes non adueniunt tempore competenti. Et ob hoc
58
quando superuenerit eis calor estiuus sine medio: tunc iste egritu〈-〉
59
dines generabuntur. Sed si hyems fuerit humida et superuene〈-〉
60
rit calor estiuus eidem cum medio: et istud medium est calor veris
61
temperatus: et tunc non veniet tempus caloris antequam ipsa humi〈-〉
62
ditas sit consumpta: et corpora receperunt defensionem vt pro〈-〉
63
pter calorem non permutentur. ¶ Et vniuersaliter scias quod quatuor tempo〈-〉
64
ra sunt cum quatuor humoribus sicut cum quatuor elementis
65
quia si tempora resistunt vt vnum elementum aliud non vincat vel
66
superet sic resistunt vt vnus humor alium non vincat: quia nisi
67
esset comparatio quam habet tempus cum quolibet humore vnus
68
humor a suo contrario corrumperetur. Item Hyppocrates quando hyems
69
fuerit calida meridionalis et pluuiosa. et ver septentrionale in〈-〉
1
aquosum fient fluxus sanguis et obtalmie sicce. et senibus reu〈-〉
2
mata: epilepsie et paralysis et apoplexie: et pregnantes abor-
3
tiunt. Et causa huius est vt in tali dispositione ipse egritudines
4
fiant. quia cerebrum in tali dispositione superflue humectatur:
5
veniente vero vere frigido cum sui natura habeat humores
6
dissolutos mouere: tunc frigiditas resistet sue complexioni na〈-〉
7
turali. et tunc humores a frigiditate compressi distillabuntur. et
8
ob hoc iste egritudines mouebuntur. Et si hyemis dispositio
9
erit similis dispositioni veris predicte aptius et citius egritudi-
10
nes iste fient. quia humores tunc temporis erunt congelati et immo-
11
biles: et ipsi tamen non sunt penitus denudati ab humiditate natu〈-〉
12
rali. Et fluxum sanguinis hic intendit Hyppocrates propter vlceratio〈-〉
13
nem intestinorum que fit propter reumata acuta que fiunt ab hac
14
permutatione. Et mulieres non abortiunt isto tempore: nisi quia
15
vulue ipsarum tali tempore nimis humefiunt et debilitatur que in
16
eis est virtus retentiua. et poterit esse vt etiam hac permuta-
17
tione embryo ledatur eo quod propter humiditatem debilitatur. Et
18
dixit Hyppocrates quando estas erit parum pluuiosa et autumnus calidus
19
multum meridionalis et pluuiosus tunc erunt hyeme fortes
20
dolores capitis: tusses et raucedines in aliquibus fiet pthi-
21
sis. et causa huius est manifesta: eo quod in tali autumno replentur
22
capita multis superfluitatibus: et cum superueniret hyems compri〈-〉
23
met eerebrum[*]eerebrum corrupt for cerebrum et stillabunt ab eo superfluitates nec poterunt dige〈-〉
24
ri. et ob hoc iste egritudines fient. nam si remanebunt in capite
25
facient dolorem predictum. et si fluxerint ab eo facient egritu-
26
dines supradictas: et si fluxerint ad pulmonem fient tusses. alias
27
pthises[*]alias pthises is missing in Venice 1574. Adhuc dixit quod si fuerit autumnus septentrionalis et
28
siccus fiet in complexionibus siccis obtalmia sicca: febres acu〈-〉
29
te: et cardiaca melancholica. quia manifestum est quod quando istud tempus in
30
siccitate fortificatur faciet egritudines melancholicas. et febres
31
he diete[*]diete corrupt for dicte sunt ex humore melancholico. quamuis humor ille non sit ve〈-〉
32
locis motus. Item dixit quod egritudines que fiunt tempore multum
33
pluuioso pro maiori parte sunt febres longe. et fluxus ventris et
34
epilepsia. et apoplexia: et squinantia. ¶ Et dixit Hyppocrates quod pauci-
35
tas pluuie salubrior est corporibus. Et causa est quia super〈-〉
36
fluis humiditatibus calor naturalis non bene dominatur. Et non est
37
intelligendum ab Hyppocrate vt laudet aerem siccum ex toto quia aer
38
nimis siccus inducit egritudines eisdem similes. Et propte〈-〉
39
rea dicit alibi: quod quando est priuatio pluuie fiunt febres acute: quia
40
aer temperatus secundum Hyppocrates est mediocris inter multam et paucam
41
pluuiam. Et tu debes scire quod aer distemperatus in vna qua-
42
litatum distemperantia superflua generat egritudines eisdem si〈-〉
43
miles. Sed aer pestilentialis fit corruptione sue substantie. Et hoc
44
accidit sepe propter multam pluuiam tempore estiuo: sicut dicit Hyppocrates quod
45
accidit in ciuitate acaron: quia tota estate fuit fortis pluuia. et
46
propterea accidit habintantibus malus pruritus. et pustule ma-
47
liciose ita quod aliquibus cadebant brachia et pedes. Item corrum-
48
pitur substantia aeris ex vaporibus corruptis mixtis cum eo sicut
49
a vaporibus resolutis a cadaueribus et a stagnis quibus linum
50
maceratur. Et similiter fiunt egritudines pestilentiales a cor〈-〉
51
ruptione aque et ciborum sicut accidit tempore famis. Item egri〈-〉
52
tudines pestilentiales que fiunt a corruptione aeris citius
53
sunt egritudines mortifere. quia aer putrefactus vel corru-
54
ptus velocius attingit cor. et propterea accidentia illarum
55
febrium sunt mala propter malitiam anhelitus que hoc ope〈-〉
56
ratur. et non apparet in illis febribus fortitudo. nec sentitur
57
in eis magna lesio manifeste: eo quod mala complexio dominatur
58
in illis communiter in omnibus virtutibus corporis. Sed illud quod fa〈-〉
59
cit lesionem manifestam sensibilem est mala complexio parti〈-〉
60
cularis vel diuersa. et scias quod non omnis homo egrotat propter
61
permutationem aeris. sed illi qui ad hoc apti sunt. Et quando
62
tempora anni sequentur eorum naturam quasi non erunt cause egri〈-〉
63
tudinum quamuis nos videamus contrarium. quia egritudines quedam
64
sunt magis proprie vni tempori quam alteri sicut sunt egritudines
65
que fiunt ex humore simili illi tempori. quia sanguinee in ve-
66
re cholerice in estate. melancholice in autumno. flegmatice in
67
hyeme. quamuis in vere per accidens fiant egritudines melancholi〈-〉
68
ce et hoc accidit propter motum humorum et eorum dissolutionem
69
et ebullitionem. quia in his temporibus adueniunt partibus omnium si-
1
milia accidentia que adueniunt humiditatibus tere nascenti-
2
um. ¶ Quod dictum est de signis significantibus egritudines
3
ex parte aeris sufficiat compendiose secundum nostram intentionem lo〈-〉
4
quendo. ¶ Sed inueniuntur egritudines parue velut acciden-
5
tia significantia super egritudines magnas futuras: et nos
6
dicemus de aliquibus earum hic. Et postea dicemus de si〈-〉
7
gnis significantibus super easdem egritudines et earum cau〈-〉
8
sas: quia multum necessarium est in hac arte. Et non expectes vt
9
dicam tibi res nouas que non sunt dicte ab antiquis.
10
¶ Capitulum .XV. Quod est de signis pronosticis egritudinum futu〈-〉
11
rarum per egritudines paruas.
12
〈E〉T dixerunt quidam quod dolor capitis fixus qui in
13
arabico nominatur soda: et emigranea[*]emigranea i.e. hemicrania (cf. Venice 1574) que in arabico
14
nominatur sethica perseuerans denunciat decur-
15
sum aque ad oculum in fine: aut dilatationem pupille que in
16
arabico nominatur azabar. ¶ Et saltus faciei nominatur hacha〈-〉
17
la: tortura vero nominatur lachora et spasmus nominatur tasnec: et
18
priuatio motus nominatur cadar: paralysis vero felee. ¶ Saltus
19
faciei perseuerans multum denunciat torturam oris. Saltus
20
vero totius corporis significat spasmum humidum priua-
21
tio motus significat paralysim. ¶ Rubedo faciei oculorum
22
et venarum que sunt in eis cum fluxu lachrymarum et fuga a lumine cum
23
forti dolore capitis denunciat apostema calidum in cerebro. Incubus
24
thebus dicitur et vertigo hahasta nominatur perseuerans et denun〈-〉
25
ciat epilepsiam. epilepsia vero vocatur chission: tristitia perseuerans
26
fine causa denunciat melancholiam. Apparitio corpusculorum velut mu-
27
scarum et capillorum ante oculos denunciat decursum aque ad ocu-
28
los: nisi hec accidens a stomacho proueniat. Reumata continua sine in〈-〉
29
terpollatione faciunt timorem pthisis. Sudor multus perseuerans si〈-〉
30
gnificat repletionem. Fortis syncopis crebra sine manifesta
31
occasione perseuerans diu mortem subitam nunciat. Repletionem super-
32
fluam habentes timemus ne ad sputum deueniat sanguinis qui in
33
arabico nominatur vestadam et etiam est signum apoplexie et subite mortis et
34
stupefactio sensuum et relaxatio motuum significat apoplexiam.
35
Grauitas lateris dexteri circa hypocundria egritudinem epatis
36
significat. Stercus multum tinctum timorem egritudins icteritie si〈-〉
37
gnificat. squaliditas faciei et tumor palpebrarum et digytorum
38
manuum et pedum futuram hyposarcam significant. Fetor stercoris
39
significat super nauscam que in arabico nominatur tacura. Urine fetor
40
putrefactionem et febrem nunciat. Lassitas et membrorum confractio
41
sine causa manifesta cum casu appetitus febrem denunciat. vrina
42
vstiua perseuerans vlcerationem in vesica et virga significat. Pri〈-〉
43
uatio appetitus cum syncopi cholericam significat. Grauitas
44
et extensio que est sub ventre et in renibus significat super egritudi-
45
nem renum. Stercus adustum in orificio ani vlcerationem inte-
46
stinorum significat. Pruritus in ano perseuerans hemoroydas de〈-〉
47
nunciat nisi in intestinis sint vermes nati. Multe pustule in
48
corpore apostema magnum significant. Multa noda apparentia
49
faciunt timere de nodo magno naminato[*]naminato corrupt for nominato dubellet. Morfea et
50
fortis rubedo faciei et strictura anhelitus et vocis lesio lepram
51
significat. Et vniuersaliter dico quod quando permutatur aliquid ex consuetis si-
52
gnificat futuram egritudinem: sicut est appetitus superfluus
53
aut diminutus aut augmentum vel diminutio in superfluitati-
54
bus vel multus somnus vel paucus vel alia accidentia preter ista.
55
¶ Capitulum .XVI. Quod est de pulsu et vrina in generali.
56
〈E〉T postquam locuti sumus de hoc genere signorum
57
sufficienter: volumus nunc loqui de signis ipsarum egri-
58
tudinum que significant necessario vnam trium rerum
59
videlicet: aut super quiditatem egritudinum: aut super
60
causas ipsarum: aut super membrum in quo est egritudo. Et mul〈-〉
61
totiens significat super hec tria quemadmodum de signis egritu-
62
dinum que sunt in membris interioribus. Sed egritudines appa-
63
rentes in superficie corporis non indigent signis nisi significan-
64
tibus causas ipsarum ob hoc: quia ille patent sensui visus. Et universaliter sci-
65
as quod signa non sunt aliud nisi illud quod apparet in actionibus
66
et passionibus animalibus et naturalibus cum accidentibus que proueniunt
67
qub eis. Propterea quia inueniuntur duo genera signorum communi〈-〉
68
cantium pluribus egritudinibus. ¶ Et debemus primo tractare
69
de eis. et postea narrabimus signa vniuscuiusque egritudinis
1
propria. Et ista duo genera signorum sunt pulsus et vrina. et signi〈-〉
2
ficatio pulsus sumitur a communicantia omnium membrorum cum corde.
3
¶ Sed vrina sumitur a mensura digestionis in epate et venis. et
4
propterea significatio ipsius non est pauca in significando egri〈-〉
5
tudines membrorum virtutis nutritiue. Et incipiendum est
6
a pulsu. qui uia eius est cognitio melior.
7
¶ Capitulum .XVII. Quod est de pulsu et de generibus et speciebus eius.
8
〈E〉T dicimus quod pulsus est compositus ex duobus
9
motibus hoc est motu dilationis et motu constri-
10
ctionis. et ex duobus quietibus que sunt inter du〈-〉
11
os motus sicut declaratum est. Quia inter quoslibet duos
12
motus necessario sunt due quietes: et etiam quia sapientes
13
huius artis dicunt quod ipsi comprehendunt has duas quietes: et ma〈-〉
14
xime quietem qua est post constrictionem: quia quies que est post dilatatio-
15
nem est manifesta etiam illi qui non est perfectus. propterea accidentia que
16
essentialiter hoc comitantur continentur vna istarum: hoc est aut in moti-
17
bus aut in quietibus. Et propterea apparet quod prima genera pulsuum
18
sunt septem. vnum est quod sumitur a quantitate dilatationis. secudum su〈-〉
19
mitur a quantitate temporis motus. Tertium a quantitate virtutis mouen〈-〉
20
tis. Quartum a tempore quietis. Quintum a proportione duorum motuum
21
et duarum quietum. Sextum a permutatione pulsus et sua assimilatione
22
sue temperiei. Septimum ab ordinatione motus et quietis et in ordina〈-〉
23
tione. Sed tria sunt genera que consueuerunt iungere medici istis .7.
24
vnum est quod sumitur ab arterijs. Secudum a qualitate ipsius arte〈-〉
25
rie. Tertium sumitur a dispositione substantie arterie. Sed ista tria non sunt
26
propria in pulsu inquantum est pulsus. quia pulsus inquantum est puisus non
27
stat nisi per motum et quietem. Et primo volumus narrare species que
28
continentur sub vnoquoque genere. et postea dicemus causas vnius〈-〉
29
cuiusque generis: et speciei: quod est: quia quando nos cognouerimus eorum
30
causas efficientes: tunc poterimus sumere plura signa egritudi-
31
num: eo quod ipse eedem sunt cause diuersitatis pulsuum. Et propterea
32
quando inuenietur gens aut species prope cause: tunc erit signum fixum su-
33
per istud genus aut speciem egritudinis. ¶ Et pulsus qui fuerit
34
plurium causarum non significat super illam egritudinem solum ipsam
35
efficientem nisi secum alia significatio adiungatur. ¶ Et deinceps
36
volumus incipere narrare species pulsuum: et subsequenter eorum
37
causas assignare: quia cum sciuerimus eorum causas efficientes: tunc pos-
38
sibile erit quod ponemus eas signa super egritudines: eo quod ipse
39
eedem sunt cause efficientes earundem. Et ideo quando erunt ex eis ge-
40
nus vel species proprie cause tunc erit signum continuum super inuentio〈-〉
41
nem illius speciei egritudinis vel generis. et quando erit ei plus vna
42
causa non significabit super egritudinem agentem nisi qundo cum eo fue-
43
rit significatio alia. Uerbi gratia. quia pulsus formicans qui est in
44
ethica[*]ethica cf. Venice 1574: hectica, in Ferrara 1482: ethica est accidens continuum super inuentionem illius speciei egritudi-
45
nis vel generis quando erit ei pulsus diuersus. nam causa significa〈-〉
46
bit alias et quando erit ei pulsus vel plus vna causa non significabit[*]alias et quando erit ei pulsus ver plus una causa non significabit is missing in Ferrara 1482 su〈-〉
47
per egritudinem istius febris[*]vel generis ... istius febris cf. Venice 1574: et quando erit una causa tantum ex pluribus, non significabit super egritudinem, ut pulsus diversus, qui non significat super febrem putredinis: eo quod pulsus diuersus est inue〈-〉
48
tus in febribus putridis et in dolore stomachi. Ergo hoc non est si-
49
gnum declarans febrem putredinis proprie nisi ei associetur aliud
50
signum. et possibile erit quod aliud signum sit ex speibus pulsuum. et
51
quod non. Et postquam data sunt signa significantia a medicis causas
52
pulsuum: tenentur determinare pulsum appropriatum vnicuique
53
egritudini: eo quod maior pars pulsuum est composita sicut pulsus
54
significans super apostemata calida. quia est paruus: velox: inordi-
55
natus: et variatus multis variationibus. et in hac egritudine
56
pulsus ei proprius est compositus semper. Et quidam pulsuum sunt
57
quorum est signum diffinitiuum super aliquam egritudinem quando asso-
58
ciatur ei aliud signum. Uerbi gratia. quoniam pulsus inordinatus quando
59
erit cum calore manifesto in corpore et non erit in ore stomachi punctio
60
aliqua seu dolor est signum certum super febrem putridam. Et post〈-〉
61
quam declarauimus quomodo est significatio pulsus generaliter re-
62
dibimus ad numerandum species. deinde dicemus vnius-
63
cuiusque. Et dicimus quod genus quod sumitur a quantitate dilatatio〈-〉
64
nis diuiditur in pulsum magnum et paruum et mediocrem et in longum bre〈-〉
65
uem et mediocrem et largum strictum et mediocrem et in eminentem
66
profundum et medium. Et magnitudo est quando arteria extenditur
67
superflua dimensione in omnibus tribus dimensionibus scilicet in pro〈-〉
68
funditatem: latitudinem: et longitudinem. Paruus est contrarius
69
illi. Et medius mediocritatem horum retinet. Longus est qui
1
extenditur in longiudinale dimensionem plusquam in latitudina〈-〉
2
lem vel profundam: hoc est qui transit quatuor tangentis digytos.
3
Greuis autem est contrarius huic. Sed medius horum mediocrita〈-〉
4
tem seruat. Largus est ille qui secundum latitudinem vltra alias ex〈-〉
5
tenditur dimensiones. Strictus illi est contrarius: sed medi〈-〉
6
us medium tenet. Eminens est ille qui in altitudine vltra alias di〈-〉
7
mensiones extenditur. profundus vero est ei contrarius. medius ve〈-〉
8
ro mediocritatem seruat. ¶ Et iste species adinuicem compo-
9
ni possunt. Sed difficile est hanc compositionem cognoscere ta〈-〉
10
ctu: iste sunt spicies sumpte a genere quantitatis dilationis. Sed
11
genus quod sumitur a tempore motus diuiditur in velocem tar〈-〉
12
dum et medium. Et genus quod sumitur a quantitate virtutis
13
diuiditur in fortem debilem et medium. Et fortis est ille qui
14
extrema digytorum fortiter percutit. Et qui sumitur a tem〈-〉
15
pore quietis diuiditur in spissum: rarum: et medium. Et di-
16
cit Galienus: quod spissus est ille in quo tempus quietis post
17
suam constrictionem est paruum. Sed rarus est contrarius
18
illi. sed medius medium seruat. Sed hoc non percipit nisi
19
ille qui comprehendit quantitatem quietis que est post con〈-〉
20
strictionem. Et qui hoc non: nescit cognoscit differentiam in-
21
ter pulsum velocem et spissum. sed hoc graue est inueniri. ta〈-〉
22
men non videtur impossibile multum perfectis qui sunt op〈-〉
23
timi sensus quoniam omnes homines non sunt equales in
24
hoc sensu. quemadmodum non sunt equales in solicitudine et bonita〈-〉
25
te intellectus. ¶ Sed genus sumptum a proportione .4. tempo-
26
rum pulsuum diuiditur in pulsum equi ponderis et non equi pon〈-〉
27
deris. et equi ponderis est equalis. et habet compositionem duo〈-〉
28
rum motuum adinuicem compositione naturali. et per viam
29
nature. et similiter habet compositionem vnius quietis ad aliam. et etiam il-
30
la que est motus ad quietem. ¶ Et iste compositiones diuersifi〈-〉
31
cantur secundum diuersitatem etatum temporum et complexionum. Galienus dicit
32
quod iste compositiones naturales non inueniuntur nisi secundum vnam com〈-〉
33
positionum notarum musicarum proportionatarum et ordinata〈-〉
34
rum que est compsitio dupli aut partis. et dicit quod minor propor-
35
tionum sentitarum in pulsu est illa que multiplicat quartum multi-
36
plicati comparatione vnius partis multiplicate duarum partium
37
Et si ita est vt dicit mirabile est. ¶ Sed comparationes istas
38
comprehendere difficile est quamuis multi homines in musica eas
39
comprehendant propterea quia note musice habent superfluam
40
extensionem: ita quod minor dimensio illarum exemplo potest compre-
41
hendi. et est illa que multiplicat ex .36. partibus vnius par-
42
tem vnam. ¶ Et ista verba sunt alterius scientie que huic per ac-
43
cidens est necessaria hic parum. ¶ Sed in pulsu sunt tem-
44
pora breuia ad inueniendum hanc comparationem in eo. adhuc
45
magis. quia quies existens post spissitudinem difficile est inue-
46
niri. eo quod arteria est sub carne. ¶ Et propter hoc elegerunt tan〈-〉
47
gere hanc arteriam. eo quod illa est latior et propinquior loci prin〈-〉
48
cipij: et has arterias tangunt medici. ¶ Sed genus sump-
49
tum a sua similatione et a sua diuersitate omnia preterita ge〈-〉
50
nera continet: quod est: quia assimilatio pulsus est vt omnia ge-
51
nera secundum vnum modum concurrant. hoc est. quia si est magnus vt
52
fit perseuerans in sua magnitudine: et similiter si est velox: tardus
53
aut ex alijs. Et pulsus diuersus habet duas species: aut in
54
omnibus generibus: aut in vno: aut pluribus fit diuersus
55
aut in multis pulsationibus: aut solum in vna. ¶ Item di〈-〉
56
uersorum pulsuum quidam est ordinatus et est ille qui multis re〈-〉
57
uolutionibus suam diuersitatem conseruat. ¶ Et quidam
58
est non ordinatus: et est ille qui suam diuersitatem non seruat.
59
¶ Et conuenientius est vt species pulsuum diuersorum cum spe〈-〉
60
ciebus compositis computentur. et ego ex eis manifestiores
61
dicam. ¶ Et genus sumptum a qualitate arterie diuiditur
62
in tres species: hoc est in frigidum: calidum et temperatum.
63
¶ Et quod sumitur a substantia arterie diuiditur in durum:
64
mollem et medium. Et quod sumitur a contento in arterijs
65
diuiditur in plenum vacuum et medium. iste sunt species sim〈-〉
66
plices pulsuum. ¶ Et inueniuntur pulsus compositi qui
67
habent nomina que dicenda sunt: quia quidam eorum dici〈-〉
68
tur pulsus caprizans: et est qui variatur in vna pulsatione in
69
tarditate et velocitate: et accidit huic pulsui vt festinet et stet: et
1
cito redit: et suum motum complet: et appellatur caprizans
2
eo quod suus motus assimilatur saltui capreoli. ¶ Et quidam no〈-〉
3
minatur cauda soricina qui semper variatur. quia aliquando varia〈-〉
4
tur ab augmento ad diminutionem: et aliquando a diminutio〈-〉
5
ne ad augmentum et istud augmentum et diminutio aliquando sunt
6
proportionata aliquando non. Et quidam dicitur vndosus: et ille
7
est qui variatur in magnitudine et paruitate partium orga-
8
ni in eminentia et profunditate in strictura et largitate cum
9
mollitie substantie organi: et declinat parum ad paruitatem sed
10
non multum: et vniuersaliter suus motus assimilatur vndis maris et
11
ab eisdem nomen suscepit. Et quidam dicitur vermiculosus qui
12
vndoso assimilatur. et est eo minor et spissior. Et quidam dicitur
13
formicans et est minor istis duobus sed est spissior. Et quidam di〈-〉
14
citur serrinus qui vndoso in diuersitate partium similatur: tamen
15
eis rigidior est. Et quidam dicitur bis pulsans. et potest esse vt
16
iste sic dominetur per diuersitatem quam in vna habet pulsati〈-〉
17
one: quia in eadem interpollat et reuertitur: et potest esse vt dicatur quod
18
due pulsationes sunt vna: quia quies que est inter eas non ha-
19
bet tempus quod mereatur dici tempus quietis. Et quidam di〈-〉
20
citur tremulus: et quidam dicitur tortuosus qui percipitur
21
talis sicut si organum torqueretur. Et quidam dicitur arcua〈-〉
22
tus: quod est: quia est eminens in medio. et in extremitatibus
23
profundus. ¶ Iste sunt omnes simplices species et mani-
24
festiores que sunt in compositis.
25
¶ Capitulum .XVIII. Quod est de causis pulsuum.
26
〈D〉Einceps incipiemus narrare causas omnium. Et
27
dicimus quod causa magnitudinis pulsus est sani-
28
tas virtutis et etiam sanitas instrumenti: et multa
29
necessitas pulsationis. et propterea est iste pulsus
30
signum dominationis sanguinis in toto corpore. et maxime
31
si cum hoc iungantur velocitas et frequentia. quia hec sunt testi-
32
monia multe necessitatis cum sanitate virtutis et instrumen〈-〉
33
ti. Et cause parui pulsus sunt istis contrarie: hoc est si sint
34
propter debilitatem solum aut inobedientiam instrumenti:
35
aut propter necessitatis paruitatem. et propterea quando erit
36
istius pulsus causa debilitas virtutis necessario significabit
37
complexionem malam materialem dominantem super virtutem ipsam
38
debilitantem aut significat euacuationem superfluam propter quam
39
intrinseca virtus est dissoluta. Et quando fuerit causa ex in-
40
obedientia organi necessario significat malam complexionem
41
siccam materalem: sicut accidit quando dominatur cholera: aut melancholia:
42
aut dominatur in toto corpore complexio mala sicca non materialis
43
sicut est febris ethica: aut significat super congelationem que fit
44
propter frigiditatem multam. aut propter extensionem arteriarum que fit
45
propter apostema. ¶ Sed qui fit propter paucam necessitatem significat pau〈-〉
46
citatem caloris: et aliquando agregantur hce[*]hce corrupt for hec omnia tria: et significat
47
super ista tria: et causa mediocritatis est temperantia rerum supra
48
dictarum. Et causa longi pulsus est paucitas virtutis eo quod non
49
potest extendere arteriam in latitudinem et profunditatem secundum
50
proportionem extensionis longitudinis. et hoc est pro maio〈-〉
51
ri parte propter ineptitudinem instrumenti: sicut est propter
52
rigiditatem et obturationem cutis. Et cause curti pulsus sunt
53
opposite causis longi. et hoc fit propter virtutis debilitatem:
54
et potet esse vt sit propter instrumenti rigiditatem: aut propter hoc
55
ambo. ¶ Sed largi pulsus causa fortitudo virtutis est cum
56
aptitudine instrumenti: et cause stricti sunt istis opposite.
57
¶ Sed cause eminentis sunt propinque causis longi: excepto
58
quod virtus fortior est quam in illo vel alio. aut quia instrumentum est
59
magis obediens. Et cause profundi istis sunt opposite. Et cau〈-〉
60
sa velocis est multa pulsationis necessitas. tamen non est neces-
61
sarium vt cum hoc adiungatur fortitudo. eo quod pluries natura labo〈-〉
62
rat cum velocitate loco fortitudinis quando fortitudinem non
63
habet. et hoc fit propter debilitatem virtutis. aut ineptitudinem
64
instrumenti. Et cause tardi istis sunt contrarie id est non necessitas
65
anhelitus aut debilitas virtutis aut ambo. et propterea est
66
hoc genus pulsus signum male complexiouis[*]complexiouis corrupt for complexionis frigide ma-
67
terialis vel inmaterialis proprie vel communis. aut debilitas
68
virtutis propter euacuationem preambulam. aut propter mul〈-〉
69
tos malos humores qui dissoluunt virtutem propter malam
1
eorum complexionem vel qualitatem: et cause generis recepti a virtute
2
sunt manifeste. Et cause pulsus fortis et debilis que sunt sumpte
3
a virtute manifeste sunt. Et cause spissitudinis eedem cum causis ve-
4
locitatis: et natura illum operatur quando non potest facere fortem vel velocem.
5
Sed causa rari est propter paucam necessitatem cum abundantia frigidi〈-〉
6
tatis. ¶ Sed genus sumptum a proportione .4. temporum pulsus est
7
quia eorum a via naturali exitus est vt motus dilatationis sit ma-
8
ioris comparationis ad motum constrictionis quam debeat: et est vt ma〈-〉
9
ior sit necessitas inspirationis quam respirationis. Et quando motus
10
constrictionis erit maioris comparationis: ad motum dilatatio-
11
nis debito tunc erit fortis necessitas ad euaporandum vaporem
12
fumosum. Et quando quies erit maioris comparationis debito ad mo〈-〉
13
tum. tunc erit hoc propter debilitatem virtutis cum multa inspiran〈-〉
14
di necessitate. Et similiter permutatio comparationis duarum ad〈-〉
15
inuicem quietum est sicut permutatio comparationis duorum motuum: hoc
16
est motus dilatationis et constrictionis. Sed genus sumptum a similitu〈-〉
17
dine et diuersitate pulsus est manifestum: quia assimilatio non fit
18
nisi bonitate virtutis et ordinatione ipsius vt causa permutatio-
19
nis est euaporatio virtutis et ipsius debilitas. Et caus talis per〈-〉
20
mutationis est vna duarum rerum. aut propter aliquam rem que vir〈-〉
21
tutem debilitauit et aggrauauit sicut dominium humorum malorum.
22
aut propter aliquam causam calorem intrinsecum cordis ledentem. quia disten-
23
dit sicut dolor oris stomachi. et potest esse quod sit hoc propter debilitatem
24
virtutis ipsius de motu instrumenti: sicut contingit in fine egri〈-〉
25
tudinum nocentium. Ideo quia debilitas semper dicitur in comparatio〈-〉
26
ne. quia sicut contingit propter causam multorum humorum. sic non est impossibile
27
vt sit causa motus instrumenti ipsius. Et qui diuersificatur in mul-
28
tis pulsationibus minus malus est: sicut est ordinatus in diuer-
29
sitate pulsus. Similiter est malus minus non ordinato. propterea quia or〈-〉
30
dinatus conseruat suum circuitum in hac diuersitate. et conser〈-〉
31
uatio non fit nisi dominio virtutis propter aliquem motum. Et cause
32
specierum in diuersitate compositarum he sunt. quoniam cause caprizantis
33
pulsus aliquando proueniunt ex ineptitudine instrumenti. et similis
34
causa est pulsus soricinij. excepto quod quando permutantur ab augmen-
35
to ad diminutionem est signum diminutionis virtutis. et si redit
36
ad suum principium signat vigorem virtutis. et si a diminutione ad
37
augmentum deuenit fortiorem virtutem significat. ¶ Sed vndo〈-〉
38
si pulsus causa est virtutis debilitas cum organi mollicie et fre〈-〉
39
quentia sua est sicut si virtns[*]virtns corrupt for virtus partem membri super aliam aggregat.
40
ita vt iste motus motui vndarum maris assimiletur qui ex multis
41
compositus est motibus. Et vermiculosi pulsus cause istis si-
42
miles sunt. tamen sunt debiliores. et similiter fornicans[*]fornicans corrupt for formicans tamen et ipse
43
vndoso debilior est. et proptera[*]proptera corrupt for propterea dictum est. quod non fit formicans ni〈-〉
44
si vermiculosus precedat. ¶ Cause debilitatis virtutis sunt
45
manifeste. aut propter euacuationem superfluam ex qua euenit
46
syncopis aut destructionem caloris intrinseci. eo quod cause que
47
faciunt egritudinem sunt contrarie ei et nocent illi. Sed serrini pul〈-〉
48
sus cause sunt virtutis debilitas et est compositus ex debili et
49
paruo. et in ipso sunt partes anticipantes et postponentes si〈-〉
50
cut in vndoso. excepto quod in isto siccitas magna est manife-
51
sta. et quia siccitas. fit etiam ab extensione est serrinus pulsus signum
52
calidi apostematis et maxime quando est in membris neruo〈-〉
53
sis. quod est. quia rigiditas plus fit ibi propter neruum. ¶ Sed bis
54
pulsantis causa hoc est martellini. est organi duricies. quia
55
agit sicut malleus super incudem percutiens bis percutit et secunda
56
pulsatio per se est: hoc est propter rigiditatem nerui. Et causa tremuli de〈-〉
57
bilitas est virtutis. et tortuosus significat super spasmum. Et
58
arcuati causa similiter debilitas est virtutis. quia equaliter organi partes
59
ferre non possunt. Iste sunt cause septem generum pulsuum breui〈-〉
60
ter dicte. Sed de pulsibus apostematum dicemus cum loquemur de
61
signis cuiuslibet egritudinum. Sed cause trium generum pulsus
62
istis coniunctarum manifeste sunt a rebus antedictis. hoc est a cau〈-〉
63
sis male complexionis. Et quia iste species pulsuum non possunt com-
64
prehendi in aliquo indiuiduo nisi comparato ad pulsum sani
65
qui in corpore temperate complexionis inuenitur. aut ad aliquam octo
66
complexionum secundum Galienum aut ad .4. secudum quod apparet a radicibus na-
67
ture. et iterum sanorum pulsus alter ab altero diuersificatur. Et
68
propter eorum diuersificationem oportet nos cognoscere. quia si hec igno-
69
ramus egrotantium pulsus minime cognoscemus. quod est quia pul-
1
sus egri non cognoscitu nisi proper comparationem corporis sani. vt co〈-〉
2
gnoscat diuersitatem complexionis ipsius. Et propterea necesse est ei qui
3
vult in hac scientia perfectus esse vt se exerceat in cognitione pulsus
4
sani vt cognoscat diuersitatem complexionis ipsius. vt cognoscat
5
causas permutantes pulsum. quia nisi hec cognouerit posset er-
6
rare et opinari. quia pulsus sanorum est pulsus egrorum.
7
¶ Capitulum .XIX. Quod est de diuersitatibus pulsuum per
8
res intrinsecas.
9
〈E〉T dicemus diuersitatem pulsus complexionum. Pul〈-〉
10
sus naturalis calide complexionis maior est et velocior
11
pulsu temperate. et potest esse vt sit frequentior. et frigi-
12
de est contrarius paruior et tardior temperata et possi-
13
bile est vt sit magis submersus. Et pulsus sicce complexionis
14
est cum paruitate durus. propterea quia durities non est obediens ex〈-〉
15
tensioni. Et pulsus humide mollis declinans ad fortitudinem et
16
magnitudinem. quia in hoc humiditas obediens est. Et pinguedo
17
et macies habent significationem in actu pulsus. quod est. quia pulsus
18
in corporibus macilentis euidentior apparet quam in pinguibus
19
eo quod in corporibus pinguibus est pulsus quasi sepultus et
20
habet spissitudinem. et propterea habet fortitudinis diminutionem. ¶ Et
21
etates sunt ex rebus que ponunt diuersitatem in pulsu propter diuersita〈-〉
22
tem datam a complexione quia pulsus puerorum ex parte caloris est velox
23
et ex parte debilitatis virtutis est spissus. Et pulsus iuuenum
24
est fortis propter eorum calorem et fortitudinem et est rarior pulsu puero〈-〉
25
rum. Et pulsus senum debilis est rarus et tardus. Et sexus similiter
26
est ex rebus que diuersitatem ponunt in pulsu. quod est. quia pulsus
27
marium est fortior et maior pulsu feminarum. et pulsus mulierum
28
minor est et debilior. sed est velocior eo quod velocitas eis est lo-
29
co fortitudinis. Iste sunt cause mutantes pulsum. ¶ Et som〈-〉
30
nus et vigilia similiter habent operationes in pulsus permutatione.
31
¶ Capitulum .XX. Quod est de causis permutantibus pul〈-〉
32
sum ab extrinseco.
33
〈S〉Ed rerum extrinsecarum que pulsum permutant. Que〈-〉
34
dam sunt in quatuor temporibus anni. et quedam in cibis
35
et potibus et in balneis aque calide. Similter et acciden-
36
tia anime sunt ex his que permutant pulsum. Et ex his que
37
permutant ante dicta sunt in cognitione pulsus. Et a rebus que
38
superueniunt corpori a quatuor qualitatibus poteris pulsuum
39
diuersitatem cognoscere. vbi gratia. quia cibus quando est nouiter
40
in stomacho susceptus pulsum ponit paruum et debilem et occultum. et quando
41
digeritur ponit contrarium. Et hoc est. quia cibus antequam digeratur ca-
42
lor naturalis ab eo est sepultus quemadmodum ignis a multis sepe〈-〉
43
litur lignis et quando digeritur tunc calor inualescit naturalis. Et propterea
44
in nostris diximus radicibus quod cibus ex parte eius est similis
45
et ex parte est contrarius. Et simile est in somno et in vigilia quod est
46
quia somnus factus propter cibum non fit nisi quia calor naturalis a cibo est
47
oppressus. et vigilia pro maiori parte fit facta digestione. Sed per〈-〉
48
mutatio propter tempus anni a se non est multum occulta. quia pulsus
49
veris est calidus et humidus sicut est in habentibus complexionem ean〈-〉
50
dem. et similiter alia tria tempora se habent. Et qui opinantur quod pulsus au〈-〉
51
tumni est similis pulsui veris in fortitudine frequentia aut tempe〈-〉
52
rie penitus errat propterea quia in illo tempore virtutes sunt diminute propter pau〈-〉
53
cum calorem spirituum. immo isto tempore est quasi similis senum virtuti. quia
54
istud tempus tempori senectutis assimilatur. ¶ Et propterea tunc plu〈-〉
55
rima terre nascentie senescunt: et etiam virtus generatiua in isto tempore in
56
vegetabilibus et animalibus debilitatur. ¶ Et similiter regiones habent
57
operationem in permutatione pulsus et quod complexionem permutant. ¶ Iam
58
dictum est sufficienter de pulsibus et qui petierit vltimiorem particu〈-〉
59
laritatem in scientia pulsus: perquirat ipsam in libris spicatorum.
60
¶ Capitulum .XXI. Quod est de vrinis generaliter.
61
〈E〉T deinceps volumus loqui de vrinis. ¶ Et dici-
62
mus quod accidentia que apparent de vrina sicut superius
63
dictum est: quedam significant digestionem epatis venarum et
64
membrorum. Et quedam significant egritudinem renum et
65
vesice. Sed primo volumus narrare signa apparentia in vri〈-〉
66
na sicut superius dictum est que significant digestionem epatis venarum
67
et membrorum. Et postea dicemus vniuscuiusque significationem
68
specierum. Et res per quas significat vrina sunt trium specierum.
69
prima est vrine color secunda est substantia. tertia est contentum. Et color
1
vniuersaliter diuiditur in .5. partes: quas diximus .5. genera. ¶ Primum
2
est eolor citrinus et habet multas species sicut palearis: et citrinus: et
3
post assar: et post illum vacatinus qui croco assimilatur post
4
illum qui assimilatur croco rubeo. Secundum genus est coloris rubei et
5
illud habet gradus sicut color qui nominatur asaab id est color rubeus mixtus
6
cum quadam albedine sicut est in rosa: et qui nominatur chimos qui est vt san〈-〉
7
guis: et rubeus qui in superficie habet nigredinem et dicitur azima. Et ter〈-〉
8
tium genus est color viridis et habet gradus sicut fisticus et sicut gi-
9
niar et sicut celestis qui in arabico dicitur elsemet miza: et sicut ni〈-〉
10
gellinus et sicut porrinus. Et quartum genus continet colorem nigrum et
11
habet gradus: videlicet qui declinat ad obscuritatem quandam: et quendam
12
qui declinat ad citrinitatem: et queandam qui declinat ad melanzanium.
13
Et .5. genus continet album equiuoce de vrina vel de aqua. Sed
14
albus est ille qui vere color albus est: et quidam est qui spermati assi〈-〉
15
milatur quidam assimilatur lacti. Isti sunt simplices colores vrine.
16
Et sunt alij multi compositi colores de quibus dicere hoc non est
17
necessarium: sicut color oleaginus: et qui assimilatur loture recentis
18
carnis et similes. Et secundum significatum sumitur a substantia: et substantia quedam
19
est subtilis quedam grossa: et quedam mediocris. Et hoc sumitur .4.
20
modis: vnus est vt vrina sit subtilis et postea ingrossetur. Secundus
21
est vt sit grossa et postea subtilietur. Tertium est vt fiat subtilis et
22
remaneat subtilis. Quartum est vt fiat grossa et remaneat gros〈-〉
23
sa. ¶ Item quedam substantia est clara et quedam obscura: et clara naturaliter
24
substantie subtili coniungitur. Tertium significatum est contentorum: et
25
contenta vrinarum sumuntur a colore substantia loco: et dispositione. nam
26
quoddam est album spissum et coctum: et stat in profundo vasis: et ipsius
27
partes sunt equales vt figuram habeat pineatam: et istud est naturale
28
quod appellatur in arabico: et dicitur atenorum: et quoddam furfuri assimi〈-〉
29
latur: et quoddam saniei assimilatur: et quoddam est sanguineum coagulatum:
30
et quoddam assimilatur pilis: et quoddam arenulis: et quoddam assimila〈-〉
31
tur partibus ferramenti: et quoddam assimilatur ferri squamis. Et hec
32
omnia sunt preter naturam: sicut color rubeus. niger. et obscurus sunt pre〈-〉
33
ter naturam. et quoddam est in parte superiori: et quoddam in media. et quoddam
34
in infima. Et quoddam est naturale: cuius totum est equale in omnibus parti-
35
bus suis. et etiam a quo partes grosse a subtilibus diuiduntur.
36
¶ Capitulum .XXII. Quod est de significationibus vrine sum-
37
ptis ex eius colore.
38
〈E〉T postquam breuiter dicta sunt signa que ab vrina su〈-〉
39
muntur deinceps dicemus eorum significata et incipie-
40
mus a colore. Et dicimus quod vniuersaliter colores citrini
41
cum eorum gradibus significant admixtionem colere cum
42
vrina. Sed eorum naturalior color est citrinus: et alij qui sunt a co〈-〉
43
lera omnes excessum caloris significant: tamen secundum quod propinquiores sunt
44
igneo colori sicut color colere vtelline qui assimilatur colori vtel〈-〉
45
li ouorum de die natorum quam dicit Galienus calidiorem omnibus speciebus co〈-〉
46
lere esse. ¶ Sed colores rubei vniuersaliter significant dominium sangui〈-〉
47
nis et virtutis debilitatem: et maxime illa que declinat ad rubedi〈-〉
48
nem super quam est nigredo sicut significat illa que declinat ad ignei〈-〉
49
tatem plus quam super choleram. Et dicitur quod aliqui in febribus acu-
50
tis fundunt sanguinem per vrinam quamuis in eis non sit vena fracta
51
et hoc significat periculosam crisim: aut dominium sanguinis quan〈-〉
52
titatiuum. Et nigra vrina significant adustionem et super domini〈-〉
53
um frigiditatem: quod est: quia calor et frigus hec duo faciunt. Sed
54
quod a caliditate prouenit habet signa preambula caliditatem signi-
55
ficantia. Sed quod a frigiditate prouenit viriditas aut fuscitas
56
precedit et vniuersaliter alij colores frigiditatem significantes
57
Et aliquando fit vrina nigra propter admixtionem cholere nigre
58
propter expulsionem cholere nigre que a natura fit sicut in
59
spleneticis fit: et omnis viriditas significat frigiditatem excepta
60
illa que zinaria nominatur et porrina: nam ille fortem adustionem
61
significant: et non est dubium quin fisticina et indica seu cele-
62
stis significent super caliditatem: quia videmus vrinas choleri-
63
corum mixtas viriditati cum citrinitate: et quia viriditas est prin-
64
cipium nigredinis ob hoc cause que faciunt nigredinem eedem
65
sunt cum causis que viriditatem operantur: excepto quia in viri-
66
ditate sunt debiliores. Et vrina alba et clara sicut aqua signi-
67
ficat digestionis defectum et virtutis nutritiue debilitatem aut
68
oppilationem aut vtrunque. Et vrina que spermati assimila〈-〉
69
tur significat humorum flegmaticorum frigidorum crudo〈-〉
1
rum abundantiam. Et vt plurimum apoplexiam aut similem
2
egritudinem significat: et pueri hanc habent vrinam quando epi〈-〉
3
leptici fiunt. Et possibile est vt hec vrina sit signum crisis in
4
egritudinibus flegmaticis. et possibile est vt sit color albus
5
in egritudinibus acutis. Sed est plurimum perditionis si-
6
gnum: quia significat ascensum cholere ad superiores partes et
7
ibi facit apostema. Et aliquando vrina erit rubea et egritu-
8
do erit frigida. et hoc accidit propter fortem dolorem vt in co〈-〉
9
lica: aut propter oppilationem viarum que currunt a felle ad in〈-〉
10
testina. quia tunc est necesse vt ille humor exeat per vrinam. et
11
alie cause assignantur. sed iste sufficiant. Sed colores compo〈-〉
12
siti sicut lotura carnis signiftcant debilitatem virtutis epatis
13
aut renum. Et vrina que oleo assimilatur solum in colore ossi〈-〉
14
um febrem significat: eo quod pinguedinem liquefieri in membris
15
significat excepto quod hanc nigredo non precedat quod si hoc esset
16
casum virtutis significaret: et quidam dicunt quod hec vrina in acu-
17
tis febribus apparet: et secundum illos materierum pinguium signum
18
est creticum: sed hec accidit raro.
19
¶ Capitulum .XXIII. Quod est de significationibus vrine
20
sumptis ex substantia eius.
21
〈S〉Ubtilis vrina defectum digestionis significat eo
22
quod digestio necessario materiam ingrossare debet:
23
et dfectius[*]dfectius corrupt for defectius digestionis fit propter humorum crudi〈-〉
24
ditatem aut propter defectum virtutum aut propter
25
caibi et potus multitudinem. Et ex rebus multum adiuuan〈-〉
26
tibus subtilitatem vrine est viarum oppilatio: et propterea vri〈-〉
27
ne calculosorum subtiles sunt: et si post subtilitatem apparet
28
grossa substantia signum est quod natura incipit digerere. Sed
29
si ab ipso principio apparuit grossa et in eadem grossitie man〈-〉
30
serit significat multam humorum ebullitionem a calore extraneo
31
factam: et propter hoc est malum signum. Sed vtina grossa que
32
post subtiliatur et iterum ingrossatur quamuis hec operatio a na〈-〉
33
tura procedat pigritiam nature significat post incepti operis
34
principium. Et si grossicies propter motum humorum fuerit
35
hoc est bonum signum: quod est: quia significat quod natura digerere in〈-〉
36
cepit. Et quidam hoc reprehendere volentes dixerunt quod non
37
sunt aliqua signa tenenda in vrina nisi ex opere nature inte-
38
rioris: sed si ab aere extrinseco fuerint tenenda non erunt. Sed
39
isti ignorant quod aer non operatur in vrina res diuersas nisi pro〈-〉
40
pter preparationem quam ab interiori natura capit. Et vrina
41
que in principio egritudinis a parte nature apparet grossa
42
et postea subtiliatur longitudinem egritudinis significat. Et
43
iam dictum est: quod puerorum vrina naturaliter est grossa et iu〈-〉
44
uenum subtilis.
45
¶ Capitulum .XXIIII. Quod est de hypostasi vrine et de eius
46
significationibus.
47
〈H〉Ypostasis sanitatem denuncians debet esse in fun〈-〉
48
do et esse alba leuis et equalis et in forma pineata
49
in fundo: eo quod est superfluitas tertie digestionis. Et
50
de natura superfluitatum est vt sint graues: alba quia
51
membra non nutriuntur a sanguine nisi postquam est dealbatus
52
et eis assimilatus: et propterea erit color superfluitatis sicut co〈-〉
53
lor nutrimenti quando virtus nutritina sequitur suum cur〈-〉
54
sum naturalem: leuis et equalis propter digestionis temperiem: et quia
55
hec temperies equalis est in omnibus suis partibus debet esse pinea-
56
ta propterea quod hec figura proportionis equalitatem omnium sua-
57
rum partium in leuitate et grauitate ostendit: et quia actio caloris in
58
hac forma dominatur: et etiam corpora grauia naturaliter extenduntur
59
et dilatantur: sed leuia in seipsis aggregantur et petunt ascensum quo〈-〉
60
usque acuantur sicut accidit flamme ignis. Sed significatio que
61
a loco sumitur est hec .videlicet quia illud quod stat in parte superiori
62
quod nebula appellatur significat principium aperitionis digestio-
63
nis dummodo sit alba. Et propter hoc dicit Hyppocrates quod si vrina
64
nubem albam quarta die fecerit crisim in .VII. indicabit. Sed
65
que stat in medio significat digestionis crementum. et que est in fun〈-〉
66
do perfectam digestionem significat absolute: dummodo in hoc per〈-〉
67
seueret conuenientibus diebus. Sed si modo apparet: mo-
68
do vero non significat nature debilitatem et illius impedimen〈-〉
69
tum. ¶ Et est sciendum quod aliquando in vrina apparet hypo-
1
stasis alba quando materia est flegmatica non cocta: et hec dif〈-〉
2
fert a naturali eo quod ipsius partes sunt diuerse. Sed color ci〈-〉
3
trinus hypostasis significat citrine cholere dominium quod vir〈-〉
4
tutem impedit digestiuam: et ob hoc signum est malum. Sed rubea so〈-〉
5
lum significat materiam multam et pigritiam nature que ipsam propter
6
sui multitudinem permutare non potest: propter hoc hec hypostasis
7
longitudinem egritudinis significat. Sed est salubris nisi ma〈-〉
8
lum aliquod apparuerit signum: quod si apparuerit significat mor-
9
tem longo tempore precedente: quod est: quia hoc malum signum
10
adiunctum significat quod hec materie multitudo virtutibus in
11
fine dominabitu: et ipsas vltimo prosternet. Et si eidem bonum
12
signum copulabitur contrarium significabit. Sed malum quod
13
hec hypostasis significat non est nisi ex parte quantitatis et ob
14
hoc pro maiori parte est signum salutis. ¶ Sed color niger
15
in febribus acutis est vstionis signum: et propter hoc mortem
16
significat. ¶ Sed differentia que est inter hanc hypostasim et
17
humorem nigrum quem expellit natura per viam crisis est quod hec hy〈-〉
18
postasis est in vasis fundo. Sed humor expulsus in vrina
19
est dispersus: et propter hoc diuersitas loci diuersam ponit in〈-〉
20
tentionem hoc est: quia quando hypostasis nigra est suspensa mi〈-〉
21
nus est mala hypostasis in fundo decumbente: quod est: quia signifi〈-〉
22
cat alicuius digestionis principium: quamuis sit mala: et minoris
23
est grauitatis. Sed que est in fundo malam digestionem comple-
24
te significat. Et quando hypostasis est obscura frigiditatem
25
nature vel caloris naturalis extinctionem significat. Et hypo〈-〉
26
stasis albaginaria multitudinem motus humorum et defectum
27
digestionis significat. Sed corpora hypostasium extra natu〈-〉
28
ram multarum manerierum sunt: quia quedam sunt que tritico
29
fracto assimilantur. et quedam que orobo assimilantur: et signifi〈-〉
30
cant he membrorum liquefactionem. aut humorum vstionem et pro〈-〉
31
pterea in egritudinibus acutis sunt male. et si habuerint co〈-〉
32
lorem rubeum humorem sanguineum vstum significant: aut
33
partium epatis aut lumborum significant adustionem. Et dici〈-〉
34
tur quod citrinus in lumbis magis sit proprius. Sed lamino-
35
sum est pessimum: quod est quia membrorum radicalium liquefactio〈-〉
36
nem et incisionem significat. Sed furfureum aliquando fit pro〈-〉
37
pter scabiem vesice. et aliquando fit propter liquefactionem mem-
38
brorum. et quod differre facit illud quod ex scabie vesice: aut ab alio:
39
est quod in ipso pruritus in partibus virge sentitur. Et vniuersaliter quan-
40
documque hec accidentia passioni vesice adiunguntur. ¶ Et
41
arenosum significat aut lapidem coagulatum: aut incipientem co〈-〉
42
agulari. ¶ Et si fuerit rubeum lapidem in renibus signifi-
43
cat et si fuerit album lapidem in vesica demonstrat. ¶ Et sanio-
44
sum apostematis rupturam significat in vrine membris lo-
45
cati. ¶ Et sedimen habens pilos similes capillis humidi-
46
tatem grossam in renibus a calore extraneo generatam signi〈-〉
47
ficat. Et sanguineum coagulatum apertionem vene aut apo-
48
stema in vrine vijs significat. Et quod dictum est ad potens de si-
49
gnificatis vrine sufficiens est quantum ad nostram opinionem.
50
¶ Capitulum .XXV. Quod est de signis egritudinum membrorum
51
intrinsecorum et extrinsecorum in generali.
52
〈D〉Einceps nos dicemus de signis cuiuslibet egri-
53
tudinis in membris manifestis et occultis. Et secundum
54
quod dictum est quedam egritudinum sunt in membris
55
extrinsecis: et sunt manifeste per se. et significatio
56
in istis non est necessaria nisi in causis. Sed egritudines que
57
sunt in partibus intrinsecis tribus modis significatione in-
58
digent: vnus est ex parte membri patientis. Secundus est significatio quali〈-〉
59
tatis egritudinis. Tertius est significatio egritudinis cause. Et incipie〈-〉
60
mus a significationibus egritudinum intrinsecarum. Et dicemus
61
quod iam dictum est quod egritudines complexonales[*]complexonales corrupt for complexionales habent du-
62
as species. videlicet materialem et non materialem. Et he due
63
species aut toti corpori communicant aut parti. Et quando
64
materialis egritudo est in vno membro: aut fixa est in vijs
65
suis aut in eius essentia. sicut apostemata et vlcerationes. Et
66
significatio illius que est in vijs est de genere significationum
67
extrinsecarum vel intrinsecarum egritudinum. Sed aposte-
68
mata intus et extra fieri possunt. Sed egritudinum officialium
69
quedam fiunt in partibus extrinsecis corporis sicut dilata-
1
tio et dissolutio que fiunt manifeste sensui et quedam fiunt in
2
partibus intrinsecis corporis: sicut oppilatio. lenitas et aspe〈-〉
3
ritas membrorum.
4
¶ Capitulum .XXVI. Quod est de signis febris effimere.
5
〈E〉T incipiemus a mala complexione vniuersaliter
6
totum corpus ambiente que febris nuncupa-
7
tur et incipiemus a febre diei. Et dicimus quod ip-
8
sam semper precedit aliqua ex extrinsecis causis
9
efficientibus. excepto quod hec in ipsa non est ex signis proprijs
10
quod est. quia cum febre diei semper hoc inuenitur. Sed non
11
conuertitur. vt semper talibus causis stantibus necessario fe〈-〉
12
bris adsit. Et propterea instandum est vt signa propria co-
13
gnoscamus et etiam communia ad credulitatem fortificandam
14
adducamus. et etiam quia valent ad contrarium remouendum.
15
¶ Et huius febris signa propria sunt dno. Unum est quod pul〈-〉
16
sus in hac febre varius non est. quod est. quia varietas non
17
fit in putridis febribus nisi propter humorum multitudinem
18
aut malitiam. Secundum est quod vrina suum naturale sedi-
19
men non mutat. quia in hac febre vrina non mutat nisi colo〈-〉
20
rem. et hypostasis non egreditur a solito. nisi propter humorum
21
putredinem. Et ob hoc necesse est vt in hac febre. hypostasis
22
a solito non mutetur. et ex significationibus aliquando erit vt in
23
hac febre accidentia fortia non sint et non est lenti caloris non
24
inflammantis et vt plurimum semel accidit vel forte teraduenire
25
potest. et dicitur quod quando patiens intrat balneum et horripi〈-〉
26
lationem non sentit quod tunc est effimera. ¶ Et he sufficiunt
27
significationes in febre diei.
28
¶ Capitulum .XXVII. Quod est de febribus putridis et de ea〈-〉
29
rum signis.
30
〈E〉T dicamus de puiridis. harum febrium vniuer〈-〉
31
saliter due sunt species. vna in omnibus venis sit:
32
et alia fit in humoribus digestionis menbrorum[*]menbrorum corrupt for membrorum.
33
¶ Et differentia que est in his duabus specie-
34
bus talis existit. quod est quia febris que fit ex materia existen〈-〉
35
te intra venas. interpollationem non habet neque thypum. quam〈-〉
36
uis paroxismus aliquando plus fortificetur alijs diei tem-
37
poribus. Sed febres quarum materia est extra venas habent
38
interpollationem circuitus et thypos. ¶ Et causa propter
39
quam habent circuitus est quia humor qui putrefieri debet
40
non putrefit simul et semel. quod est quia in eo preparatio pu-
41
trefactionis non est completa: sed paulatine in putrefactione
42
procedit. et hic sequitur modus ordinationis. quod est. quia
43
hec operatio secundum aliquem modum est naturalis. quod est. quia
44
natura in hoc regimen habet. eo quod est putrefactio cum di-
45
gestione. et propterea varietas ordinationis in circuitibus si〈-〉
46
gnum est malum. et non est hec operatio attribuenda calori
47
putredinali simpliciter. sed calori naturali. eo quod in materia
48
non naturali operatur sicut in multis vijs nature reperitur.
49
Et rationes Galieni quibus conatur attribuere ordinem
50
circuituum substantialiter calori putredinali hic infrangun〈-〉
51
tur. et nostras radices naturales non sequuntur que super phi-
52
losophiam et metaphysicam inscribuntur. et qui illas non in〈-〉
53
telligit hoc non confitebitur. ¶ Et propterea mea sententia
54
penitus est quod natura istos circuitus cum calore intrinseco
55
operatur: quamuis superuenerit huic calori aliquid extra natu〈-〉
56
ram in quantitate aut qualitate: in eo quod est agens in mate-
57
ria non naturali: videlicet in humore egritudinem faciente
58
¶ Et accidens quod cum humore aduenit est simile in hoc ac〈-〉
59
cidenti quod ei aduenit cum cibo: quod est quia incontinen-
60
ti sumpto cibo infrigidamur. ¶ Et non est inter hec duo dif〈-〉
61
ferentia nisi quod accidens quod aduenit propter cibum est na〈-〉
62
turale: quia cibus est naturalis: sed quod aduenit cum hu-
63
more est preter naturam: quia calor cum materie primo obui-
64
at sepelitur: et postmodum assumit victoriam super ipsam: et
65
augmentando ad suum reuertitur esse quando ipsius dige-
66
stio fuerit perfecta. ¶ Et iam bene exposuimus omnia in
67
tractatu quem feeimus[*]feeimus corrupt for fecimus super libro de febribus Galieni. Et ille
68
ordinationes circuituum diuersificantur secundum naturam hu-
69
morum: et quantitatis facientis febrem secundum quod infra dicemus.
1
¶ Et causa quare febres que sunt intra venas interpolla-
2
tionem non habent: est quia quando in partem humoris putridi
3
calor accenditur non potest ipsum natura dissoluere: donec
4
alia particula accendatur. et hoc propter solidationem va-
5
sorum contingit: et propter eandem causam etiam thypus non
6
fit: et etiam quia illud quod ex eo dissoluitur a membris sensibili-
7
bus non sentitur. Sed putrefactio que in humore fit qui ex-
8
tra venas est: huic contraria existit: propter euaporationem
9
que per porositatem membrorum fit: et propterea sunt in istis
10
circuitibus thypi propter sparsionem humoris pungitiui super
11
membra sensibilia aut humoris ventosi: propterea quia thy-
12
pus magis appropriandus est humori mobili ventoso quam fixo
13
Et signa propria febrium putridarum sunt duo. vnum est quod
14
vrina in principio hypostasim non habet: propterea quia ca〈-〉
15
lor est impeditus propter humoris digestionem: aliud est quia
16
pulsus est varius et diuersus. Item alia sunt signa istarum
17
febrium a signis significantibus duas species repletionis: hoc
18
est secundum vasa et secundum virtutem. Ista sunt propria signa vniuersa〈-〉
19
litatis febrium putridarum.
20
¶ Capitulum .XXVIII. Quod est de signis febris cholerice.
21
〈S〉Ed signa propria vnicuique febri sunt hec. Scias quod
22
signa febris que fit ab humore extra venas et in fe-
23
bre cholerica sunt thypus fortis pungitiuus. Et
24
pulsus in principio istius febris est paruus rarus et
25
debilis: et hoc est propter humorem qui calorem obruit na-
26
turalem: et propterea refrigeratur corpus in principio paro〈-〉
27
xismorum: ex eo quod calor naturalis ab humore opprimitur
28
putrido. Et quando calor extraneus generatus in humore
29
putrido calori naturali admiscetur: tunc crescit et per totum
30
corpus augumentatur: et propter hoc pulsus in eodem sta-
31
tu non permanet: sed propter caloris crementum crescit et for〈-〉
32
tificatur. ¶ Et vrina in hac febre pro maiori parte est ignea: et pa〈-〉
33
tiens penitus affligitur siti: et aliquando his iungitur ama〈-〉
34
ritudo oris. Et dicitur quod quando hec febris dicitur pura quod ip〈-〉
35
sius paroxismi ad plus vsque ad duodecim horas prolongan〈-〉
36
tur: et circuitus huius febris est tertianus sed tamen non con-
37
uertiiur[*]con-uertiiur corrupt for conuertitur quia non est necessarium quod omnes febres que ha-
38
bent circuitum hunc sint de cholera. Sed possibile est vt sint
39
due quartane aut due quintane: et hoc non accidit nisi in prin〈-〉
40
cipio egritudinum. Ista sunt signa propria huius febris et ali〈-〉
41
quando significationes iste rebus communibus fortifican-
42
tur: hoc est quia complexio: aer: etas: et aliud regimen huic hu〈-〉
43
mori comparantur. Et aer cum hoc humore comparatio-
44
nem habet modis duobus vnum est secundum suum tempus na-
45
turale: vt est estas que est calida et sicca: alius est quando egre〈-〉
46
ditur suum cursum naturalem ad caliditatem et siccitatem:
47
quanuis tempus per sui naturam debeat esse frigidum. ¶ Sed
48
febres que paroxismos non habent istis communicant exceptis
49
circuitibus et thypo. Et in hoc genere ingreditur febris que
50
causon nuncupatur cuius materia intra venas est et maxime
51
circa os stomaci: et epar posita est propterea in hac febre non
52
est rigor. Et sitis fortis huius febris proprium signum est. Et pe〈-〉
53
ior specierum causonis est illa que fit a cholera zinaria aut
54
prassina. Et illius paroxismus longus est propter inobedien-
55
tiam humoris illius ad digestionem recipiendam.
56
¶ Capitulum .XXIX. Quod est de signis febris flegmatice.
57
〈A〉Ccidentia magis propria huius febris sunt quia
58
in principio extrema infrigidantur et est tempus
59
frigoris longum. sed paulatim inualescit. Et quan〈-〉
60
do incipit calor apparere redit frigus et fortificatur
61
super eum. Et tempus paroxismi istius febris .18. occupat ho-
62
ras: et calor istius febris non est mordicatiuus nec furiosus: et
63
propterea primitus tactui no manifestatur. Et huius febris
64
pulsus rarior et minor est pulsu febris tertiane in quolibet
65
.4. suorum temporum. Et vrina in hac febre est subtilis et al〈-〉
66
ba aut spissa et obscura et si calor putredinalis est fortis et fleg〈-〉
67
ma purum non est. tunc possibile est vt vrina sit rubea et palpe-
68
bre patientis tumide erunt. Et in pluribus horum patien-
69
tium os stomachi est frigidum. et si vomitus eueniet flegma〈-〉
1
ticum euoment. Et aduentus ipsius paroxismi omni die si-
2
gnum proprium non est quia due tertiane hunc eundem fa-
3
ciunt paroxismum. Paroxismus longus est propter ipsius
4
humoris tarditatem. et paroxismi ipsius plus continuantur
5
quam cholere paroxismi. quia iste humor putrefactioni ma-
6
gis est appropriatus. Et adhuc propter longitudinem pa-
7
roxismi aduenit humori non corrupto preparatio putrefa〈-〉
8
ctionis propter longam moram caloris extranei in corpore
9
diu permanentis. et hoc propterea accidit quia calor febris
10
huius est temperatus et subiectum habet humiditatis. Sed
11
in febre cholerica quia calor extraneus cum ea accensus ci-
12
to transit non est tempus preparans ad putredinem in par〈-〉
13
te non putrefacta et vniuersaliter in hac febre calor intrinse-
14
cus est valde sepultus. hec enim est causa ad plus continuan-
15
dos in hac febre paroxismos. Et deterior harum febrium est
16
illa que ex flegmate fit vitreo. Et similiter etiam aliquando
17
cognoscitur hec febris. aere. etate. et consuetudine et comple〈-〉
18
xione. quia hec comparationem habent cum humore hanc
19
faciente febrem.
20
¶ Capitulum .XXX. Quod est de signis febris quartane.
21
〈H〉Ec incipit cum frigore graui. ita quod tunc accidit
22
patienti stridor dentium. Et patiens tunc sentit
23
membrorum confractionem et hoc fit propter fri〈-〉
24
giditatem ipsius humoris et grauitatem. Et pul〈-〉
25
sus istius febris est tardus: rarus: et paruus: plusquam sit in fleg〈-〉
26
matica: hoc dico in principio paroxismi: et dicitur quod in aug〈-〉
27
mento maior est quam in flegmatica: quia calor in hac febre ma-
28
nifestatur et febris fortior existit. Et colores vrine in hac febre
29
variantur: nam aliquando est alba et subtilis ad viriditatem
30
declinans et aliquando nigra et grossa ad rubedinem decli〈-〉
31
nans et vt plurimum hec febris alias sequitur febres ¶ Et
32
tempus huius febris est longum: et tempus reuolutionis ip〈-〉
33
sius est dimittens duos dies: et inualescit tertium. Et quar-
34
tane circuitus est quasi sicut proprium signum in hac febre:
35
propterea quia non inuenitur talis circuitus in aliqua alia
36
febre simplici vel composita. Et maior pars hanc patientium
37
sunt splenetici. Et fortificatur significatio in hac a rebus com〈-〉
38
munibus secundum quod in alijs dictum est: vt ab aere et ab etatibus
39
et a complexione: et a signis significantibus dominium isto-
40
rum humorum.
41
¶ Capitulum .XXXI. Quod est de signis febris que in arabico no〈-〉
42
minatur michabecha: et est sanguinea.
43
〈H〉Ec febris thypum non habet: eo quod sanguis eam
44
faciens est in venis: excepto si fieret propter apo-
45
stema nominatum flegmon: quod in aliquo mem〈-〉
46
brorum principalium esset generatum: sicut in epa〈-〉
47
te et etiam diafragmate: quia tunc in hac febre essent paroxis-
48
mi tertianarij similes cholere paroxismis: quia sanguis quan〈-〉
49
do supercalescit ad naturam declinat cholere: et proptera in
50
hac febre non est differentia inter febrem cholericam que ha-
51
bet materiam intra venas et istam nisi in magis et mimus: quia
52
non potest in corpore fieri febris de cholera pura solum: quia
53
talis febris de cholera de necessitate mortifera esset: quod est quia
54
cholera non est apta recipere aliquam digestionem: nisi in-[*]in- corrupt for in
55
hoc quod cum sanguine est admixta: aut cum materia qua nutriun〈-〉
56
tur membra radicalia: hoc est sanguis dealbatus. ¶ Et si-
57
gna que significant hanc febrem sunt signa dominium san-
58
guinis significantia: et iam nos narrauimus ipsa. ¶ Et pul〈-〉
59
sus hanc patientis est in vltimo magnitudinis et fortitudi-
60
nis. Urina est rubea et grossa et suspiria: et inquietudines sunt
61
propria in hac egritudine et in cholerica. ¶ Excepto quod in egri〈-〉
62
tudine illa fortiora existunt. Et alienatio mentis propria est
63
in febribus acutis. Et verba Galieni varia sunt in hac febre
64
quia aliquando dicit quod est cholerica continua. et aliquando
65
dicit quod est aliud a cholerica: et quod non debet attribui choleri〈-〉
66
ce nisi quia non habet putrefactionem perfectam: quia na-
67
tura istius febris est media inter febrem diei et febrem putri-
68
dam: et sententiam meam tu iam nouisti. Item febris ista non
69
habet nisi vnum periodum: et in illo aut soluitur aut occi-
1
dit. Et aliquando incipit lenta et semper ad vltimum forti-
2
tudinis crescit. et aliquando est contrarium: et aliquando in
3
vno permanet stati. et caufa huius paroxismi alias per ali-
4
os multotiens dicta est. ¶ Ista sunt signa cognitiouis[*]cognitiouis corrupt for cognitionis fe-
5
brium simplicium: et qui simplices coguouerit: compositas
6
cognoscere poterit: et ista exempla non fuerunt data nisi per
7
modum similitudinis: quia raro inueniuntur. Et adhuc quia
8
maior pars accidentium que in his febribus tibi narraui non
9
verificatur nisi in febribus que sunt de materia humorum
10
naturalibus propinquorum. Uerbi gratia. quia paroxismus
11
febris cholerice maior .12. occupat horas. quando cholera
12
naturalis est putrefacta. Sed quando vitellina aut zinaria
13
pntrescit[*]pntrescit corrupt for putrescit: tunc longior erit paroxismus. et accidentia erunt
14
pessima. et pauci euadunt et maxime ex zinaria: eo quod aptitu-
15
dinem digestionis non habet quod est: quia quandocunque hu〈-〉
16
mor adeo contrarius est vt complexio corporis non possit age〈-〉
17
re digerendo super eum: tunc febris deteriorem exitum ha-
18
bet: et quandocunque potentie propinquior est: tunc febris sa〈-〉
19
lubrior est.
20
¶ Capitulum .XXXI. Quod est de compositione febrium.
21
〈E〉T scias quod compositio febris est a causa locali: aut
22
a causa materiali. Item cause materiales tres ha〈-〉
23
bent modus: vnus est quando duo miscentur hu〈-〉
24
mores: et tunc materia febris fit inter illos duos
25
humores simplices qui singulas possunt facere febres: et etiam
26
accidentia tunc ex his mixta erunt. ¶ Item alius modus
27
est vt vna sit putrida: et alia sit ethica: tertius modus est vt
28
vnus modus faciens febrem sit cum apostemate et alius si-
29
ne. ¶ Et aliquando componuntur due febres et miscentur
30
earum paroxismi absque eo quot materie misceantur: et hoc
31
propter causas locales accidit. sicut possibile esset vt vna es〈-〉
32
set intra venas. et alia esset extra. et in hoc genere locatur febris
33
que hemitriteus nuncupatur. ¶ Et aliquando humores fe〈-〉
34
brem facientes erunt vicini sed non mixti. Et possibile est
35
etiam vt omnes iste species adinuicem componantur. ¶ Et
36
etiam potest vnus modus compositionis dici vt secundum magni〈-〉
37
tudinem et paruitatem: et secundum fortitudinem et debilitatem. hoc
38
est vt causarum efficientium vna sit fortis alia debilis.
39
¶ Capitulum .XXXIII. Quod est de signis febris ethice.
40
〈H〉Ec febris tres habet secundum quod ab alijs dicitur. et ac〈-〉
41
cidentia in hac secundum plus et minus diuersantur:
42
et accidentia eius occulta sunt in principio et quan〈-〉
43
docunque videbis corpus cum calore continuo len-
44
to vltra dies tres: quando non in corpore incipit manifesta〈-〉
45
ri: tunc vni lente continue assimilatur. Et si patiens eam qua〈-〉
46
si non sentit: nec habet putridarum febrium significationem
47
opinandum est ipsam esse ethicam. Item post horas tres ab as-
48
sumptione cibi patientis pulsum considerare debes: et calo-
49
ris quantitatem: et si calorem inueneris augmentatum: et pul-
50
sum velocem: aut in aliqua dimensione magnificatum: tunc
51
istam febrem ethicam iudicabis: quod est propterea quia mem-
52
bra malam complexionem acquirunt calidam: de natura nu〈-〉
53
tribilis est sibi nutriens assimilare necesse est vt cibus corpo〈-〉
54
ri adueniens calorem extraneum debeat adipisci: quamuis
55
cibis ille frigidus sit aut non: et propterea tunc febris fortifi-
56
catur: et accidentia augmentantur: quod in putridis non con-
57
uenit propterea quia calor extraneus in illis radicaliter non
58
est fixus in membris que in cibum agere debent. Et cause que
59
ab alijs medicis dantur accidentales sunt sicut fabule can-
60
torum: quia dicunt quod cibus in talibus patientibus et corpo〈-〉
61
ribus est secundum similitudinem aque super calcem proiecte: quia
62
impossibile est vt virtus nutribilis a nutriente tantum sit elon〈-〉
63
gata vt ipsum eidem sit contrarium. Sicut aqua calci. repe-
64
ritur enim quod vnumquodque istorum alterum corrumpit.
65
¶ Et raro hec febris accidit nisi post alias febres sicut post
66
effimeram in corporibus ad hanc paratis aut post aliquam
67
ex febribus putrtdis. Et quando fortificatur hec febris mar-
68
cescit corpus infirmi et siccatur pellis eius: et deformatur fa-
69
eies et profundantur oculi. Et cum venerit ad vltimum gra〈-〉
1
dum ethice videbis oculos eius quasi aspersos cinere sicut
2
videtur in oculis eorum qui tangunt puluerem et contrahun〈-〉
3
tur palpebre inferius sicut accidit patienti subeth et pellis fron〈-〉
4
tis est tensa et sicca quasi corium preparatum: et tempora ha〈-〉
5
bet tensa: auricule et palpebre citrini fiunt coloris. Et pellis
6
mirach ventris fit sicca et rugosa: et pulsus eius est tensus si-
7
cut chorda: velox et debilis et vrina est oleagina. Alia vero si-
8
gna istius febris manifesta sunt et in libris spicatorum plene
9
enarrata. vnde non est necessarium ea reiterare.
10
¶ Capitulum .XXXIIII. Quod est de signis apostematum san〈-〉
11
guineorum.
12
〈D〉Einceps volumus loqui de signis apostematum.
13
Et dicimus quod signa apostematum sanguineorum
14
sunt rubedo coloris cum forti calore: et rubore: et
15
dolore magno. Saluo quod membrum non sit insen〈-〉
16
sibile: et cum hoc extensionem habeat et hec sanguinis apo-
17
stemata diuersificantur secundum magis et minus. ¶ Et scias quod
18
in apostematibus istis sanguis mundus est a putredine: sed
19
quando putrescit generatur pustula. que dicitur pustula. et
20
signum istius apostematis est quoniam est maioris inflam-
21
mationis valde flegmone. et in his apostematibus febris est
22
fixa. et in hoc genere sunt apostemata que fiunt in subascel-
23
lis et inguinibus.
24
¶ Capitulum .XXXV. Quod est de signis apostematum cholericorum.
25
〈E〉T signa cholericorum apostematum sunt colo-
26
ris citrinitas et humorum subtilitas et dolor for-
27
tissimus sine extensione et formica deambulati〈-〉
28
ua huius generis est.
29
¶ Capitulum .XXXVI. Quod est de de signis apostematum
30
flegmaticorum.
31
〈E〉T signa flegmatici apostematis sunt coloris al-
32
bedo cum priuatione doloris etiam si comprimun〈-〉
33
tur. et vniuersaliter ista apostemata sunt apparen-
34
tia et oculis discreta. et simplicia sunt. Et in co-
35
gnitione non indigent forti perscrutatione. composita tamen
36
indigent fortiori. et illa per comparationem simplicium ac〈-〉
37
cidentium cognoscentur.
38
¶ Capitulum. .XXXVII. Quod est de signis apostematum me〈-〉
39
lancholicorum.
40
〈S〉Ed apostemata melancholica cum flegmaticis
41
communicant in doloris priuatione. saluo quod in
42
taetu[*]taetu corrupt for tactu duriora. et in colore obscura. et cancri etiam
43
iu hoc genere existunt. et sic dominatur eo quod can-
44
crorum pedibus assimilatur. eo quia vene que eos circun-
45
dant sunt sanguine nigro replete. ¶ Ista sunt signa aposte〈-〉
46
matum que in partibus exterioribus corporis apparent.
47
Sed de his que intraneis partibus corporis fiunt. dicam cum
48
egritudines membrorum interiorum enarrabo. ¶ Egritu-
49
dines vero que in superficie cutis apparent sunt siuct[*]siuct corrupt for sicut vario〈-〉
50
le. et morbili. scabies. lepra. et morphea. et similes his. et que-
51
dam ipsarum signa habent prouostica antequam fiant quod est
52
quia signum pronosticum lepre est raucedo vocis. et gros〈-〉
53
sicies eius. et anhelitus strictura. et rubedo faciei. aliquan-
54
do ad obscuritatem tendentis cum faciei inflatione et albe-
55
dinis oculorum obscuritate et rotunditas etiam oculorum
56
signum est maximum denotans lepram. ¶ Sed variolarum
57
signa pronostica. sunt febris continua et faciei inflatio. et tempo〈-〉
58
rum et grossicies venarum cum rubedine. et nasi et pruritus:
59
gule ac colli grossicies. et hec egritudo solum semel aduenit
60
patienti. ¶ Et scias quod omnis pustula que in superficie cor〈-〉
61
poris fit cum febre est signum expertum quod ex genere egritu〈-〉
62
dinum pestilentialium manant et maxime que ex melancho〈-〉
63
lico fiunt humore. et cum aperiuntur adueniunt eis escara si〈-〉
64
milis ignis combustioni.
65
¶ Capitulum .XXXVIII. Quod est de crisi in generali.
66
〈E〉T quia febres et vniuersaliter acute egritudines
67
non sanantur nisi per crisim. deinceps narranda sunt
68
signa crisim laudabilem et inlaudabilem signifi-
69
cantia. Et dicimus quod crisis cognitio quinque re-
1
bus habetur. Una est cognitio siue discretio egritudinum que
2
crisi sanantur ab his que sine crisi sanantur. ¶ Secunda est cogni〈-〉
3
tio signorum significantium quatuor egritudinum tempora: quia non in
4
quolibet istorum temporum fit crisis laudabilis. ¶ Tertia est
5
cognitio speciei euacuationis illius rei que egritudinem facit
6
quod est: quia res que euacuantur quando egritudini sunt inconuenientes: tunc
7
sunt inlaudabiles. Et quando sunt couenientes egritudini sunt
8
laudabiles. ¶ Quarta res est proprie in essentia crisis aut in
9
ipsius pronosticatione. ¶ Quinta est cognitio dierum in qui〈-〉
10
bus crisis fit laudabilis aut inlaudabilis. ¶ Et post hoc
11
euenit commemoratio bonorum et malorum signorum in egri-
12
tudine qualibet que consumitur per crisim vel sine crisi: et signorum
13
bonorum significantium super liberationem. Et dicimus quod di〈-〉
14
scretiones egritudinum que crisi terminantur ab illis que sine
15
crisi erminantur sunt he que finiuntur dissolutione occulta aut
16
manifesta: et habentur a longitudine egritudinis aut ipsius bre〈-〉
17
uitate: quod est: quia crises non fiunt manifeste nisi in egritudini〈-〉
18
bus que breui tempore finiuntur. Et longitudo egritudinis at-
19
que breuitas a natura essentie egritudinis cognoscitur: et similiter
20
a rebus extrinsecis que illis similes aut dissimiles iudicantur
21
sicut aer: clima: dieta: et exercitium et similiter complexio et etas. Et
22
aliquando breuitatem et longitudinem egritudinis cognoscimus
23
a natura membri patientis sicut apostemata que in membris principa〈-〉
24
libus generantur. ¶ Et multotiens ab accidentibus cogno-
25
scimus: quod est: quia quedam accidentia breuitatem: et quedam lon-
26
gitudinem significant. ¶ Item maior pars accidentium que in su〈-〉
27
perfluitatibus corporum apparent ex signis digestionis et priua〈-〉
28
tionis eiusdem simili modo significant super egritudinum tempora
29
in longitudine et breuitate: et non solum ex parte qualitatis: verum
30
etiam ex parte quantitatis: ita quod quando erunt multa citam consumptio-
31
nem egritudinum significabunt: et quando erunt pauca contrarium deno-
32
tabunt. Et egritudines que naturaliter sunt breues sunt cho〈-〉
33
lerice aut sanguinee: siue cum apostemate membrorum principa-
34
lium fiunt aut non: quod est: quia tertiana pura terminum quatuor
35
decim dierum non excedit: et aliquando per spacium septimane vnius
36
consumitur: et si fuerit intra venas acutior erit: et secundum istum
37
modum est in sanguinis febre: eo quod est in vltimo acuitatis.
38
¶ Et scias quod antiqui non dixerunt ista nisi in egritudinibus
39
acutis que terminantur in quatuordecim diebus vel infra: et
40
hoc non inuenitur nisi in istis duobus generibus febrium: et in
41
apostematibus sanguineis et cholericis. Sed flegmaticarum fe〈-〉
42
brium tempus est longum: et digestionis signa in eis ante tres se〈-〉
43
ptimanas non apparent. et aliquando ad spatium plurium men〈-〉
44
sium extenduntur. Et que ex compositione ex flegmate et cho-
45
lera sunt: inter has medie existunt. Et melancholice spacio se〈-〉
46
ptem mensium extenduntur. et quando res extrinsece egritudini propor-
47
tionantur: vt complexio: etas: et regimen: et he sunt cause longi-
48
tudinis et breuitatis egritudinis. ¶ Et adhuc sunt egritudi-
49
nes habentes proprietatem ex sui natura longitudinis et bre-
50
uitatis. verbi gratia. vt iuuenis habens cholericam febrem ex
51
pura cholera et in regione calida. et tempore calido: et cum regimi-
52
ne calido. et complexione calida. dico quod hec egritudo finietur omni-
53
no ante septimum diem. Et econtrario in sene habente febrem ex-[*]ex- corrupt for ex
54
melancholia: et in hyeme. et regione frigida. et melancholice complexio〈-〉
55
nis. et regimen ei simile. dico quod hec febris non eradicabitur vs-
56
que ad sex menses. Et quando non conueniunt hec cum egritudi-
57
ne erit longitudo et breuitas secundum proportionem multitudinis et
58
paucitatis ab eadem. Sed accidentia significantia breuitatem
59
egritudinis sunt fortitudo caloris et pulsus. magnitudo et ve〈-〉
60
locitas: et vniuersaliter omnis fortis egritudinis motus a forti prouenit ca-
61
lore. et caloris corporis subita permutatio ad citrinitatem. vel
62
ad rubedinem subito vel ad maciem. Sed accidentia signifi-
63
cantia super longitudinem sunt his contraria. et mediocria si〈-〉
64
gnificant mediocritatem inter longitudinem et breuitatem. Sed
65
signa significantia super quatuor egritudinum tempora que pro〈-〉
66
ueniunt ad crisim aut non. hec sunt. Scias quod signa principij
67
egritudinis sunt quando accidentia secundum vnum modum inueuiuntur[*]inueuiuntur corrupt for inueniuntur et
68
non fortia verbi gratia. tempora afflictionum tunc erunt equalia quem〈-〉
69
admodum tempora tunc quietis talia erunt. et de huius temporis
1
proprietate est vt nullum digestionis signum in vrina ostendatur.
2
vel in sputo nisi egritudo prauior efficiatur. Et signum aug〈-〉
3
menti est quando egritudinis accidentia accrescunt. et tunc tempus
4
afflictionis prolongatur et tempus quietis breuiatur. Sed anticipatio
5
paroxismi augmentum egritudinis non significat si cum hoc lon-
6
gitudo temporis aut fortitudo non adiungeretur. quod est. quia quando antici〈-〉
7
patio paroxismi a fortitudine et velotitate egritudinis causatur
8
tunc necessario sequitur longitudo paroxismi et fortitudo. Sed quando
9
causa anticipationis est digestionis aptitudo et humorum subtilia〈-〉
10
tio tunc paroxismus fortior non erit. ergo anticipatio sola aug〈-〉
11
menti signum non est. Et signum quod augmento proprium existit
12
est digestionis manifestatio. hoc est vt nebula suspensa in me〈-〉
13
dio vrine videatur. aut in superficie ipsius. Et signa status
14
sunt quasi similia principij signis secundum tempus: quamuis secundum pa〈-〉
15
tientis vires diuersificentur: et tunc in digerendo complet suam
16
actionem natura: cum in vrina completa digestio reperitur.
17
¶ Et scias quod non est necessarium vt in hoc tempore acci-
18
dentia fortia sint: et si quesieris que sit causa quare tempore
19
status natura debilitata digestionem ostendat: et tempore prin〈-〉
20
cipij virtus fortis digestionem occultet: et his contrarium se〈-〉
21
qui debet: quia fortitudo nature debet opponi inobedientie
22
materie. ¶ Respondemus quia est semper vna comparatio tem〈-〉
23
poris inter agens et patiens: et sicut forma et efficiens pro-
24
prium et ordinatum tempus habet sibi ad agendum: simili-
25
ter materia habet sibi proprium et determinatum tempus ad
26
patiendum: et quanuis forme veraciter tempus non attribua〈-〉
27
tur sed materie. tamen hoc est dictum in formis abstractis:
28
verum etiam in formis releuatiuis hoc potest dici quod di-
29
ctum est. ¶ Et declinationis temporis signa sunt quando
30
acccidentia[*]acccidentia corrupt for accidentia alleuiantur: et natura egritudini dominatur. et
31
paroxismi abinuicem elongantur et breuiores efficiuntur.
32
Et sicut anticipatio sola paroxismi non est signum augmen〈-〉
33
Iti. sic postpositio sola non est signum declinationis: quod
34
est: quia postpositio a paucitate materie fieri potest et a na-
35
ture debilitate.
36
¶ Capitulum .XXXIX. Quod est de speciebus euacuationum
37
que fiunt in crisi.
38
〈E〉T species euacuationum que in crisi fiunt secundum
39
hunc modum sunt videlicet per fluxum ventris.
40
per vomitum: sudorem: vrinam: et sanguinis per
41
nares fluxum: et fluxum hemorroydarum et in mu〈-〉
42
lieribus per menstrua. et aliquando crisis fit per apostema-
43
ta: tamen illa crisis laudabilis non est nisi fiant apostemata
44
in ignobilibus membris: et aliquando fit per pustulas iun-
45
cturarum. Et vnaqueque species istarum euacuationum in
46
aliqua egritudine propria est vt plus et maxime quando cri〈-〉
47
sis laudabilis est. ¶ Crisis febrium cholericarum per vomi〈-〉
48
tum: aut fluxum ventris: aut sudorem: aut per vrinam fit. Et
49
sanguinearum per modum alicuius exitus sanguinis fiet. et
50
etiam aliquando a communicatione quam membrum pati-
51
ens cum alio habet iuuatur euacuatio. Sicut apostema ce-
52
rebri creticat pluries per fluxum sanguinis narium quam per
53
hemorroydarum fluxum: et quod in gibbositate epatis creti-
54
cat per vrinam et quod in concauitate est per fluxum ventris termi〈-〉
55
natur. Saluo quod egritudo sanguinea non sit: aut per hemorroy〈-〉
56
das aut per menstrua si sanguinea sit. Sed crises que sunt per apo〈-〉
57
stemata aut per pustulas vt plurimum in egritudinibus lon-
58
gis fiunt: que quidem mortifere crises in fine sunt propter apo〈-〉
59
stemata que in membris principalibus fiunt. et propterea pre〈-〉
60
cipit Hyppocrates in aliquibus istarum egritudinum euacuationem
61
in principijs fieri: sed non digestionem expectare.
62
¶ Capitulum .XL. Quod est de diebus creticis.
63
〈E〉Et[*]〈E〉Et corrupt for ET dies manifesti laudabilis crisis: sunt dies qui
64
a principio egritudinis per quaternariam enu-
65
merantur computationem. horum primus est quar-
66
tus et secundus est .VII. eo quod .IIII. hic vtrisque communi-
67
cat: et post hunc .XI. non communicans et post hunc .XIIII. et
68
post hunc .XVII. communicans est: et post hunc .XX. communi〈-〉
69
cat et post hos .XXIIII. .XXVII. .XXXI. .XXXIII. .XXXVII. et .XXXX. et
1
vltra .XX. sunt egritudines chronice: et quasi non vltra appa-
2
rent crises manifeste et ante vigesimum fiunt per quartana-
3
riam computationem: et hoc fit quia fiunt in quartis: et in quartis
4
antecedentibus iudicantur sicut crises que fit in septimo que iu-
5
dicatur in quarto bono signo in quarto apparente sicut nebu-
6
la alba suspensa: et vndecimus quartundecimum indicat: et deci-
7
musquartus decimumseptimum indicat: et decimusseptimus vi-
8
gesimum indicat: sed post vigesimum non fit indicatio nisi per septi-
9
manas. et isti dies omnes pro maiori parte laudabiles sunt.
10
et in eis maior pars crisium fit. Sed sunt alij qui in bonitate
11
istis propinqui existunt et similiter laudabiles existunt qui non cre〈-〉
12
ticant propter longos circuitus sicut tertius quartus et no-
13
nus: et decimustertius: et decimusnonus. et vigesimusprimus
14
omnes enim hi dies nullam habent vim indicationis crisis: sed no-
15
nus pro maiori parte indicat vndecimum. Sed dies in quibus plu〈-〉
16
rimum fit mala crisis est sicut sextus: et hic est peior omnium
17
et vtplurimum in eo fit mala crisis. Sed quartus est indicatiuus
18
huius: hoc est quando malum apparet signum sicut est nebula ni〈-〉
19
gra. et post illum in malicia existit .XII. et post hunc .VII. et post
20
hunc .X. et post hunc .XV. et post hunc .XVI. et post hunc .XVII.
21
sed raro in .XII. fit crisis. ¶ Et debes scire quod iste crises a princi〈-〉
22
pio egritudinis computantur: et est quando manifeste in operationi-
23
bus lesio apparet: excepto in pariente: quia ab ipso partu inci-
24
pere debemus quamuis egritudo post partum per triginta dies
25
sensibiliter extitisset: et breuiter he regule dicta Hyppocratis sequuntur.
26
Et cecidit diuisio inter antiquos in his diebus in malicia et
27
bonitate. Sed isti dies approbati sunt a duobus viris qui prio〈-〉
28
res in hac arte extiterunt: et sunt Hyppocrates et Galienus et creditur quod verita〈-〉
29
tem dicant propter experientiam eorum multam. et causa horum per pluri-
30
mos dicta est. Et quod nobis videtur ex hoc declaratum est a no〈-〉
31
bis super accusam Auicenne quam commentati fuimus. ¶ Et scias quod di-
32
es isti quamuis verificentur in crisi necessitatem non habent: sed veri〈-〉
33
tatem habent secundum plus: quia Rasis dicit quod expertus fuit in infirma〈-〉
34
ria relenson in pluribus decem milium hominum et in multis ipsorum
35
verificati sunt isti dies laudati: et in multis veritatis vel verita〈-〉
36
tem liberationis dies reprobati habuerunt alias repleti fuerunt[*]alias repleti fuerunt is missing in Venice 1574
37
et similiter egit alias egri in malicia gaune[*]et similiter egit alias egri in malicia gaune cf. Venice 1574: et similiter cecidit in periclinatione: et hoc pro parte cum Ga-
38
lieno est et pro parte contra: et Auenzoar[*]et Auenzoar cf. Venice 1574: et Auenzoar similiter alias et pro parte contraria
39
est Auenzoar gloriosus[*]alias et pro parte contraria est Auenzoar gloriosus is missing in Venice 1574. et Rasis est testificatus: cui in hac sci〈-〉
40
entia decet concedi corona qui vixit .135. annis: et in quadragesi〈-〉
41
mo anno in hac arte operari cepit: et in bono obijt statu. et in
42
habitu scientie vidit quanta videre et cognoscere potuit. er-
43
go sui libri credendi sunt et ipsius testimonia. Et res quas iam
44
scire possumus: quia crisis est propinqua seu velocitati motus
45
egritudinis: et furiositati ipsius. Et signa que in vrina appa〈-〉
46
rent. et in sputo. et pulsus fortitudo. et egritudinis natura: et contra〈-〉
47
ria harum rerum tarditatem crisis significant: quemadmo〈-〉
48
dum si mediocres extiterint mediocritatem significant.
49
¶ Capitulum .XLI. Quod est de signis significantibus presentem crisim.
50
〈E〉T signa presentem crisim significantia sunt acci〈-〉
51
dentia fortia que precedunt sicut horripilatio fortis
52
et oscitatio fortis: inquietudo: et alienatio. et dolo-
53
ris capitis fortitudo oculorum: et faciei rubedo: et
54
anhelitus strictura. et tremor cordis. et pulsus: et colli dolor.
55
et ventris. et labij inferioris motus et mordicatio oris stoma〈-〉
56
chi et tremoris typus. et vrine constrictio. et stercoris. et for-
57
tis sitis et his similia. Et hec signa si in nocte apparent signi〈-〉
58
ficant crisim in matutinis futuram. et si in die appareant in nocte
59
proxima crisim futuram significant. Et species crisis cognoscuntur
60
propter humorem: aut secundum partem ad quam mouebitur humor
61
quemadmodum labij citatio significat vomitum. et rube-
62
do faciei. et nasi pruritus sanguinis fluxum significabit. Ad
63
huc species crisis ab indicationibus speciei cognoscetur: quia speci〈-〉
64
es crisis speciei indicationis similabitur et cognoscetur vtrum per
65
sanguinis fluxum. aut per vomitum. aut per sudorem. aut per
66
similia his ergo quinque bona crisis cognoscitur causis. vna est vt
67
in statu egritudinis fiat. Item post digestionem bonam. et vt hu〈-〉
68
mor qui euacuatur similis sit humori egritudinem facienti et in
69
die laudabili fiat: et vt sit bonis diebus indicata.
1
¶ Capitulum .XLII. Quod est de signis pronosticantibus salutem.
2
〈E〉T postquam locuti sumus de crisibus bonis et ma〈-〉
3
lis. et de rebus que pro maiori parte significant
4
in acutis egritudinibus salutem vel mortem.
5
Deinceps loqui volumus de alijs signis prono〈-〉
6
sticis. et incipiemus a signis pronosticantibus salutem. Et
7
ista signa sunt signa que ab operationibus sumuntur. et ab
8
accidentibus que ab operationibus proueniunt. Et aliquano hec signa
9
sumuntur ab egritudinibus que alias egritudines sequuntur. ¶ Pro〈-〉
10
nosticationes que ab accidentibus sumntur[*]sumntur corrupt for sumuntur sunt sicut quando
11
facies infirmi propinqua est sanorum faciebus. et maxime faciei
12
similis sibi sano existenti eo quod sanorum facies diuersificantur mul〈-〉
13
tum. et si ita sit signum est salutis. et quando calor equinalis
14
est in toto corpore signum est salutis. Et extensio intestinorum absque
15
apostematibus. Et venter mediocris inter grassiciem et maciem
16
et superfluitates ab eo manantes colorem naturalem et substan〈-〉
17
tiam habentes significant salutem. et quod in partibus ventris non
18
sit apostema. et quod bene se contineant virtutes nutritiue velut stercus. vt
19
sit equale inter grossiciem et subtilitatem. et vt sit coloris aurei:
20
quia tunc est signum salutis illius egritudinis: eo quod stercus signifi〈-〉
21
cat super bonitatem istius virtutis. Et si vrina sit citrina: et
22
hypostasim in fundo habens albam et continuam: aut suspensam
23
signum est salutis: et maxime quando residet in fundo: quoniam talis
24
vrina significat salutem in febribus: et in apostematibus intrinse-
25
cis. Sputum album medium inter grossum et subtile malo ca〈-〉
26
rens odore: et quod facile expuitur in pleuresi et in peripleumo〈-〉
27
nia salutem significat. Sudor in acutis febribus in die creti-
28
co in calore temperatus: in toto equaliter existens corpore albi
29
coloris: et malo carens odore salutem significat. Fluxus san〈-〉
30
guinis narium in febribus sanguineis: in apostemate cere-
31
bri: et intestinorum in die cretico salutem significat. Et signa
32
que ab operationibus sumuntur sunt in egritudinibus acutis
33
bonitas rationis: et sensuum claritas: bonitas: decubitus. et
34
motus anhelitus temperatus non rarus: nec spissus: nec in〈-〉
35
terpollatus: et pulsus fortis et paucam habens permutatio-
36
nem et bonus appetitus sunt signa salutis: quia bonitatem
37
omnium virtutum significant. Sed signa salutis que ab egri〈-〉
38
tudine sumuntur superuenienti sunt vt superueniens sit con-
39
traria causis antecedentis: aut ipsa moueat causam egritu-
40
dinis preambule ad partem diuerlam. Exemplum prime est
41
febris spasmo repletionis superueniens: propterea quia causa
42
faciens febrem: vel ipsa febris cause facienti spasmum resistit.
43
Similiter febris superueniens dolori ventris: et stomachi aut
44
epatis: aut splenis ventoso a frigida complexione generato.
45
Exempla membri secundi multa in antiquorum libris inue〈-〉
46
niuntur et dixerunt quando superuenerit causoni in die creti-[*]# "causoni in die" (?) cf. Venice 1574: "causo in die"
47
co rigor est tunc signum declinationis illius febris: eo quod na〈-〉
48
tura expellit ipsum humorem a partibus intrinsecis ad extri-
49
secas partes. Et quando superueniunt varices podagricis
50
et arteticis[*]arteticis corrupt for arthriticis et egritudinibus renum vt nefreticis tunc liberan-
51
tur. Et quando hemoroyde melancholicis superueniunt si-
52
gnum est liberationis: et qui subtiliter has res perscrutatur
53
a seipso ex his multa inueniet. Et aliquando accidit vt vna
54
egritudo alteri superueniat et primam alleuiabit: puta quan〈-〉
55
uis perfectam curationem non faciat. et hoc fiet quando cau〈-〉
56
sa egritudinis secunde erit ex genere causarum prime excepto quod sunt
57
minores: et debiliores. exemplum huius est quod dicit Hyppocrates ace〈-〉
58
tosa in dysenteria eructatio laudabilis est.
59
¶ Capitulum .XLIII. Quod est de signis pronosticis malis.
60
〈E〉T postquam locuti sumus de signis salubribus. de〈-〉
61
inde volumus loqui de signis malis. Ista signa
62
in pronosticatione habent gradus secundum plus et mi〈-〉
63
nus. Et sumuntur ab operationibus et ab acciden〈-〉
64
tibus que ab ipsis operationibus veniunt. et aliquando su-
65
muntur ab egritudine precedenti. Ea que sumuntur ab ac-
66
cidentibus sunt hec vt facies quam dixit Hyppocrates significans mor〈-〉
67
tem id est quia nasus est acutus oculi concaui: et aures dependentes
68
et cutis: faciei tensa: et color faciei viridis vel obscurus. et ocu〈-〉
69
li quasi cineritij: hec perditionem pronosticantur: eo quod ista acci〈-〉
1
dunt in egritudinibus acutis: quoniam spargiur et perdiur ca〈-〉
2
lor naturalis ab egritudine: et fortificatur contrarium ipsius:
3
hoc est calor extraneus: generaliter hec sunt signa in egritu-
4
dinibus acutis. et aliquando a fortitudine egritudinis. Et
5
aliquando accidunt hec signa in egritudibus chronicis. vt
6
in ethica. et etiam post multam euacutionem a fluxu ventris. vel a
7
vigilia immoderata. quod est. quia dissolutus est calor naturalis et hu〈-〉
8
miditas. et calor extraneus est fortificatus excepto vt non pre-
9
cesserit ventris fluxus immoderatus aut immoderata vigilia
10
quia tunc in malo leuius signum esset. Et quando album oculi ru〈-〉
11
beum fuerit. et ipsius vene obscure aut nigre fuerint signum
12
mortis est proculdubio. et maxime in egritudinibus acutis.
13
quod est. quia nigredo extinctionem naturalis coloris significat. et albi
14
rubedo repletionem cerebri ex humoribus inflamatis signi〈-〉
15
ficat. ¶ Eminentia oculi in egritudinibus acutis malum est
16
nisi foret propter oculi obtalmiam. aut propter vomitum.
17
Quando supercilium. aut labium. aut nasus colorem luteum
18
habent et obscurum mortem proximam et significat. Frigiditas extre-
19
mitatum in acutis signum malum est valde. eo quod suffoca-
20
tionem caloris naturalis in partibus intrinsecis. aut propter
21
apostema significat. aut propter humorum frigidorum abundan-
22
tiam. et proprium signum est extinctionis coloris naturalis. et eodem
23
modo quando habens febrem corpus intrinsecus fuerit calidum et extrinsecus
24
frigidum mortem significat. eo quod apostema calidum denunciat in in〈-〉
25
terioribus esse. et ideo calor extrinsecus vertitur intus. Et vniuersaliter quando
26
calor equalis non est in toto corpore malum est. quod est quia si-
27
gnificat in membris principalibus apostema sicut in cerebro sto-
28
macho. et epate. Quando lingua pustula botoralia habet cum ex〈-〉
29
tremitatum frigiditate mors proxima est. quod est. quia signifa〈-〉
30
cat[*]signifacat corrupt for significat in cerebro. aut in ventre calidum apostema et malum. si digyti et
31
vngues ad obscuritatem sunt decliues. et ad viriditatem stante
32
pulsu debili mors vicina est. et si nigredo adsit cum fortitudi〈-〉
33
ne pulsus in die cretico salutem significat. Et similiter quando
34
sanies in illis locis fuerit aut apostema salutem significat. Et quando
35
in carne primo apparuerit pustula rubea. deinde ad viridita〈-〉
36
tem vel nigredinem conuertitur signum est malum. quoniam iam ex〈-〉
37
tinctionem caloris innati videtur significare. Et si in egritudi〈-〉
38
nibus acutis apparent in superficie carnis minute pustule ad
39
similitudinem granorum milij signum est malum. quia signum est
40
quod materia paucam digestionem recipit. quia dicit Hyppocrates ictericia veni〈-〉
41
ens ante .7. diem in acutis febribus malum est. reprobatum est
42
experientia in omnibus nostris terris. et si veniat in quinto die lau〈-〉
43
dabile multum est viua ratione: et maxime in temporibus calidis et
44
corporibus calidis. Et hec est sententia collegiorum medicorum
45
omnium persarum et indie maioris: et pro maiori parte illo〈-〉
46
rum de antalis. et possibile est quod istud quod dixit locum in gre-
47
cia habuit: quia terra illa hac frigidior existit. Et istud quod di-
48
xit Hyppocrates quod erat signum malum: est ideo: quia hec est vna ex rebus ex
49
qua prouenit crisis et omnis crisis veniens ante digestionem est
50
malum. et possibile est quod viderit in terris suis crises venientes
51
per ictericiam ante septimum esse malas et sine digestione. Et si〈-〉
52
gnificatio que sumitur a rebus exeuntibus a corpore hoc est si〈-〉
53
cut stercus nigrum et viride et fetens: et cum pinguedine in fe〈-〉
54
bribus acutis: quia hec mortem significant. quod est: quia nigrum
55
adustionem: pingue membrorum liquefactionem: fetens corruptio〈-〉
56
nem humorum significat. Et in acutis stercus album et liqui-
57
dum malum est: eo quod significat digestionis debilitatem: et quia
58
cholera ad partes superiores ascendit. et similiter est in vrinis in hac
59
febre. Item album stercus futuram ictericiam significat. Sed ster〈-〉
60
cus habens colores varios: super longitudinem egritudinis habet
61
significare et super abundantiam diuersorum humorum. et si causa me〈-〉
62
dicine fuerit salutem pronunciat in qualibet egritudine: et si in prin〈-〉
63
cipio exierit cholera nigra: siue superius vel inferius mortem
64
fignificat: eo quod cum talis humor apparuerit a principio egritu〈-〉
65
dinis significat aut super abundantiam ipsius humoris aut
66
super debilitatem virtutis: aut vtrumque. Et dysenteria proueniens
67
a melancholia aut acetositate mortem denunciat: quando stercus cho〈-〉
68
lere pure assimilatur malum est cum appetitus defectu. similiter ca〈-〉
69
sus appetitus cum sanguinis fluxu malum. Nigra hypostasis
1
in acutis febribus morte significat eodem modo vrina aquo-
2
sa et subtilis perseuerans in pueris mala est: quod est: quia eorum
3
naturalis vrina debet esse grossa. Urina aquosa in egritudinibus acu-
4
tis mortem denunciat. et vrina turbida que non clarescit ma-
5
la est: eo quod significat supra fortitudinem extranei caloris aut
6
vigiliarum. Urina furfurea et laminosa in acutis febribus
7
mala est si vicium renum aut vesice non affuerit: quia membro-
8
rum liquefactionem significat. Et signum discretiuum inter vtrum〈-〉
9
que est renum aut vesice dolor: et vomitus niger: et screatus exi〈-〉
10
stit malus. et si cum hoc fuerit fetens mortem habet significare. Su〈-〉
11
dor in die non cretico apparens ex quo febris alleuiationem
12
non habet malum est. et si cum hoc est fridus in ceruice et capite
13
malum est. et si in capite solo peior: quia longitudinem egritu〈-〉
14
dinis significat: et in lenta et in acuta significat mortem. Sangu-
15
is guttatim exiens de naribus paucus et niger in causone mor〈-〉
16
tem significat: quod est: quia magnitudinem apostematis dicit es〈-〉
17
se in cerebro. ¶ Hec sunt signa accepta ab operatione. Quan〈-〉
18
do oculi lumen effugient et inuoluntarie lachrymauerint si-
19
gnum malum erit. Et si veloces fuerint et rubicundi: et vnus
20
altero minor apparuerit: signum est mortis. Et rubedo ocu〈-〉
21
lorum iterum super spasmum cerebri habet significare. Et
22
eodem modo quando labia astringuntur. et quando infirmus
23
a capite ad pedes se iactauerit mortis est signum: quoniam
24
intoleratiam[*]intoleratiam corrupt for intolerantiam virtutis denunciat: et vniuersaliter quandocunque infir-
25
mus non steterit ad modum sani signum est malum: et similiter
26
quando vult sedere saltando sedet. Et eodem modo quando
27
se adheret capiendo seu sustentando se vbique signum est mortis
28
Et quando infirmus non audit nec videt cum debilitate vir-
29
tutis signum est mortis proxime. et quando anhelitus inter〈-〉
30
dum fortis. et quandoque occultus fuerit malum est: quoniam
31
perturbationem mentis significat: quia eorum consuetudo est
32
et cum fuerit anhelitus eius intercisus: est signum malum: quo〈-〉
33
niam spasmum in musculis pectoris esse denunciat. Et som-
34
nus quando lesionem vel dolorem inducit signum est malum. Et
35
signa que ab egritudinibus precedentibus sumuntur sunt sic su〈-〉
36
menda: quia quando noua egritudo precedente fortior erit: aut in
37
membro nobiliori signum est malum. sicut si in squinantia[*]squinantia cf. in Venice 1574: synanchia in quar〈-〉
38
to die humor ad pulmonem descendat patiens in septimo
39
morietur. Et similiter omnis egritudo signicans[*]signicans corrupt for significans egritudi-
40
nem vel fortitudinem cause efficientis egritudinem mala est
41
sicut repletio reumatis in capitibus pthisicorum mala est. et
42
singultus in egritudinibus acutis: quia spasmum significat. et
43
aliquando accidens superueniens opponitur egritudini prece〈-〉
44
denti. sicut hydropisis festinantibus post febres acutas.
45
¶ Capitulum .XLIIII. Quod est de signis vniuersalibus ad
46
cognoscendum membra intrinseca egra.
47
〈D〉Einceps volumus loqui de signis egritudinum
48
membrorum intrinsecorum. Et dicemus quod iam di-
49
ctum est superius quod hic tria requiruntur. videlicet mem〈-〉
50
brum egrum. et quiditas egritudinis. et causa egri-
51
tudinis. et causa hic itelligitur differentia egritudinis: hec est
52
ipsius proprietas. et ea que istas res significant pro maiori
53
parte sunt accidentia que actionibus et passionibns mem-
54
brorum superueniunt et hec apparent aut in corpore aut in su〈-〉
55
perfluitatibus corporis. Sed accidentia que dicta sunt pro-[*]pro- corrupt for pro
56
maiori parte super egrum membrum significant. solum quando
57
illa actio aut passio membro cui superueniunt est illi propria.
58
Sicut casus appetitus egritudinem oris stomachi significat.
59
Sed si illa accidentia illi membro non sunt propria. quia illud
60
membrum egrum non significat: sicut priuatio motus digyti non si-
61
gnificat proprie egritudinem solum in digyto esse. quod est. quia potest esse
62
propter egritudinem nerui ad aliud membrum venientis. Item possibi〈-〉
63
le est vt accidens actioni membri superueniens membrum egrum
64
et egritudinem significat. et hoc accidit. quia hoc actidens[*]actidens corrupt for accidens proprium
65
ambobus existit. sicut dolor acutus pungitiuus panniculo〈-〉
66
sum membrum egrotare significat quod hunc dolorem efficit hu〈-〉
67
mor cholericus. Et oxiremia que cum magna ventositate egre〈-〉
68
ditur significat quod egritudo in ore stomachi existit et humor
69
frigidus huius causa exitit. Et membrum exiens su-
1
pra dorsum corporis membri in cuius opposito sentitur egri-
2
tudo signum est supra membrum lesum in tempore quo erit passio
3
membri lesi: sicut dolor qui est sub alias[*]sub alias is missing in Venice 1574 super hypocundris si〈-〉
4
gnificat quod egritudo est in stomacho. Et illud quod non est proprium signum
5
est sicut dolor ilij: qui potet esse vt sit egritudo colica aut egri〈-〉
6
tudo renum. Et exeuntia a corpore similiter super egrum membrum habet si-
7
gnificare a parte quantitatis: et forma ipsorum. A forma sicut cor〈-〉
8
puscula: pilus: et similia super egritudinem renum: et squamo-
9
sum super egritudinem vesice sine febre corpore existente. Et signi〈-〉
10
ficant a parte quantitatis sicut magni anuli exputi cum tussi
11
a pulmone prouenire significant: et parui a fistulis ipsius ori〈-〉
12
ri significant. Item exeuntia a corpore significant ex parte lo〈-〉
13
ci: aut a modo exitus ipsorum: sicut a sanguine ab ano exiente: quia
14
significat quod egritudo est aut in intestinis: aut in epatis conca〈-〉
15
uitate: et si per viam vrine egreditur egritudinem in gibbo epa〈-〉
16
tis: aut in renibus: aut in vesica significat. Et significatio que a mo-
17
do exitus sumitur est sicut sanguis exiens cum tussi qui a pul〈-〉
18
mone cognoscitur venire: et si cum rascatione egreditur a cola〈-〉
19
torio venire significat. Adhuc similiter dolor et pulsus super
20
membrum egrum significant: quanuis hec sint ex genere ac〈-〉
21
cidentium actioni superuenientium: saluo quod illorum actiones
22
diuersificantur secundum diuersitatem regularum vniuersalium et particula〈-〉
23
rium. Et serrinus pulsus significat quod egritudo in membro est
24
neruoso. Et vndosus significat ipsam in membro carnoso.
25
Sed quando dolor pungitiuus: et a latere mouetur: significat mor-
26
bum esse in membro panniculoso. Et si est lentus significat ip〈-〉
27
sum in membro carnoso: et si est pulsatiuus: tunc in membro
28
arterioso ipsum esse significat. et si est latitudinalis sine punctio〈-〉
29
ne significat ipsum esse in membro non ossuoso nec in neruo〈-〉
30
so sicut in splene et epate. et si extenditur in latitudinem significat
31
ipsum in neruo: aut vena esse: et si assimilatur fixioni corporis
32
grossi fixi significat quod est in lumbis aut grosso intestino. et si sit
33
frangitiuus in membro ossuoso esse significat. ¶ Isti sunt mo〈-〉
34
di quibus membrum egrum potest cognosci. Actiones vero pro〈-〉
35
prie alicuius iterare hic non oportet: quia tu hoc scis in libro sanita-
36
tis. Sed quod hic est optimum sunt aliquante distictiones[*]distictiones corrupt for distinctiones eorum
37
que ex corpore egrediuntur. et dicimus quod exeuntium a cor〈-〉
38
pore sunt due species. vna est cuius exitus est naturalis sicut
39
vrine: stercoris: et sputi: et alia est cuius exitus naturalis non
40
est: sicut sanguis. et quorundam membrorum partium.
41
¶ Capitulum .XLV. Quod est de his que egrediuntur a corpore que
42
egritudines significant.
43
〈A〉Cccidentia[*]〈A〉Cccidentia corrupt for ACcidentia vero exitus euis que exitum habet natu〈-〉
44
ralem non significant pro maiori parte nisi quidi-
45
tatem egritudinis vel causam: et iam de illis secu〈-〉
46
ti sumus. Sed res que exitum non habent natu〈-〉
47
ralem significant membrum egrum pro maiori parte. Et quod
48
hoc dicere volumus est signum exitus sanguinis. Et dicimus
49
quod sanguis exiens: aut exit a superioribus partibus corporis
50
aut a partibus inferioribus. Et qui a partibus exit superiori-
51
bus: aut exit per os: et cum sputo: aut cum rascatione. et a cola〈-〉
52
torio prouenit: aut a stomacho: et fit cum vomitu: aut a pectore vel pul〈-〉
53
mone. et fit cum tussi. Sed qui a pulmone prouenit est quantita-
54
te multus et simul et semel proijcitur et sine dolore: et est arterialis. Sed
55
qui a pectore prouenit est cum dolore: et est paucus et simul et se-
56
mel non exit. et colorem sanguinis pulmonis non habet: exce〈-〉
57
pto quod ab aliqua exeat arteria: et in eo sunt gutte coagulate.
58
Et aliquando a capite descendit et mouet tussim. et autumant ali〈-〉
59
qui vt a pulmone descendat: sed ab eo diuersicatur in substan〈-〉
60
tia et colore: quia pro maiori parte est sanguis coagulatus.
61
Et adhuc significatio sumitur a signis repletionis cerebri.
62
et aliquando a gutture prouenit et cognoscitur per dolorem spatularum
63
Sed sanguis qui a partibus inferioribus corporis egreditur:
64
aliquando ab orificijs venarum ani egreditur. et natura hoc vtitur per viam
65
euacuationis quando nimia quantitate aut qualitate exuberat. et
66
hoc cognoscitur ab accidentibus orificiorum ani euenientibus. et hoc
67
idem si superfluat non est laudabilis. Et aliquando per eandem viam
68
egreditur sanguis propter apostemata. aut intestinorum vlcerationem
69
aut propter virtutis epatis debilitatem. aut propter malam
1
sangninis qualitatem quam natura beneficio mundificationis expel-
2
lit. Et communicat sanguis exiens ab intestinis. et propter debilitatem
3
epatis in hoc: quia ambo loture carnis assimilantur. Et propri-
4
um signum in intestinorum vlceratione est dolor sensibilis in mem〈-〉
5
bro egrotante. et quod paulatim sanguis egreditur qui superfluitati-
6
bus est admixtus. Item qui ab epate prouenit ab accidentibus
7
proprie debilitatem epatis significantibus cognoscitur. et sine do〈-〉
8
lore est: sed quod expellit epar propter maliciam ipsius cognoscitur
9
per colorem. quia est sanguis niger adustus. Sed sanguis qui ex
10
vijs vrine egreditur aliquando a vesica prouenit aliquando a renibus
11
et aliquando ab epatis gibbositate. Et qui ex renibus exit egreditur
12
propter duas causas: aut propter vene apertionem. aut propter ipso-
13
rum renum scissuram. sicut accidit propter lapides in eis generatos
14
quia multotiens in eorum substantia generatur sicut dicit Galienus et postea
15
lacerant lapides ipsorum carnes et egrdiuntur. et quando hoc acci〈-〉
16
dit dolor incipit in loco ipso. et durat quousque virtus expulsi〈-〉
17
ua expellit ipsos. et vt plurimum generatur in concauitatibus ipso〈-〉
18
rum propter separatiue virtutis debilitatem que separare non potest aquo〈-〉
19
sam partem ex qua renes nutriuntur a parte terrestri. Et aliquando
20
generatur propter virtutis assimilatiue debilitatem que partem
21
ex qua membrum nutriri debet non potest assimilare. et sic ad lapi〈-〉
22
dem conuertitur. et non ad partem renum aut vesice conuersionem habet. Et
23
hoc accidit propter fortem caliditatem et siccitatem. aut propter
24
frigiditatem et siccitatem. sicut accidit in superfluitatibus que in
25
aque canalibus colliguntur. Et aliquando accidit propter gros-
26
sorum ciborum: et terrestrium vsum et aliquando he cause omnes
27
insimul aggregantur. Item adhuc sanguis ex renibus egredi〈-〉
28
tur propter virtutis nutritiue debilitatem: quod est: quia nutriri non
29
possunt ex humiditate sanguinea in eis existente. ¶ Sed ha〈-〉
30
rum passionum differentie he sunt: quia que a debilitate
31
renum causatur: ab accidentibus renibus superuenientibus co-
32
gnoscitur: sicut a colore qui eis accidit propter malam comple-
33
xionem et totius corporis maciem et coitus debilitatem. Et dif-
34
ferentia illius sanguinis qui fit propter apertionem vene ab
35
eo qui propter virtutis nutritiue fit debilitatem est: quia qui
36
egreditur propter vene apertionem ponit vrinam talem qua〈-〉
37
lis fit sanguis ab ipso rei principio: sed qui a debilitate pro-
38
uenit renum loture carnis assimilatur: et hoc idem in principio
39
valet neque subito apparet. Et differentia inter sanguinem ex
40
scissura vene prouenientem: et sanguinem ex orificijs exeun-
41
tem est: quia qui ex orificijs egreditur sine dolore est: quemad-
42
modum sanguis ex naribus exiens: et qui ex scissura exitum
43
cum dolore habet. Item qui ex vesica prouenit semper cum dolore
44
egreditur: quod est: quia sanguis ex hoc membro vt plurimum egre〈-〉
45
ditur propter humores acutos ipsum lacerantes. Et qui a gibbositate
46
epatis egrediur ab accidentibus debilitatem epatis denotan-
47
tibus cognoscitur. Sed accidens quod fluxus ventris nominatur
48
quamquam de eo. Galienus sufficienter non sit locutus: declaratum tamen
49
est in egritudinum libro: quod sit ab intestinorum epatis: et stoma-
50
chi debilitate: et aliquando a debilitate membrorum totius corpo〈-〉
51
ris: et cum hic dico debilitatem malam membrorum sine materia
52
complexionem intendo: et similiter propter malam complexionem
53
materialem hec accidentia fieri possunt. hoc est propter materi〈-〉
54
am in quolibet istorum membrorum: aut in pluribus collectam: et
55
tunc hec mala complexio solum membrum egrum non significabit:
56
sed etiam ipsius causam denotabit. Et incipiendum est a signis que
57
quando huic euacuationi coniunguntur membrum hoc egrum signi〈-〉
58
ficant propter ipsorum differentias. Et dicimus quod diferentia que
59
est inter fluxum ventris qui ab egritudine materiali fit in ali〈-〉
60
quo membro vel in pluribus et inter fluxum qui ab egritudine
61
fit non materiali est: quia ille qui ab egritudine fit materiali
62
habet manifestum exitum humoris ipsum facientis cum cgestione[*]cgestione corrupt for egestione. et
63
si fit sint materia non sic manifestatur. ¶ Et debes scire quod si a
64
stomacho prouenerit ab accidentibus stomacho superuenienti〈-〉
65
bus quod manifestatur stomacho habente complexionem malam materialem aut
66
non materialem: et cum hoc penitus coniungitur mora cibi in stomacho
67
pauca: quod est: quia qui a stomacho prouenit est propter vnam dua-
68
rum rerum: aut propter virtutis expulsiue festinationem vt citi-
69
us expellat: aut propter retentiue debilitatem vt non retineat.
1
et quodcumque horum fuerit neccesse est vt pauca cibi in stomacho fiat mo〈-〉
2
ra. Et aliquando accidit vt fluxus ab itestinis proueniat sicut di〈-〉
3
ctum est. et hoc ab accidentibus intestinis superuenientibus co〈-〉
4
gnoscitur: et quia in stomacho causa festinantie supradicte non
5
est in ipso cibus tempore naturali moratur. Et qui ab epate aut
6
venis prouenit: aut ab aliquibus alijs membris prouenit: vt a
7
capite: et his similibus cognoscitur si materialis est similiter a signis signi-
8
ficantibus dominium humoris in membro: et ab accidentibus illi
9
membro proprijs: aut ab ipsius operationibus. Auenzoar enim testifi〈-〉
10
catur de illo qui fluxum chronicum patiebatur quod fluxus iste in ho〈-〉
11
ra somni fortificabatur: et in hora vigiliarum alleuiabatur: et per hoc
12
arguebat quod humor hoc faciens esset in cerebro: et suam intentio〈-〉
13
nem in curando cerebrum adhibuit: et curatus est. Et ego ean〈-〉
14
dem rem isti similem feci in quodam fluxu ventris patientem qui me〈-〉
15
dicatus a multis medicis: et a me longo tempore fuit et nihil profi〈-〉
16
cui habebat: ita quod de ipsius salute desperaui: sed ipsum visi〈-〉
17
tabam sicut amicum: et quia magnus erat: tandem percepi vnum ex
18
suis brachijs alio frigidius et macrius. et autumaui ob hoc
19
quod fluxus ab illo brachio ortum habuit: eo quod virtutes ipsius
20
membri attractiua et digestiua deperdite essent propter malam
21
complexionem frigidam non materialem super ipsum dominantem. Et ego inten〈-〉
22
tionem meam ad illud membrum calefaciendum apposui cum frica〈-〉
23
tionibus: balneis: et similibus localibus reducere bonam et naturalem
24
humiditatem conatus fui et postea mentem apposui: vt calorem
25
naturalem atque humiditatem hanc cum rebus conuenientibus conseruarem
26
donec ipsum ad omnes suas virtutes naturales reduxi. Nec medi〈-〉
27
cinam propriam aliquam fluxui propriam facere curaui. et propter hanc
28
rem breui tempore curatus est. Sed fluxus qui fit propter oppilatio〈-〉
29
nem que fit in mesaraicis venientibus ab epate ad intestina si-
30
gnificatur per chilum exeuntem cum egestione: quamuis tardet in stomacho et
31
intestinis tempore naturali: aut propinquo eidem: et quando hoc accidit ali-
32
cui fit ei macies tempore breui: ita quod breuiori quam alijs fluxibus ac〈-〉
33
cidat. Sed quando egritudines iste componuntur difficile est eas co〈-〉
34
gnoscere. Et scias quod maior pars istorum signorum coniectura-
35
bilis est: et propterea volens ista cognoscere indiget acuto inge〈-〉
36
nio cum perseuerantia perscrutationis: et quando estimabis vnum inci〈-〉
37
pe eleuare cum medicina leui secundum egritudinem quam opinatus
38
fueris: et si lucratus fueris ex hoc continua medicinam: quia tunc
39
scies quod opinatus es verum. et si non: dimitte. Sicut quando credide-
40
ris quod causa fluxus sit oppilatio dabis res aperitiuas: et si lu-
41
cratus fueris teneas hanc medicinam: et credas quod hec opinio
42
est vera. et si non incipies cito restaurare illud quod fecisti cum
43
medicina illa. Et opinantur quidam medicorum quod hec oppilatio sit
44
de genere supposito egritudinibus et causis egritudinum. et
45
si credideris quod causa egritudinis sit caliditas studebis cura〈-〉
46
re cum rebus parum frigidis: et si videris quod proderunt credas pro
47
certo tuam opinionem: et incipe egritudinem leuare. Hec sunt
48
illa propter que cognosces membra lesa. Et quedam cognosces
49
per accidentia membrorum communicantia cum membro leso sicut tussis que
50
accidit causa pleuresis: aut causa apostematis epatis: aut tractione
51
ossis trachea tracti causa apostematis epatis: sed hec signa non
52
sunt proprie signa lesionis membri nisi coniungantur alia signa cum
53
eis sicut tussis et rascatio que non significat super pleuresim
54
nisi sit ibi dolor pungitiuus lateris et febris continua. Adhuc sci〈-〉
55
as quod in quibusdam membrorum egrorum est egritudo per se primo: et in
56
quibusdam propter aliorum membrorum communicationem fit. et cognitio
57
egritudinis qui propter colligantiam fit membrorum est quod membrum
58
compatiens propter augmentum vel diminutionem egritudi〈-〉
59
nis membri per se egri aggrauatur aut alleuiatur. verbi gratia:
60
quia vertigo et alie capitis egritudines que augmentantur quando
61
stomachus nauseat: aut quando corruptos in se continet humo-
62
res: aut quando a cibis vacuus non est: tunc dicere debemus quod hoc
63
non accidit capiti nisi propter cerebri ad stomachum colligantiam. Et ad-
64
huc hoc indiget perscrutatione: quia possibile est vt alicuius
65
membri egritudo propter alterius membri egritudinem ac-
66
crescat: aut esse potest: vt in vno membro sint egritudines plu〈-〉
67
res: quarum vna est sibi propria et prima et altera propter alteri〈-〉
68
us membri colligantiam. Et aliquando egritudo que propter
69
colligantiam fit prorie egritudinis augmentum recipiet et crementum
1
et autumabit forte quas quod propter colligantiam solam hoc prouenire
2
possit. Item adhuc esse potest vt due egritudines propter colligan-
3
tiam esse possint vt egritudo cerebri propter stomachum. et egritudo sto〈-〉
4
machi propter aliud membrum. Et ne in hunc errorem decidat spe〈-〉
5
culator oportet vt circa hoc pluries perscrutetur. et quando eius
6
opinio super aliquam istarum fuerit firmata: tunc remotionem
7
ipsius cum medicina equalitati propinqua attendet. hoc est
8
cum medicina ad aliquam extremitatum non multum declinan〈-〉
9
te. Et si experientia hoc ipsum inuenerit et perpendat in ipso
10
perseueret. et si non ad aliam opinionem se conuertat.
11
¶ Capitulum .XLVI. Quod est de signis egritudinum et cau〈-〉
12
sarum ipsarum in generali.
13
〈E〉T postquam nos de rebus vniuersalibus fuimus lo-
14
cuti per quas membra egra cognoscere possumus
15
deinceps loqui volumus de rebus per quas egri〈-〉
16
tudines et ipsarum egritudinum causas cognoscamus
17
Et dicimus quod rerum super quas nos oportet adducere si〈-〉
18
gna vniuersaliter sunt. aut mala complexio materalis aut non materialis. Et
19
signa que malam complexionem materialem significant: vt dictum
20
est sunt illa que dominationem humoris significant: ant in toto cor-
21
pore: aut in vno membro egro. ¶ Et adhuc similiter vt dictum est
22
ea que ex corpore egrediuntur humorem facientem malam
23
complexionem materialem significant sicut vomitus et egestio:
24
aut sputum: et hec sunt signa conuenientia super genus cause
25
operatiue. et de his iam locuti fuimus. ¶ Et rascatio signi〈-〉
26
ficat etiam super causam et speciem operantem: sicut rascatio ru-
27
bea significat fortitudinem sanguinis: et viridis fortitudinem
28
humoris combusti: et ideo significat in egritudinibus pecto〈-〉
29
ris mortem. Et rascatio bona est alba plana equalis: et que
30
cum facilitate expuitur. Et apostemata significant demon-
31
strationem super humores operantes ea per signa significan-
32
tia super fortitudinem humorum. Et dolor significat super causam
33
que operatur. ideo quod dolor acutus significat quod humores sunt ca〈-〉
34
lidi: sed dolor martillinus et dolor similis punctioni acus gros-
35
se non sunt nisi ex humoribus frigidis sicut dolor colice. aut causa hu-
36
moris lapideati: sicut accidit in renibus causa arenularum.
37
Et apostemata similiter ex signis causarum facientium manifestan-
38
tur. et quia pulsus in re apostematum signum habet proprium. ob hoc de
39
ipso nunc loqui disposuimus. ¶ Et dicimus quod apostematum
40
calidorum pulsus tensus est paruus. velox. spissus. varius
41
varietate serrina. Et tensio vero fit propter materiam organum
42
extendentem. paruitas vero propter duriciem et organi asperi〈-〉
43
tatem fit velocitas et spissitudo propter recompensationem for〈-〉
44
tis magnitudinis fiunt quam amisit. serrinitas vero fit. quia
45
virtus organum extendit. et quia non est organum obediens et
46
ipsius partes non equaliter extenduntur. et ob hoc vna alteri re〈-〉
47
sistit. et propterea ille motus serre motui assimilatur. ¶ Sed apostema〈-〉
48
tum cholericorum pulsus spissior sanguineorum pulsu est. pro〈-〉
49
pter ipsorum fortitudinem caloris et magis ad serrinitatem de〈-〉
50
clinat eo quod cholere siccitas indurat membrum. ¶ Sed apo〈-〉
51
stematum flegmaticorum pulsus paruus et rarus et tardus
52
est. propter fortitudinem fridigitatis et virtutis debilitatem.
53
et in hoc dispositio serrina omnino non existit propter humoris
54
facientis humiditatem. ¶ Sed humorum melancholicorum
55
apostematum pulsus durus est. et asper propter humorum siccita〈-〉
56
tem. et est tardus. et rarus. et ad serrinitatem manifeste decli-
57
nat. et cum his omnibus est occultus et rarus. Et de rebus per
58
quas cognoscuntur apostemata que fiunt in principalibus
59
membris est febris. et ideo hec est vna de rebus que osten-
60
dunt de apostematibus que consueuerunt facere saniem. quia
61
apostema quod non facit saniem non habet calorem extraneum
62
sicut apostemata que sunt causa ventositatis aut duriciei.
63
Sed membra in quibus visibiliter manifestantur sunt cere〈-〉
64
brum. epar. stomachus. et intestina gracilia. et splen. et renes
65
et vulua. et vesica. Ista sunt genera signorum per que species
66
egritudinum cognoscuntur secundum regulam huius artis vniuersa-
67
lem. Et si ego non recolerem signa et cursum qui currit in hac
68
arte. hoc est dicere si ego non considerarem in vnoquoque mem-
69
bro considerationem propriam. tunc consideratio vniuersalis sufficere vi-
1
deretur: sed volo sequi vestigium Galieni ad maiorem cautelam
2
ad loquendum de rebus particularibus: eo quod hec est via que〈-〉
3
sita in hac arte. Et nos narrabimus egritudines membrorum
4
manifestorum: et narrabimus signa significantia super ipsa cum
5
cautela et complemento verborum particularium que cum vniuer-
6
salibus dici non possent. Et etiam quia multa signa ex his cum ac〈-〉
7
cipiuntur particulariter non sunt signa: eo quod plus apprehen〈-〉
8
dunt quam egritudo ipsa: vel quam membrum infirmum: et propter
9
hoc necessarium est loqui super omnia accidentia que sunt propria
10
vnicuique egritudini. verbi gratia: quia dolor pungitiuus in la〈-〉
11
tere cum febre tussi. et pulsu serrino signum est apostemati dia〈-〉
12
fragmatis. Sed maior pars egritudinum membrorum in-
13
teriorum que indigent demonstratione sunt apostemata: vniuersalis ma〈-〉
14
la complexio materialis: vel non materialis. Sed secundum Galienus conside-
15
rationem in res particulares narrare oportet. Sed de his
16
breuiter dicemus egritudines membrorum propria narran〈-〉
17
tes signa super eas significantia ostendemus a cerebro inci〈-〉
18
pientes. dicimus quod omnes male complexiones eidem superuenire
19
possunt vt calide: frigide sicce et humide et vniuscuiusque istarum signa
20
significantia dispositionem plenius ostendentur: sicut oculorum
21
rubedo et faciei. et actualis calor dominium sanguis: aut hu〈-〉
22
moris calidi significat. Et proprietas male complexionis cali〈-〉
23
de aut frigide est: vt eidem dolor coniungatur: tamen in com-
24
plexione calida fortior existit: sed humida vel sicca dolorem
25
non efficit nisi parum. Sed quando est sola humiditas tunc so〈-〉
26
la grauitas sentitur: et humida complexio cerebri cognoscitur a ca〈-〉
27
pitis grauitate. et a multo somno: et a sensuum capitis ebetu〈-〉
28
dine. Et siccitatis signa his existunt contraria. Et possibile est
29
vt complexio adueniens capiti sit principaliter adueniens ex
30
capite. et possibile est vt ab alio veniat membro: sed pro ma-
31
iori parte accidit causa stomachi. Et signum huius est quo〈-〉
32
niam soda promouetur quando angustiatur stomachus ad
33
vomendum vel quando a cibis vacuus existit: aut quando cibaria cor〈-〉
34
rupta sunt in stomacho. Et istud est generale: quoniam dolor ca-
35
pitis augmentatur quando augetur stomachi egritudo: et minuitur quando
36
minuitur. Et possibile est quod accidat ex colligantia duarum ve-
37
narum que nominate sunt in arabico guidez. Et sunt vene som-
38
ni: quoniam accidit in capite dolor qui dicitur emigranea. et signum
39
huius est signa significantia repletionem occipitij. et possibi〈-〉
40
le est vt accidat ex colligantia totius corporis: et signum hu-
41
ius est signa significantia repletionem vniuersalem. Et cere〈-〉
42
bro aduenire possunt omnes species apostematum calldorum[*]calldorum corrupt for calidorum
43
et frigidorum. Et aliquando membrum egrum cognoscitur et egri〈-〉
44
tudo a proprijs ipsius operationibus in ipso sicut in egritu〈-〉
45
dine fixa in cerebro comitantur alienationes que diu continu〈-〉
46
antur cum eo: quod si propter colligantiam alterius membri exi〈-〉
47
stant sicut accidit propter apostema diafragmatis concomitan〈-〉
48
tur alienationes que non continuantur cum eo. Item accidentia
49
que sensibus adueniunt sunt cogitationis species egritudi-
50
nis membri proprie sicut apostema cholericum in cerebro
51
factum malas prebet cogitationes: et quasi festucarum de pan〈-〉
52
nis euulsionem adducit et vigiliarum multitudinem: et cum
53
mala dispositione de somno excitantur. Et quod ex sanguine fit mi-
54
nus vigilare facit quam illud quod de cholera fit. et habet risum et leti〈-〉
55
ciam: sed quod a cholera fit: sequetur ira et furor. Sed quod de melan〈-〉
56
cholia fit et illud alienationem sensuum promouet: excepto
57
quod timor et planctus hoc concomitantur. Sed quod ex flegmate fit
58
corruptionem animalium virtutum probet et non intendit facere ma〈-〉
59
lum. Sed signa propria dominij humoris apostema facientis
60
in cerebro sunt sicut rubedo faciei et oculorum: et caliditas tactus
61
et fortitudo pulsus: quoniam ista significant abundantiam sanguinis
62
et maxime quando associabitur eis regimen conueniens sicut etates:
63
complexiones. et tempora. Et non queras vt rememorem tibi
64
signa multotiens quoniam rememorari debes eorum que tibi di〈-〉
65
xi. Et pulsus super apostemata signicans[*]signicans corrupt for significans habet a sua proprie-
66
tate varietatem tremoris: quod est: quia in membro panniculoso pro〈-〉
67
pter certamen. quod est inter virtutem et organi extensionem. Et
68
hoc accidens in apostematibus calidis plus manifestatur.
69
In apostematibus vero flegmaticis et melancholicis mol-
1
licies. Et humiditas que est in apostematibus flegmaticis
2
quasi vincit serrinam dispositionem: quam a parte membri con〈-〉
3
sequi debet. Et panniculi qui in cerebro apostemantur sunt
4
pia mater et dura mater: et aliquando ipsa substantia cerebri
5
apostematur. et hoc maioris est periculi. et fortiora habet ac〈-〉
6
cidentia: quod est quia ex hoc consequitur paralysis aut apoplexia
7
Et dicitur quod aliquando cerebri rete apostematur. et hoc sequitur dolor pul〈-〉
8
satiuus propter arteriarum multitudinem. et ipsius propria
9
signa sunt albi oculi fortis rubedo. et palpebrarum grossici-
10
es. et motus difficultas. et febris vt dictum est: propria in istis
11
apostematibus existit. sed tamen in apostematibus calidis est acuta et
12
in mollibus est lenta. He sunt egritudines in quibus necesse
13
est inducere demonstrationem et proprie in egritudinibus ce〈-〉
14
rebri. ¶ Sed epilepsia et apoplexia et similes egritudines ner〈-〉
15
uorum omnes iste egritudines sunt manifeste sensui. et iam dixi〈-〉
16
mus earum causas in libris egritudinum. Et que remanent loqui
17
sunt signa que sunt propria cuiusque cause earum egritudinum.
18
Et hoc inuentum est in eis pluribus ex causis. et est inuentum
19
in eis ex colligantia aliorum membrorum. sicut est relaxatio. quia iam
20
declaratum est in libro egritudinum quod humor qui facit est causa
21
flegmatis et potest esse quod sit causa melancholie. Sed si est ex aquosi〈-〉
22
tate aut ventositate. in hoc est differentia inter medicos. et si
23
potest esse vt sit in cerebro principaliter et ex colligantia aliorum mem〈-〉
24
brorum. ¶ Sed cognosce ista signa maxime potest sciri per pre-
25
terita. quia iste egritudines eueniunt pluribus de causis. Ec-
26
ce que significant super ipsa sunt signa que significant super abundan-
27
tiam humoris. et quod eius quod inuenitur ex colligantia alterius mem〈-〉
28
bri dicta sunt iam fit via: per quam demonstratur. et hoc est quod
29
egritudo multiplicatur in membro ex colligantia et minuitur ex
30
minoratione: et iterum quia in membro leso non stat fixa egritudo. et
31
ideo quia omnia ista accidentia manifestant quod he egritudines non
32
sunt in membro principali. ¶ Et scias quod differentia que inter egri〈-〉
33
tudines materiales: et non materiales existit: est. quia materiales dominium il〈-〉
34
lius humoris ostendit. et que prima essentia a non materiali existit. si
35
causa hoc efficiens a rebus exterioribus causetur. hec erit malicia
36
pauca et perseuerantia erit breuis sicut dolor capitis qui a calo-
37
re prouenit solis. et sicut egritudo que nominatur terabi que ab aere se〈-〉
38
renissimo qui membra nutritiua lesit: contingit. Et que mala com〈-〉
39
plexio a secunda existit essentia est sicut spasmus aut et ethi-
40
ca que a nimia siccitate fit: et hec spasmi species ab alijs spas-
41
mi speciebus diuersificatur. quia paulatim aduenit. et eius
42
timor est magnus. hec sunt signa egritudinis.
43
¶ Capitulum .XLVII. Quod est de signis egritudinum oculorum.
44
〈I〉Ncipiamus nunc signa egritudines oculorum
45
dicamus quod he egritudines sensui visus manife-
46
stantur: et in hoc non indigemus nisi cognitione
47
cause. et hunc meum sermonem complebo cum
48
de oculorum medicatione sermonem ordinabo. sed hic di-
49
cam signa que cognitionem egritudinum oculorum mani-
50
festant: hec lesio est que aduenit neruo per quem ad oculum
51
spiritus currit animalis: aut que eidem accidit spiritui. Et
52
neruus qui ad oculum dirigitur leditur aut mala comple-
53
xione materiali cum apostemate vel oppilatione: aut propter
54
malam complexionem sine apostemate vel oppilatione. Et signa male com-
55
plexionis cum apostemate in oculis sunt manifesta. sicut pulsatio: ru〈-〉
56
bedo et calor et signa oppilatonis sunt sola grauitas. Et signa
57
male complexionis oculorum manifestantur secundum quod omnis mala complexio
58
manifestatur. Et oppilationes que in eo sunt fiunt sicut egritudo que
59
nominatur abinasal. et est oppilatio facta inter corneam et humorem cry〈-〉
60
stallinum. et hec oppilatio apparens est. hanc vero egritudinem prece〈-〉
61
dit vaporum eleuatio ad partes superiores. Et potest esse vt isti va〈-〉
62
pores propter colligantiam stomachi ascendant quos stoma-
63
chus transmittit cerebro. et etiam possunt a solo cerebro eleua-
64
ri. Et differentia inter istos est. quia vapores a stomacho veni〈-〉
65
entes crescunt et decrescunt propter bonitatem digestionis stomachi et mali-
66
ciam ipsius. Sed quando a cerebro fiunt in sua fixione firmantur
67
tamen et in eis qui a cerebro fiunt aliqua additur malicia pro-
68
pter stomachi maliciam. Et dicunt quod vapores a stomacho ascen-
69
dentes ambos oculos equaliter turbant. Sed oppilatio que
1
propter decursum aque superioris aduenit vt plurimum vni
2
soli oculo accidit
3
¶ Capitulum .XLVIII. Quod est de signis egritudinum aurium.
4
〈E〉T auribus etiam fit egritudo propter duas species ma〈-〉
5
le complexionis. vt materialem. et non materialem. et fiunt in ipsis apostema-
6
ta. et oppilationes. et dolores. et generaliter egritudi〈-〉
7
nes que sunt omnibus alijs membris generales. dolorum. et apostematum. et pu〈-〉
8
stularum. et similium. et hoc signa sunt signa propria egritudinum ipsarum.
9
Et signa calidi apostematis auricularum sunt dolor infixiuus grauis
10
quia membrum est neruosum et carthillaginosum. et pulsus serrinus
11
Et scias quod maior pars humorum facientium talia apostemata est humorum
12
subtilium propter obtusitatem vel duriciem substantie ipsorum membrorum et ali〈-〉
13
quando cum his apostematibus fit febris continua. et maxime quando apostema est in radice lo〈-〉
14
ci nominati sumac. Et maior pars egritudinum que fiunt in aure est
15
exufflatio. et tinitus propter intus ventositatis expulsionem et inclusio〈-〉
16
nem. et dicitur quod hoc esse potest acuitate sentiendi. et demonstratio su〈-〉
17
per hoc est quod ibi non est signum superabundantie humorum.
18
¶ Capitulum .XLIX. Quod est de signis egritudinum nasi.
19
〈N〉Aso superueniunt oppilationes. et apostemata cum comple〈-〉
20
xione mala materiali. et non materiali. et propria apostemata in ip〈-〉
21
so sunt que deriuata sunt a nomine illius vermis
22
qui ramisse nominatur. hic est ille qui multos ha〈-〉
23
bet pedes et signa istius egritudinis ab eisdem quibus et alie
24
egritudines cognoscuntur signis.
25
¶ Capitulum .L. Quod est de signis egritudinis oris.
26
〈E〉Gritudines vero oris oculis manifestantur. et ob hoc
27
perscrutatione signorum ipsorum non indigemus.
28
¶ Capitulum .LI. Quod est de signis egritudinum gule.
29
〈E〉T gule fiunt apostemata et egritudines que etiam eldau〈-〉
30
cha dicuntur id est strangulator et Perse appellant asche〈-〉
31
am. Et cognoscuntur a dolore ibi existente: et cum con〈-〉
32
strictione deglutionis: et quando crescit constrictionem fa〈-〉
33
est anhelitus: et potet fierit vt hoc extinguat spiritum. Et causa huius
34
a signis humorum ibi dominantium cognoscitur. Et pulsus in hoc
35
apostemate est vndosus: et est quia hoc apostema in membro est musculo-
36
so: et diuersificatur hoc apostema secundum magnitudinem et paruitatem:
37
et secundum hoc eorum terminationes alias particularia[*]alias particularia is missing in Venice 1574 iudicantur. Et
38
hoc ex signis bonis est vt apostema in partibus exterioribus mani〈-〉
39
festetur aut propter tumorem: aut aliud signum: aut propter dolorem per
40
tactum. Et ipsorum species secundum Galienum sunt quinque. vna est que
41
fit in meatu gule que extremitatem epiglotis attingit. Secun-
42
da est que nec foris manifestatur: et in gula non apparetur sed
43
ex hoc patiens quasi strangulationem percipit. Tertia est quan〈-〉
44
do gula exterior est inflata. Quarta quando intus et extra tu〈-〉
45
met. Quinta quando lacerti colli appodiantur: ita quod spon〈-〉
46
dilia intus cotrahuntur[*]cotrahuntur corrupt for contrahuntur.
47
¶ Capitulum .LII. Quod est de signis egritudinum pulmonis.
48
〈E〉T pulmoni multe egritudines fiunt quarum quedam sunt
49
communes. et quedam proprie. communes sunt sicut apostemata: vlcerati〈-〉
50
ones et continuitatis solutio: proprie vero sicut tussis
51
et egritudo que dicitur beth horra id est difficultas anhe〈-〉
52
litus. Et apostema pulmonis cognoscitur a forti anhelitus strictura
53
et a concussione fixa cum ipso propter istius. membri ad cor propinqui-
54
tem et pectoris grauitatem: et a forti tinctura pomorum maxillarum
55
et ab omnibus signis dominationis sanguis cognoscitur: propterea: quia
56
vt plurimum in hoc membro apostema a sanguine concreatur: quod est: quia
57
cholere sparsio in eo propter sue substantie molliciem esse non potest: et
58
etiam propter multam humiditatem ad ipsum trasmissam[*]trasmissam corrupt for transmissam: et tamen nec etiam
59
propter hoc apostema flegmaticum nisi raro in ipso conficitur. Et
60
dolor in apostemate istius membri signum non est. quia hoc membrum
61
insensibile est. Et pulsus necessario est talis qualis apostematum
62
calidorum: excepto: quia in eo vndositas est manifesta propter mol〈-〉
63
liciem membri. Et solutionis continuitatis istius membri signum
64
est: quia simul et semul sanguis egreditur multus rubeus. arenosus: et cum
65
tussi: et hoc fiunt aut propter causas extrinsecas: aut propter reuma de-
66
scendens: aut propter percussiones in pectore factas. ¶ Et sputum similiter
67
apostema pulmonis manifestat dummodo coniungatur cum signis predictis
68
quod est: quia posset fieri et in apostematibus que fiunt in panniculis alias
69
pelliculis[*]alias pelliculis is missing in Venice 1574, in Venice 1562 in marg. costarum. Et ex signis laudabilibus in apostemate pul-
1
monis est sputum album. et equale. et quod suauiter egreditur quem〈-〉
2
admodum illaudabile est signum in quo dominium aliquorum hu-
3
morum manifestatur et maxime sputum nigrum. et post illud est
4
citrinum et post illud rubeum. ¶ Et sputum rotundum quod Hyppocrates di〈-〉
5
xit esse summum malum in polmonis[*]polmonis corrupt for pulmonis egritudine est. quia significat per-
6
ditionem super humiditatem naturalem. sed tussis non est signum nisi cause effi〈-〉
7
cientis. Et cauas ipsius tu ex alijs libris nouisti.
8
¶ Capitulum .LIII. Quod est de signis egritudinum pectoris.
9
〈E〉T egritudines que manifestiores sunt in pectore
10
sunt apostemata et oppilationes. ¶ Et apostemata vt pluri〈-〉
11
mum fiunt in pellicula interiori tegente costas que egri〈-〉
12
tudo nominatur xazibera. que in lingua nostra pleuresis
13
nominatur. Et in his apostematibus propria signa sunt dolor fixus ex〈-〉
14
tensiuus et febris acuta et tussis cum sputo. et pulsus serrinus. Et
15
aliquando hec apostemata fiunt in musculis qui sub panniculo sunt. et
16
tunc hec passio apostema lateris dicitur. et tunc hec signa sunt poste-
17
riora dictis signis. Similia tamen ipsius accidentia sunt debilio-
18
ra et minus timorasa. nec dolor adeo fixus est. quia non est in mem〈-〉
19
bro panniculoso nec in pulsu serrinitas sic manifestatur. Et aliquando
20
apostema fit in panniculo pectus diuidente. ¶ Et aliquando diafragma
21
apostematur. et sequitur hoc sensus alieuatio et inquietudo magna.
22
¶ Capitulum .LIIII. Quod est de signis egritudinum stomachi.
23
〈E〉T stomacho adueniunt species complexionis male vt materialis. et
24
non materialis et adueniunt apostemata et vlcerationes. ¶ Sed
25
species male complexionis non materialis quando remissa est a
26
rebus extrinsecis est creata. et ille sunt illius signa
27
demonstratiua sicut aduentus aeris vel cibi frigidi. Sed si fue〈-〉
28
rit intensa erit aut mala complexio calida et sicca que ethicam indu-
29
cit. aut erit frigida et sicca et senectutis erit ethica. ¶ Et signum
30
ambarum egritudinum est quod in hoc membro illa signa manife-
31
c stantur que in ambabus egritudinibus his manifestari solent.
32
quod est. quia membrum hoc fortiter demacratur. Et quando patiens su-
33
pinus iacet. tunc percipit stomachi dispositionem fouee alicui si-
34
milem esse. Et stercus molle egreditur et indigestum. et vniuersaliter ip〈-〉
35
sius virtutes omnes debilitantur. Sed mala ipsius materialis comple-
36
xio huiusmodi esse potest. aut vt ipsa sit imbibita vel in concauitate
37
ipsius fixa aut ab alio membro transmissa. et potest esse vt res
38
ambe adinuicem componantur et hoc potest. aut ab vna aut a
39
duabus materiebus esse. verbi gratia. sicut si in ipso fit hu-
40
mor cholericus. et ipsi humor flegmaticus transmittatur. Et si
41
ipse fuerit flegmaticus humor ab eo ructus proueniet aceto-
42
sus. et si fuerit cholericus fiet fumosus. Et differentia que est in〈-〉
43
ter humorem fixum et transmissum est. quia transmissus per secessum
44
aut vomitum exit. Sed imbibitus et in fixus neutrum horum attentat
45
sed conatur ad vomendum et nihil proijcit. Et signum appropria〈-〉
46
tum cholere est tremor labij. Et humoris melancholici in stomacho
47
signa sunt virtutis visibilis impedimentu. et acetositas acerba
48
in ore. Differentia vero que est inter complexionem materialem et non materialem
49
est propter humorem per vomitum vel secessum exeuntem. Et in passi〈-〉
50
one stomachi vrina grossa materialem complexionem peccantem significat.
51
Sed apostemata fiunt aut in fundo stomachi. aut in ipsius ore.
52
Et horum quedam sunt calida. quedam frigida. et quedam ex genere can〈-〉
53
cri. et quedam sunt ventosa. Et omne apostema quod in stomacho soporatur sequi-
54
tur febris et dolor fixiuus. et maxine quando in ore stomachi oritur. quod est. quia il〈-〉
55
la pars magis neruosa exit. et est colligantie princeps. et ob hoc
56
periculosior ea que in fundo existit. et eidem syncopis. et sensus
57
et alienatio sequitur. et frigida apostemata sequuntur dolores debiles et febris
58
lenta. Et apostematibus que in stomacho cancerosa fiunt sine dolore et febre
59
fiunt. et si esset ethice assimilaretur. aut mixtis febribus. Et propri〈-〉
60
um signorum horum apostematum est ructus putridus corruptus cum
61
operationum debilitate. hoc est quia cibus egreditur indigestus et
62
alia accidentia his similia. Et vniuersaliter signa que dominium humorum si-
63
gnificant illa eadem sunt signa que significant illum humorem qui
64
hoc facit et vt plurimum attestantur ei complexio etas et regimen. et
65
alia his similia iuuant ad hoc cognoscendum. Sed vlceratio que in
66
eo fit cognoscitur ab ardore vel combustione que in eo fit. et pro〈-〉
67
pter paucam mordicationem. raro tamen fit vt vlceretur sto-
68
machus. nisi sit etiam vlceratio in gula aut ore.
69
¶ Capitulum .LV. Quod est de signis egritudinum epatis.
1
〈E〉T epati accidunt oppilationes et apostemata: et species
2
male complexionis omnes Signum apostematis epatis non tamen pro〈-〉
3
prium est fe. atque tussis et illius loci dolor: et quod quasi
4
proprium est grauitas loci qui trachea nominatur: et maxime
5
quando in gibbositate epatis apostema existit. Et sepe signa apostematis
6
costarum cum signis apostematis epatis. commiscentur: quia sepe dolor apostema〈-〉
7
tis epatis peruenit ad eundem locum ad quem dolor apostematis pellicu〈-〉
8
le costas tegentis reperitur. et tunc hic nullum proprium si〈-〉
9
gnum reperitur: et cum his omnibus accidit tussis: tamen in epa〈-〉
10
tis apostemate non fit multum sputum. Et aliquando erit sputum in
11
apostemate panniculi maxime quando apostema saniem face-
12
re inceperit. Et propterea sputum in principio signum sufficiens non
13
erit. nec est differentia propria inter apostemata epatis et pleu〈-〉
14
retica nisi in qualitate doloris. quia in pleuresi est dolor fixus
15
et extensiuus: et qui in epate est aggrauatiuus. Et in pulsu
16
etiam differentia existit. quia in pleuresi est serrinus. in epate
17
vero vndosus. et dicitur quod aliquando apostema fit in epatis
18
lacerto. Et figura apostematis epatis est lunaris. Sed figu-
19
ra apostematis lacerti est oblonga. vel quadrata. et vnus an〈-〉
20
gulus ipsius est grossus et alter subtilis.
21
¶ Capitulum .LVI. Quod est de signis egritudinum splenis.
22
〈E〉T spleni omnes species male complexionis accidunt
23
et oppilationes et apostemata et ventositas inflati〈-〉
24
ua. et signa apostematis splenis sunt dolor grauis
25
et febris et accidentia que corpori adueniunt propter huius〈-〉
26
moni membri egritudines. et oppilationis signa sola grauitas
27
existit. et signa ventositatis inflatiue solus dolor est extensiuus.
28
et ex apostemate et oppilatione splenis sequitur macies totius
29
corporis. et ideo dicit Hyppocrates quando splen crescit tunc corpus
30
attenuatur. et quando decrescit tunc corpus inspissatur.
31
¶ Capitulum .LVII. Quod est de signis egritudinum renum.
32
〈E〉T renibus accidit species male complexionis et op-
33
pilationes et apostemata. Et discernuntur a vesice
34
egritudinibus propter lapidis et arene generationem
35
et magis propria species male complexionis que renibus
36
conuenit est egritudo que bolbarabris nominatur que in latino dia〈-〉
37
betica dicitur. et cum forti siti et vrine fluxu et febre. et apostema-
38
tis calidi sunt signa: dolor aggrauatiuus in renibus sentitus: et
39
dolor in alcatim factus cum febre vrine constrictione. et quando patiens
40
super latus sanum decumbit videtur vt alius ren super ipsum suspen-
41
datur et hoc prouenit quando est in statu aut declinatione: et in maiori
42
parte in his apostematibus fiunt febres errantes aut iuncte in
43
apostematibus frigidis et lentis. ideo quia febris non aduenit apostema〈-〉
44
tibus membrorum principalium. nisi quando apostemata erunt parata sani〈-〉
45
em facere. Sed signum generationis lapidis in renibus est dolor fi〈-〉
46
xus ab ipsius generationis principio quousque natura illos abijcit
47
extra secundum illos qui dicunt quod lapides isti in substantia renum gene-
48
rantur. et ideo aliquando cum istis sanguinis exitus adest. Et quod
49
verius apparet est quod in concauitate renum generantur et dolor qui est in
50
hac egritudine. et accidentia doloris accidentibus que in colica in〈-〉
51
ueniuntur similantur. propterea quia stomaci distemperantia et vomi〈-〉
52
tus his duabus egritudinibus communiter accidunt: et casus simi〈-〉
53
liter appetitus. ¶ Et differentia istarum difficilis est maxime in
54
egritudinum principio. sed in fine manifeste diuersificantur propter in
55
colica ventris esse constrictionem. et humorum cognitionem et multam
56
ventositatem. et etiam lapides generati in renibus arenam ostendunt
57
in vrina. Et signum discretiuum in hoc est operatio clysteriorum. quia
58
si patiens propter clystere requiem iueniet[*]iueniet corrupt for inueniet sicut accidit Galienus sine du〈-〉
59
bio hic dolor colicus erit: si propter clysteria aggrauatur procul
60
dubio renalis est. Causa est quia clysteria intestina replent et di-
61
stensionem in eis operantur. et tunc opprimuntur renes et dolor
62
fortificatur. Sed signa que vlcerationes significantem[*]significantem corrupt for significant est dolor vlcera〈-〉
63
tiuus sine grauitate et extensione. cum exitu sanguinis aut saniei
64
et aliquando egrediuntur cum vria frusta frustis carnium similia. et
65
hoc accidit quando in substantia renum corrosio fit.
66
¶ Capitulum .LVIII. Quod est de signis egritudinum vesice.
67
〈E〉T in vesica manifestiores egritudines que in ipsa ge〈-〉
68
nerantur sunt lapides qui in ipsa generantur. et apo-
69
stemata et vlcerationes et stranguria et fine volunta〈-〉
1
te vrine exitus. Sed signum lapidis in vesica est dolor qui
2
in vesica sentitur cum virge pruritu. et virge erectione. et re〈-〉
3
laxationes sine causa manifesta. et vrine cruditas: et albe-
4
do ipsius cum subtilitate. et difficultas exitus vrine: et are〈-〉
5
narum apparentia in ipsa. Sed constrictio vrine fit aut propter
6
membrum mandans ipsam: aut propter meatum qui a renibus ad vesicam
7
tendit. Et his duobus vnum est commune accidens: et hoc est vrine dif-
8
ficultas. Sed diuersificatur in ipsis vt si a renibus ibi dolor sen〈-〉
9
titur: si autem a meatu ibi dolor adest. Et aliquando constrictio fit vri〈-〉
10
ne ab ipsa vesica: aut a meatu qui ad ipsam progreditur vesicam: et
11
ista duo similiter in vno accidente communicant. hoc est quia vesica
12
repletionem recipit similiter et meatus. Sed diuersificantur in hoc
13
quia quod a vesica prouenit quando vesica premitur et vrina exit. Sed
14
quod a meatu prouenit non emittit vrinam: et si vesica exprimatur et
15
oppilatio istius meatus fit a lapide: aut ab humoribus grossis
16
sanguineis vel sanguine coagulato: aut popter complexionem frigidam
17
dominantem: aut propter apostema: aut furunculos. ¶ Et signa
18
harum egritudinum sunt: quoniam si fuerit ex lapillulis significatur ex
19
arenulis precedentibus: et si est ex coagulatione sanguinis signum
20
est sanguis anticipatus. Et si ex sanie fuerit signum est apostema
21
quod precessit. et si ex humoribus grossis fuerit significatur ex exitu
22
precedentis humiditatis. et cognoscuntur iste dispositiones per si〈-〉
23
gna eadem conuenientiam. et si adinuicem iste dispositiones coniungan〈-〉
24
tur difficile cognoscuntur a medico: quare quiete debet medicinare
25
considerando primam intentionem: et si ex illa lucratus fuerit sequatur
26
illam: et si non: dimittat. Et si pustula aut vlceratio est in vesica. quod
27
ab ea egreditur furfuribus aut lamibus assimilatur. Sed si he egritu〈-〉
28
dines fiunt in renibus: quod ab eis exierit frustis carnium assimilabitur
29
¶ Capitulum .LIX. Quod est de signis egritudinum intestinorum.
30
〈E〉T intestinis vt plurimum fit egritudo que dicitur colon
31
apostemata: vlcerationes: et sanguinis fluxus. Sed
32
languinis fluxus vlcerationem concomitatur: et iste
33
sanguis cum fecibus egreditur a principio mixtus et
34
aliquando ex substantia intestinorum egreditur. Et signum huius est do-
35
lor quando euacuantur humores et feces: et quando apostema est in intesti-
36
nis grossis hoc modo cognoscitur: quia cum patiens mordicationem
37
sentit cogitur assellare: sed quod ab apostemate exit cum fecibus
38
non est admixtum et si fuerit in subtilibus propter dolorem assella-
39
re non cogetur: et quod ab eis egredietur cum stercore erit admixtum
40
propter vie longitudinem. Similiter si apostema in subtilibus fuerit do-
41
lor circa vmbilicum sentietur. et cum in intestinis fuerit grossis
42
dolorem sentiet inferius. Et signa colice calide manifesta sunt
43
et vniuersaliter ea que significant dominium humorum in omnem
44
patientem et que propter ventositatem fiunt sunt dolor exteusiuus[*]exteusiuus corrupt for extensiuus
45
et tortio intestinorum. Et si tortio fuerit cum rugitu grossam vento-
46
sitatem significat: et que fit propter apostema cognoscitur a fortitu-
47
dine doloris: a febre a siti. et ab accidentibus ostendentibus do〈-〉
48
minationem humoris apostema facientis. Et egritudo fortis〈-〉
49
sima que iliaca nominatur fortiora habet accidentia et mala ita
50
quod patiens cogitur vomere stercus. Et vt plurimum hoc acci-
51
dens est propter apostema in subtilibus intestinis factum: et potest fieri
52
propter scercus putrefactum in eis: aut propter humorem grossum vis-
53
cosum: aut propter herniam factam ex descensu intestinorum aut propter
54
venenum receptum. Et vniuersaliter hec egritudo in inte-
55
stinis subtilibus est propria. et hec egritudo attribuitur vir-
56
tuti expulsiue: cum suum naturalem motum non habeat. aut debet attri〈-〉
57
bui virtuti expulsiue. cum suum naturalem motum non habeat aut
58
debet attribui vniuersaliter oppilationi. Et aliquando propter pri〈-〉
59
uationem cholere que ad intestina cosueuerat transmitti quia per
60
modum abstersionis adiuuat ad fecum debitam expulsionem.
61
Et oppilationes fiunt in illis propter humores aut apostema〈-〉
62
ta. aut propter malam complexionem frigidam et siccam que vias
63
constringit. aut propter alias res positionem eorum corrum-
64
pentes sicut ventositas que ea facit tortuosa. et hernia[*]hernia probably corrupt for herniam [cf. Venice 1574: herniam].
65
¶ Capitulum .LX. Quod est de siguis[*]siguis corrupt for signis egritudinum vulue.
66
〈E〉T vulue egritudines fiunt. quibus omnes species
67
male complexionis communicant sicut ab his que precesse-
68
runt tibi manifestum est et sepe ipsi accidunt aposte〈-〉
69
mata. Et horum signum est dolor fixus et pulsus ser-
1
rinus: eo quod membrum est neruosum et febris accidit eidem: eo quod sit
2
membrum principale aliquo modo principalitatis. Et ex egritudinibus
3
que magis in ipsa proprie sunt. est egritudo que mola nuncupatur: que dif-
4
ficile a pregnatione cognoscitur: eo quod ablatio menstrui et grossi〈-〉
5
ties ventris communicant ambabus. Et signum discretiuum est quia
6
transit terminum motus embryonis absque motu: et hoc accidit multis
7
annis. quia portari potest donec ab ea moriatur aut absoluatur: et hoc secudum
8
virtutis tenorem. Et aliquando ei accidit vt eam ferat pluribus annis: de〈-〉
9
mum parit frustum carnis et alique moriuntur. Item propria est egritudo
10
vulue illa que suffocatio dicitur matricis que fit propter menstrui san-
11
guinis corruptionem in vulua: et euenit ei syncopis et difficul-
12
tas in anhelitu: et priuatio sensus et motus et debiliter sentitur
13
pulsus eius. et accidit eidem durities: et ipsius oris opilatio. Et
14
hoc accidit ex reliquis apostematis diu induratis in orificio matricis.
15
Et species male complexionis matricis si materiales sint ab his que ab ip〈-〉
16
sa egrediuntur cognoscuntur: et si non sint materiales a siccitate ipsius
17
percipiuntur. Et generaliter signa que significant complexionem sunt si-
18
gna significantia complexionem matricis: et de cetero instabimus super
19
causas que operatur putredinem et completus est tractatus iuxta nostram intentionem.
20
¶ Explicit liber quartus: qui fuit de signis.
21
¶ Incipit liber quintus: qui est de cibis et medicinis et est
22
habens capitula quinquaginta et nouem.
23
¶ Capitulum I. Quod est breuiter complectens intentionem
24
huius quinti libri.
25
〈I〉N primis sciendum est quid sit cibus
26
et quid medicinia. et quot
27
sint eorum operationes et qualiter operantur et proprie
28
medicine. eo quod habent multas operationes quas
29
medici appellant virtutes primas secundas et
30
tertias et proprietates. et cum hoc dabimus cogni-
31
tionem harum istarum medicinarum que operantur quam-
32
ibet istarum operationum. Et postea speculabimur in operationibus
33
earum. hoc est vtrum via qua apprehendimus est per viam syllogismi so〈-〉
34
lum. aut per viam experientie solum. aut per viam continentem vtrumque. et hoc
35
totum erit postquam receperimus a naturalibus quod erit recipiendum
36
Et quando compleuerimus hoc recordabimur propriorum ciborum et medi〈-〉
37
cinarum quorum multiplicata est scientia et experientia in terminis na〈-〉
38
turalibus. et testificata sunt a communitate medicorum aut a maio〈-〉
39
ri parte. Et postea narrabimus modos compositionis et recordabi〈-〉
40
mur eorum que manifestiora sunt secte componentium. et narrabimus
41
naturam comlexionis secundum viam quam nobis ostendent regule ille. et quando comple〈-〉
42
uerimus hec. tunc completa erit nostra intentio in hac particula.
43
¶ Capitulum .II. Quod est de quiditate cibi et medicine.
44
〈D〉Icamus quod cibus est illud quod ponit naturales partes
45
cibati. et hec pars est in specie partis dissolute. Sed
46
medicina diuersificatur ab hoc. ideo quia quamuis ipsa sit
47
ex rebus. que ponunt naturales partes cibati. illa pars non
48
est in specie partis dissolute. sed habent in se rem actiuam et alteratiuam
49
Et propterea quando superuenit hec dispositio super dispositionem egritu-
50
dinalem. que est contraria vocatur illa operatio curatio. Et hec est intentio
51
diffinitionis. qua Galienus diffiniuit cibum et medicinam: dicens quod ci〈-〉
52
bus est illud quod patitur a corpore. Et medicina est illud a quo
53
patitur corpus. Sed si nos non intelligeremus ex verbis hoc quod dictum est
54
non esset intellecta certitudo cibi et medicine. Et iam opinatus est vnus
55
ex nostris socijs qui nominatur ahuberti auensufu. quod illud quod
56
diximus in hac diffinitione esset quasi contrarium verbis Galieni et super hoc
57
eidem multas transmissi epistolas quousque hoc plene intellexit.
58
¶ Capitulum .III. Quod est de operationibus primis quas ope-
59
rantur medicine in corpore humano que sunt prime.
60
〈E〉T operationum quas operantur medicine in corporibus
61
humanis quedam sunt prime. sicut est caliditas frigiditas siccitas
62
et humiditas et quedam earum sunt secunde. sicut maturatio. dige〈-〉
63
stio. mollifcatio[*]mollifcatio corrupt for mollificatio. resolutio. et apertio. et multa alia si〈-〉
64
milia istis que enarrare debemus. quando declarabimus naturam medicina〈-〉
65
rum que faciunt hoc. et fuerunt vocate secundarie. quia sequuntur mensuram
66
mixtionis primarum virtutum. et quedam earum sunt tertie que sunt proprie in
67
certis membris. et sunt quasi consequentes secundarum. Et est conueniens in pri-
68
mis narrare quomodo he habent agere in corporibus has operatio〈-〉
69
nes. et quomodo habent pati a corporibus earum passiones. et hoc sciemus
1
quando sciuerimus per quem modum nutritur nutritus. Et dicamus
2
iam declaratum est in naturali philosophia quod membra que primo
3
nutriuntur sunt membra similia. ideo quia cibus primo conuertitur secundum or〈-〉
4
dinem quem habet in corpore cibati in humiditatem similem humiditati fixe
5
in membris consimilibus et miscetur cum eis per eundem modum quo miscen〈-〉
6
tur ad inuicem res liquide. propterea quia non est alter modus per quem
7
natura possit restaurare rem dissolutam omnibus partibus membri nisi
8
per modum mixtionis. et quando erit permixtum secundum hunc modum. tunc habe-
9
bit essentiam in ipso. et post hoc assimilabitur illud membro. hoc est quia
10
da[*]da corrupt for dat [cf. Venice 1574] eidem vnam coagulationem stabilitatis similem stabilitati mem〈-〉
11
bri. Et est ibi declaratum quod hoc fit per decoctionem: et decoctio
12
fit per calorem qui est in cibato: non quod calor sit primus motor in hac re
13
se est anima nutritiua: propterea quia operationes caloris non sunt deter-
14
minate nec ordinate ad vnum finem manifestum. Et postquam ita est vi-
15
dendum est quomodo dicitur cibus esse temperatus aut medicina: et quo-
16
modo dicitur super quemlibet eorum vt sint distemperati: quamuis melius
17
sit appropriare temperantiam cibo sicut est melius appro-
18
priare distemperantiam medicine: propterea quia cibus qui habet pro〈-〉
19
pter suam virtutem et suam preparationem vt conuertatur ad humidita〈-〉
20
tem similem humiditati radicali que est in membro consimili: et calori in〈-〉
21
trinseco simili calori qui est in cibato ita vt sint idem secundum omnem
22
modum: et hoc est solum in eo qui est temperate complexionis vel propinquus
23
ei. et per hunc modum dicitur quod cibus sit temperatus sicut erat panis gra〈-〉
24
ni et carnes gallinarum iuuenum et similia istis: quia quantitas par〈-〉
25
tium prestitarum corpori ab istis cibis est idem cum partibus que fuerunt dis〈-〉
26
solute. Sed temperantia medicine est propinqua huic: sed diuersifi-
27
cantur inquantum non habet virtutem restaurandi partem equalem quantita〈-〉
28
ti rei que dissoluta est ex corpore. et propterea non potest homo nu-
29
triri ex temperata medicina. et si comedat ex ea tantum quantum
30
comeditur ex cibo. Sed quando dicimus quod medicina sit temperata intelligi〈-〉
31
tur eius temperantia quod quando comeditur ex ea quantitas que non est sensi〈-〉
32
bilis comparando eam quantitati partium dissolutarum a corpore: quia
33
tunc non inducit in corpus rem extraneam. quia si homo comederet
34
ex ea quantitatem sensibilem secundum quod comedisset de cibo induceret in cor〈-〉
35
pus ex necessitate rem extraneam. quamuis difficile sit inuenire
36
medicinam temperatam in operationibus omnibus. ¶ Et secundum hoc de〈-〉
37
bes intelligere quod quando dicimus quod medicina est calida. et frigi-
38
da. humida. vei sica[*]sica corrupt for sicca. et dicimus etiam de cibo nostra intentio non est
39
nisi equiuoca. sicut tu scis quod quando dicimus de vino quod est ca〈-〉
40
lidum in secundo gradu. et similiter crocum non intendimus vt
41
sit idem calor. Et postquam declaratum est quid sit cibus temperatus
42
et medicina temperata et qualiter operentur in corpore ex hoc
43
potes intelligere viam per quam dicimus esse distemperatos: et hoc
44
dicimus in qualitatibus primis: idest quomodo calefacit medici-
45
na. refrigerat. et humectat. et exiccat. Quia medicina que conuertitur in
46
chilum calidiorem temperato chilo. aut in calidiorem quam est pars cor-
47
poris. hoc est ad partem calidam. illam medicinam dicimus calidam. quia
48
calor dicitur quod sit vna rerum que calefacit hominem plus debito
49
et quod generatur ex hoc chilo est calidius debito. et sanguis qui est
50
materia caloris naturalis est calidior debito. Similiter humiditas
51
radicalis in quam conuertitur sanguis est calidior suo modo. et sic de
52
necessitate calefiunt omnes corporis partes. Et sic dicitur de medici〈-〉
53
na frigida quia non refrigerat nisi quia conuertitur in locis digestionis
54
ad diminutum calorem. magisquam calor corporis sit. ita quod chilus
55
qui ex ea generatur est diminutus a calore corporis. et non dicitur
56
veraciter vt refrigeret. quia calor naturalis non habet aliquam viam
57
generandi frigiditatem. et sic debes dicere in sanguine et humidi〈-〉
58
tatibus que sunt in membris et in humiditate et siccitate omnium par〈-〉
59
tium corporis. ¶ Et quando medici speculantur operationes medi-
60
cinarum in corpus facile est eis dicere qualiter calefaciunt. sed diffi〈-〉
61
cile est eis dicere qualiter refrigerant. ita quod Galienus dicit sicut fu〈-〉
62
gitiuus. quod non fit nisi per diuisionem medicinarum in paruas par〈-〉
63
tes. Et si non refrigeraret medicina nisi per diuisionem ipsius in
64
partes minutas. ergo necessarium esset nobis dicere quod esset fri〈-〉
65
gida in actu. sed hec medicina frigida non est frigida in ac-
66
tu neque etiam calida est calida in actu. sed hec res eque
67
bene competit medicine calide. sicut medicine frigide. quia
68
res conuertibiles quando conuertuntur in partes minimas facilius con〈-〉
69
ersionem[*]conersionem corrupt for conuersionem recipiunt. Et quamuis medicina sit passibilis a cor-
1
pore per viam quam diximus. non est impossibile vt patiatur ab ea per
2
alium modum. Nam vides quod cibus est passibilis a corpore. et tamen
3
inuenis cibum qui mutat corpus secundum aliquem modum et secundum ali-
4
quam latitudinem. et si hoc inuenitur in cibo qui est appropriatus
5
passioni et tumen vincit aliquo modorum. ergo hoc maxime debet inueniri in
6
medicina que victorie appropriatur et mutationi. quia veraciter de〈-〉
7
bemus dicere quod quamuis aliquando vincatur. tamen non deserit propriam suam
8
virtutem hoc est substantialem. Sicut dicitur quod arbor egypti occide〈-〉
9
bat dum erat in egypto. et quando remota fuit ab ide[*]ab ide corrupt for ab inde [cf. Venice 1574: abinde] nutriebat. Et
10
dicit Aristoteles quod in terra latinorum sunt duo flumina ex quorum vno
11
si oues biberent generabunt masculos. et ex alio feminas. Et hoc
12
non est nisi propterea quia cibus ex vna parte est similis et ex alia dis〈-〉
13
similis. et ex parte similitudinis est patiens. et ex parte dissimi〈-〉
14
litudinis est agens. Et hic est modus medicinarum que dicuntur ca-
15
lide aut frigide in potentia. hoc est propter proparationem quam habent
16
quia non est in aliquo compositorum calor in actu nisi in animalibus.
17
propter eorum perfectionem et indigent calore extrinseco magis: et pro〈-〉
18
pterea non inuenitur in eis temperantia elementorum sicut in animalibus
19
Sed res simplices que non nutriunt sicut quatuor elementa non
20
dant corpori quando adueniunt ei intus vel extra nisi qualitatem
21
ideo quando obuiant nostris corporibus mouent corpora: sed non mo-
22
uentur a nostris corporibus. propterea quia qualitates cum quibus ope-
23
rantur elementa in corporibus sunt in actu sicut est calor in igne et
24
frigus in niue. Et quando elementa mouent corpora ipsa non mouen〈-〉
25
tur id est non conuertuntur. Et quando medici volunt de mensuris prepara-
26
tionum narrare que sunt in medicinis. quia indigent hoc in medicatio〈-〉
27
ue. ordinauerunt gradus per modum comparationis corpori tempera〈-〉
28
to. et posuerunt quamlibet qualitatem in quatuor gradibus scilicet cali-
29
dum in primo secundo tertio et quarto. et sic de frigido sicco. et humido.
30
et de humido non videtur quod possit transire tertium gradum. Et quod per〈-〉
31
transit quartum gradum est res venenosa que corrumpit corpus. et
32
iste sunt vie primarum actionum et passionum medicinarum.
33
¶ Capitulum .IIII. Quod est in generali considerans de operationibus secun-
34
dis et tertijs quas operantur medicine in corpore humano.
35
〈E〉T nos volumus incipere narrare de virtutibus
36
secundis et tertijs: et dicere naturas medicinarum qui-
37
bus hoc operantur et qualiter operantur. Et dicamus quod
38
medicine que sunt composite ex elementis quando alterantur a
39
corpore aut alterant corpus. quedam eorum sunt que assimilantur ei quod est
40
in eis ex virtutibus elementorum sicut sunt ille que dant caliditatem.
41
frigiditatem. siccitatem humiditatem similem in qualitatibus que sunt in illis. et quedam
42
actionum aut passionum que non assimilantur ei quod est ex virtutibus ele〈-〉
43
mentorum sed sunt operationes consequentes primas virtutes ele〈-〉
44
mentorum. et hoc est propter locum subiecti in quo operantur. sicut ille que
45
habent indurare. mollificare. denigrare. rubrificare. et similia. et
46
locus subiecti in quo manifestantur ipse operationes circa quod-
47
cunque membrum si indeterminatum fuerit appellantur iste virtutes
48
secunde. Et quando operabuntur in proprium membrum. tunc dicentur virtutes
49
tertie sicut sunt medicine. que prouocant vrinam et que mundificant
50
pulmonem et que generant sperma et que frangunt lapidem et similes
51
istis. ¶ Et postquam dictum est de virtutibus secundis et tertijs di-
52
cendum est de natura operationum istarum medicinarum manifestiorum et in〈-〉
53
cipiamus a secundis. Et dicamus quod istarum medicinarum quedam sunt
54
maturatiue. hoc est que faciunt saniem. et quedam earum sunt mollifica〈-〉
55
tiue. quedam induratiue. ct quedam aperitiue. et quedam oppilatiue et
56
quedam euaporatiue. et quedam petrificatiue. et quedam stiptice. et que〈-〉
57
dam lenitiue et similes his. Et debes scire quod medicina que est appro〈-〉
58
priata alicui operationi non dicitur habere illam proprietatem nisi com〈-〉
59
paratione ad corpus temperatum vel ad propinquum temperantie. et me-
60
dicus expertus in hac arte quando cadit ad manus ipsius aliud cor〈-〉
61
pus distemperatum debet arbitrari medicinam secundum mensuram quam vi-
62
det ei esse magis iustam et magis conuenibilem in virtute medicine
63
que habet facere operationem istam in tali corpore. et experientie habent hic
64
locum magnum. Uerbi gratia. postquam sciuerimus quod medicina ma〈-〉
65
turatiua est illa cuius calor est equalis calori corporis. debe〈-〉
66
mus intelligere hanc proportionem propriam vnicuique corpori per se et
67
facere comparationem propriam tali corpori. Et hoc non fuit solum in com〈-〉
68
plexione propria vnius indiuidui. sed est in vno quoque mem〈-〉
69
bro per se propterea quia medicina que facit saniem in testiculis non facit
1
saniem in aure. et non oportet quod medicus has res tradat obliuioni. et
2
experientia habet in istis vijs et arbitrijs magnum posse.
3
¶ Capitulum .V. Quod est de medicinis maturatiuis.
4
〈D〉Einceps narranda est natura illius medicine que ope〈-〉
5
ratur operationes supradictas. et incipiendum est a matu-
6
ratiuis. Et dicamus quod maturatio est operatio caloris
7
naturalis in substantia materie sicut dictum est in alio loco. Et ma〈-〉
8
turatio est ordinata secundum ordinem quem habet digestio in cibo. hoc est
9
in tribus digestionibus. Et quando spargitur ad aliud membrum mate-
10
ria que egreditur a natura in quantitate. aut qualitate aut in vtrisque si〈-〉
11
mul et putrefit illa materia: tunc generatur in illo membro de necessita〈-〉
12
te vnus calor mixtus ex naturali et extranea et si materia illa est apta
13
recipere digestionem fit ibi sanies et maturatur. Ideo quia
14
alba sanies est media inter digestionem perfectam et diminu〈-〉
15
tam. eo quot est alba. quia materie non sunt apte ad recipi〈-〉
16
sendum[*]recipisendum corrupt for recipiendum digestionem pro maiori parte. nisi quando egrediuntur a
17
ua[*]ua corrupt for sua natura in quantitate. Sed quando egrediuntur a natura etiam in quali-
18
tate. tunc est in eis digestio difficilis: hoc est quando tendunt ad malam
19
qualitatem sicut ad humores adustos et similes illis. ergo ars conueni-
20
ens in simili re est confortare virtutem membri: quia calor naturalis est quasi
21
sepultus in membro super quod est sparsa hec materia: et propterea est neces〈-〉
22
se vt medicina habeat ex sui natura vt faciat digestionem: sicut me〈-〉
23
dicina habeat ex sui natura vt faciat digestionem: sicut medicina que
24
assimilatur calori intrinseco que debet esse temperata in caliditate et humi〈-〉
25
ditate. vel sit declinans aliquantulum ad calorem. et propterea quia calor
26
intrinsecus qui est in membro potest esse refrigeratus propter multam materi〈-〉
27
am sparsam in eo. aut propter qualitatem. Et quando comparamus talem me〈-〉
28
dicinam qualis est hec corpori humano dicimus ipsam esse temperatam
29
et quando comparatur parti dominanti in ipsa ex partibus elementorum dicimus quod est talis
30
aut talis. Et de medicins temperatis est aqua calida temperati caloris
31
et oleum dulce oliue quando guttatim cadit super apostema et sicut catapla-
32
sma factum est de farina tritici coctum cum aqua et oleo dulci. Et debes
33
scire quod medicina que facit saniem in vna complexione non facit in alia. et
34
similiter in quolibet membro corporis sicut dictum est superius. et propterea
35
medicus expertus debet ex se ponere gradus istis medicinis. verbi
36
gratia. quia medicina que inducit saniem quasi in primo gradu est calida vt
37
cataplasma supradictum. et supra illam in gradu est que facta est
38
ex pane propter salem qui ibi est et super hanc illa. que facta est ex fermento
39
Et quidam dicunt quod medicine oppilatiue sunt maturatiue. sed hoc
40
est per accidens sicut cerotum factum ex cera et oleo rosato. propterea quia
41
quando pori clauduntur calefit membrum et materia maturatur. Et qui〈-〉
42
dam dicunt quod medicine maturatiue maturant propterea quia faciunt
43
in materia rem propter quam est facile nature diuidere ipsam mate〈-〉
44
riam temperando qualitatem materie aut subtiliando ipsam. Et potest
45
esse vt in vna medicinarum inueniatur maturatio cum omnibus istis
46
modis. et erit in composito per artificium. in simplici vero per naturam
47
Et etiam dicitur quod medicina maturat propterea quia rectificat in qua〈-〉
48
litate caloris naturalis illud quod permutatum est per calorem extraneum
49
et per hanc viam dicitur quod psilium maturat apostemata calida. et
50
secundum hunc modum quod res frigide maturant apostemata calida.
51
Et diffinitio qua diffiniuit Galienus maturationem non verificatur
52
nisi in apostematibus que sunt difficilia ad maturandum pro-
53
pter nimiam debilitatem caloris naturalis. aut propter quan〈-〉
54
titatem aut propter frigiditatem.
55
¶ Capitulum .VI. Quod est de medicinis mollificatiuis.
56
〈I〉Ste medicine appropriantur multum in hac arte me-
57
dicinis que dissoluunt apostemata dura dempsata
58
lapidea quasi habentia insensibilitatem. Et ista apo-
59
stemata generaliter fiunt ab humoribus grossis qui
60
sunt aut melancholici aut flegmatici grossi aut compositi ex am〈-〉
61
bobus. Et quia hec apostemata sunt indurata propter frigiditatem.
62
necesse est vt res que ea mollificant sint calide. quia res que sunt
63
cogellate per frigiditatem dissoluuntur per caliditatem si suut resolu-
64
biles sicut plumbum et stannum. quia ista apostemata cum maturan〈-〉
65
tur humectantur. et de necessitate est vt medicine que habent
66
permutare: quamuis sint calide. vt habeant aliquam siccitatem vt
67
vincant illam humiditatem frigidam. Et medicine que probate sunt
68
per experientiam in hoc opere sunt calide in secundo vel tertio:
69
gradi. et sicce in primo sunt sicut armoniacum bdelium: storax
1
et medulla cruris vituli: et sepum hircinum et bouinum. Et est neces〈-〉
2
se vt sint mensure harum medicinarum secundum mensuram quam habent
3
caloris et siccitatis: ideo quia medicine que sunt fortes in calore
4
et siccitate nimis habent dissoluere: et posset remanere pars
5
grossa ex materia que conuerteretur in natura lapidis. Et est ne〈-〉
6
cesse sicut diximus: vt per te ponas gradum in fortitudine harum
7
medicinarum: propterea quia pinguedo est debilior armoniaco et
8
bdelio. Et pinguedo galline debilior existit pinguedine anse-
9
ris et anatis: quia res iste diuersificantur secundum aliquam com〈-〉
10
plexionem: aut ad aliquod membrum.
11
¶ Capitulum .VII. Quod est de medicinis induratiuis.
12
〈D〉E necessitate est vt medicine indurate sint frigide
13
propterea quia induratio cum grossitudine non est ni〈-〉
14
si congelatio: et congelatio non fit nisi a frigidita〈-〉
15
te. Sed illud quod dicit Galienus de humiditate in his me〈-〉
16
dicinis nihil est: propterea quia humiditas non habet nisi so-
17
lum humectare: et non indurare. et melius esset vt poneret sic〈-〉
18
citatem cum frigiditate. quia de illa frigiditate fit duricies cru〈-〉
19
ditatis. Sed iste due qualitates sunt vt plurimum passiue et
20
non actiue: quia due actiue sunt caliditas et frigiditas. quanuis
21
earum operationes diuersificentur secundum humiditatem et siccita〈-〉
22
tem: et hoc declaratum est in quarto metheurorum. Et iste me〈-〉
23
dicine habent latitudinem: et iste medieine[*]medieine corrupt for medicine sunt sicut semper
24
uiua psilium et portulaca: et si infrigidant et incrudant non fa-
25
ciunt hoc nisi per frigiditatem.
26
¶ Capitulum .VIII. Quod est de medicinis oppilatiuis.
27
〈I〉Ste medicine sunt ex his que claudunt poros: et
28
natura sunt terrestres sine mordicatione: quia mor-
29
dicatio est vna ex rebus que cito faciunt medici-
30
nam egredi ex poris: aut vt sint conglutinatiue vt
31
gummi et terrestre quando non est conglutinatiuum sicut ami-
32
dum. Et est necesse vt iste medicine sint multum remote a
33
mordicatione: et propterea debent esse temperate complexionis
34
vel declinantes ad frigiditatem parum. Et si quesieris quomodo
35
oppilant iste medicine corpus interius quando assumuntur
36
Respondemus quod hoc potes scire per hoc quod est dictum supe〈-〉
37
rius: quia claudunt intestina propter chilum factum ex eis: et simi〈-〉
38
liter epar et venas et membra ipsa. Et iste medicine oppilati-
39
ue diuersificantur secundum diuersitatem complexionis membrorum sicut
40
dicitur quod dactyli oppilant epar: et aperiunt oppilationem pulmonis
41
¶ Capitulum .IX. Quod est de medicinis aperitiuis et abstersiuis.
42
〈I〉Ste medicine sunt vnius generis: et inter ipsas est
43
parua diuersitas: quia medicine que abstergunt sordi〈-〉
44
ciem ex membro et lauant ipsum: neque habent posse
45
penetrandi in poris dicuntur abstersiue: sicut aqua
46
mellis: et aqua melonum. et farina hordei et fabarum: et que habent
47
virtutem penetrandi propter partem igneam que est in eis dicuntur
48
aperitiue. Et quedam istarum medicinarum plus operantur extra cor-
49
pus quam intra: et quedam plus intra quam extra: et quedam operan〈-〉
50
tur equaliter. Et que plus operantur extra sunt que habent ali-
51
quantulam bauracitatem: nec in eis est multa grossities et pro〈-〉
52
pter partem subtilem que est in eis penetrant intus: propter largita〈-〉
53
tem intranearum viarum penetrant cito. Et res viscose mundifi-
54
care non possunt: et si cum eis iungeretur corpus stypticum aliquan〈-〉
55
tulum grossum tunc mundificarent. propterea quia sunt instru〈-〉
56
mentum nature aperitiue que est in eis: quia hec stypticitas con〈-〉
57
iuncta retinet eas in meatibus donec compleuerint suas opera〈-〉
58
tiones. Sed extra corpus non possunt ita operari propter stri〈-〉
59
cturam pororum et propter stipticitatem. Et propterea absinthi〈-〉
60
um aperit oppilationes epatis: et non potest poros exterio〈-〉
61
res aperire propter stypticitatem que est in eo. Et iste medicine de〈-〉
62
bent esse amari saporis cum stipticitate. Sed medicine que am〈-〉
63
bas operationes faciunt sunt inter harum naturam medie.
64
videlicet ille que habent aliquantulam amaritudinem cum baura〈-〉
65
citate sine stypticitate: sicut radix lilij celestis et similia eis. Et
66
tu iam sciuisti quod medicine que sunt aperitiue vnius membri
67
non sunt aperitiue alterius. Et propter hoc dare debes vni〈-〉
68
cuique harum rerum gradus quemadmodum facis reliquis
69
medicinis et virtutibus.
1
¶ Capitulum .X. Quod est de medicinis euaporatiuis.
2
〈Q〉Uia autem euaporatio non fit nisi in quantitate mem〈-〉
3
bri euaporati: et augmentum ipsius quantitatis non
4
fit nisi propter calefactionem membri necesse est vt
5
medicine euaporatiue sint calide. Sed earum calor
6
debet esse temperatus: quia medicine que habent distempera-
7
tum calorem euacuant et desiccant: nec debent habere substan〈-〉
8
tiam. grossam et iste medicine sunt sicut camemilla: malua et
9
oleum vetus. Et debes scire quod euaporatiue sunt contrarie
10
oppilatiuis: hoc est quia sunt frigide scilicet oppilatiue de quo di-
11
ctum est superius. quia quando membrum refrigeratur diminuitur
12
quantitas sua propter quantitatem sui ad frigiditatem et terrestrei-
13
tatem: quemadmodum augmentatur quantitas eius propter pro〈-〉
14
pinquitatem ad caliditatem ipsius nature aeris. ¶ Et scias
15
quod non fit augmentum quantitatis ex his que apponuntur
16
vel eueniunt extra: nec fit diminutio propter aliquid quod resol-
17
uatur ex eo: et hoc probatum est in naturali philosophia. Et medicine
18
facientes hanc operationem sunt he eedem his que indurant
19
sed primo inuiscant: et si diu permanent in membro indurant
20
ipsum et possibile est vt mortificent ipsum: cum diu perma-
21
nent super illud.
22
¶ Capitulum .XI. Quod est de medicinis aperientibus ora venarum.
23
〈I〉Ste medicine sunt calide complexionis: et habent gros〈-〉
24
sam substantiam et sunt de genere medicinarum aperitiuarum
25
tamen sunt fortiores eis. Et habent quasi tres gradus
26
operationum. primus est abstergendi. secundus est aperiendi.
27
tertius est elargandi ora venarum tamen calor istarum medicinarum aperi〈-〉
28
tiuarum non est conueniens vt sit calor corrosiuus: quia corrosio clau〈-〉
29
dit: et iste medicine sunt sicut allium et fella et proprie fel bouis.
30
¶ Capitulum .XII. Quod est de medicinis stypticis.
31
〈S〉Typtice medicine que stringunt orificia venarum sunt
32
natura frigide et terrestres: et fortis siccitatis et propterea fuit
33
sapor earum stipticus: et properea elaudunt orificia vena〈-〉
34
rum. quia frigiditas que non est terrestris est debilis opera-
35
tionis. Et hec est differentia que est inter stypticum et oppilatiuum. quia
36
oppilatiuum est in materia que tenet subtilitatem: et stypticum est in materia
37
grossa. et hec sunt sicut galba[*]galba corrupt for galla [cf. Venice 1562 and Venice 1574: galla]: balaustia acatia et simtlia[*]simtlia corrupt for similia.
38
¶ Capitulum .XIII. Quod est de medicins mitigatiuis dolorum.
39
〈D〉Icitur quod prima via mitigandi dolorem est vt remoueatur
40
causa doloris. Et secunda est vt stupefiat membrum
41
ita vt non sentiat dolorem sicut fit cum opio. Tertia est
42
medicina que facit in membro illud quod repugnat rei
43
que inducit dolorem et istud est verax mitigatiuum: quia in primo mo〈-〉
44
do cadunt multa genera medicinarum. sicut medicinarum purgan-
45
tium in eis et medicinarum digestiuarum. Et secundus non mitigat nisi per
46
accidens quando priuat sensum membri aut ipsum indurat que res
47
non est facienda: nisi quando vitare non possumus sicut dictum est in
48
libro de ingenio sanitatis. Sed tertius est verax mitigatiuus
49
propterea quia prestat sine medio illud quod resistit cause doloris. Er〈-〉
50
go necesse est quod medicine que hoc faciunt sint temperate similes
51
calori naturali. aut parum calidiores in tantum in quantum calor
52
naturalis est refrigeratus a calore naturali debito membri〈-〉
53
propter resolutionem factam in ipso. Et propterea possunt iste medicine
54
mitigare dolorem qui est ex causis calidis et frigidis. per eundem
55
modum: eo quod augmentant calorem naturalem qui est instrumentum
56
nature qui est medicinalis per omnem partem. Et tunc dominatur
57
natura super malam complexionem que facit dolorem et ipsum remo〈-〉
58
uet. Et quanuis iste medicine sint in hoc gradu necesse est vt
59
sint subtilis substanstie[*]substanstie corrupt for substantie penetrantes et velociter permutabiles
60
ad calorem naturalem: et tunc adiuuabunt digestiones. pro-
61
pter eas subtilitatem. Et propterea appropriantur iste medicine
62
duabus virtutibus ad remouendum dolorem. vna est ad mul〈-〉
63
tiplicandum calorem naturalem. et alia ad preparandum humo〈-〉
64
rem ad digestionem qui est causa doloris ad hoc vt sit facile per〈-〉
65
mutabilis a natura. Et res magis conuenientes in hoc sunt
66
pinguedines et olea. et pinguedinum sicut pinguedo galline: et
67
anatis. et pinguedo anseris est melior secundum Galienum. De oleis
68
oleum vitelli ouorum. et oleum dulce oliue calidum parum.
69
Et generaliter quando dolor est mordicatiuus res que mitti-
1
gant debet esse dulcoratiue: vnde medicine que habent qualita〈-〉
2
tem mordicatiuam et proprie styptice multum sunt remote a miti〈-〉
3
gatione doloris. Et medicine frigide et oppilatiue habent au-
4
gmentare dolorem: eo quod resistunt dissolutioni humoris. Sed
5
medicine que in arabico nominantur muscabecha: variantur ab
6
istis. eo quod substantia earum aliquantulum grossior existit. et cum
7
hoc sunt aperitiue pororum cum euaporatione membri. Sed gene〈-〉
8
raliter natura earum est propinqua nature ipsarum medicinarum
9
predictarum que indigent pauca abstersione.
10
¶ Capitulum .XIIII. Quod est de medicinis generantibus carnem.
11
〈I〉Ste medicine indigent pauca abstersione cum pauca
12
exiccatione. sed abstersio est vt auferatur sordicies que
13
est in vulnere. et siccatio est ad siccandum humidita〈-〉
14
tem. quia in digestione vniuscuiusque membri inueniuntur
15
iste due humiditates. hoc est subtilis et grossa.
16
¶ Capitulum .XV. Quod est de medicinis cicatrizantibus.
17
〈I〉Ste medicine debent esse styptice et fortiter sicce.
18
propterea quia cutis est illud quod fit a natura post genera-
19
tionem carnis. et cutis est siccior carne. propterea ne〈-〉
20
cesse est vt exiccatio istarum medicinarum sit for-
21
tis. sicut galle et balaustie.
22
¶ Capitulum .XVI. Quod est de medicinis causticis.
23
〈I〉Ste medicine debent esse in fine caliditatis cum
24
grossicie substantie. et tunc facient opus quod fa〈-〉
25
cit prima. idest carbo.
26
¶ Capitulum .XVII. Quod est de medicinis cor〈-〉
27
rosiuis et facientibus carnem cadere.
28
〈I〉Ste medicine consumunt carnem: non tamen faciunt quod faci-
29
unt caustice. et hoc accidit quia habent caliditatis
30
minus et subtiliorem substantiam. et que faciunt cadere car〈-〉
31
nem sunt debilioris putrefactionis: et non dicuntur pu-
32
trefactiue nisi propterea quia corrosio et casus carnis. non sunt nisi pro〈-〉
33
pter calorem extraneum. et in calore extraneo est aliqua putrefa〈-〉
34
ctio de necessitate. et medicine putrefactiue sunt sicut auripi〈-〉
35
gmentum rubeum vel citrinum. Et vtimur medicinis facienti-
36
bus cadere carnem in vulneribus quando volumus quod caro bona
37
in eis nascatur: sicut putrefactiuis in locis corrosiuis.
38
¶ Capitulum .XVIII. Quod est de medicinis attractiuis.
39
〈Q〉Uedam earum operantur prima qualitate. et quedam proprieta〈-〉
40
te. Que operantur per primam qualitatem trahunt quodli〈-〉
41
bet adueniens. Sed que trahunt proprietate trahunt
42
rem propriam. sicut adamas ferrum et generaliter omnis at-
43
tractio quocumque modo fiat non fiet nisi per calorem. Et ego debeo
44
declarare operationes que a proprietate fiunt complete. Et medicine
45
que trahunt propter primam qualitatem in eo quod est qualitas absolute: hoc
46
est illud quod facit caliditas inquantum caliditas sunt duarum specie〈-〉
47
rum. Una est que trahit per calorem naturalem qui est in ea sicut radix que
48
vocatur moschec almesia idest putredo facta circa orificium busso〈-〉
49
rum apum. et alia trahit per calorem putredinalem sicut fermentum et ster〈-〉
50
cus columborum. Sed medicine que vocantur bezahar que curant a vene-
51
nis: quedam faciunt hoc a tota substantia et quedam faciunt propter primam qua〈-〉
52
litatem que est in eis: hoc est quando resistunt qualitati generate a veneno: propterea
53
quia venenum ingreditur hanc diuisionem. Hoc est quia venenorum quoddam est
54
venenum per primam qualitatem. et quoddam est a tota substantia. et hanc
55
diuisionem postea declarabo. ¶ Et medicine preseruatiue di-
56
cuntur medicine que resistunt putrefactioni aut proptera quia te〈-〉
57
nent aperta loca que parata sunt oppilari: aut quia resistunt
58
putredini. aut propter vtrunque.
59
¶ Capitulum .XIX. quod est de medicinis confortantibus.
60
〈I〉Ste medicine sunt que assmilantur[*]assmilantur corrupt for assimilantur complexioni mem〈-〉
61
bri in tota substantia. Et propterea dicunt quidam
62
quod quodlibet membrum comestum confortat simile mem〈-〉
63
brum comedentis. Sed medicine que confortant inquantum
64
sunt medicine confortatiue necessario calor earum debet esse fortior
65
parumper calore membri: et similiter siccior: propterea quia membra non terren-
66
tur: neque debilitantur: nsi[*]nsi corrupt for nisi propter qualitatem frigidam et humidam. Et hoc
67
secundum plurimum accidit proprie in membris principalibus: et generaliter
68
non debilitatur operatio membri vt plurimum nisi propter frigiditatem que est
1
conuenientior ad inducendam lesionem: hoc est quia assimilatur virtutibus
2
dominantibus super ipsum ex virturibus elementorum sicut est cerebrum
3
quia ideo quod super ipsum dominatur frigiditas et humiditas lesio qui su-
4
peruenit ei propter has duas qualitates est maior. Et propterea est
5
necesse quod natura medicine que confortat membrum resistat parti a
6
qua prouenit lesio membri. verbi gratia. quia medicine que confortant
7
epar necessario debent habere manifestam siccitatem: econtrario
8
in medicinis cordialibus: et quedam sunt qui confortant a tota substantia:
9
sicut aurum et margarita cor. Et quedam sunt que confortant propter quali-
10
tates primas et secundas: sicut stypticitas et amaritudo qui sunt in
11
rosa. Et medicine odorifere sunt supreme omnibus medicis qui con-
12
fortant principalia membra: et maxime in rebus testificatis ab expe〈-〉
13
rientia et proprie cordi. Et propterea muscus plus contor-
14
tat inter cetera odorifera: nam eius aromaticitas proualet om〈-〉
15
nibus aromaticis.
16
¶ Capitulum .XX. Quod est de operationibus tertiarum virtutum.
17
〈I〉Am diximus naturam medicinarum a quibus proueniunt
18
operationes secunde. Deinceps debemus narrare naturam
19
medicinarum que faciunt tertiam operationem. Et dica-
20
mus quod istarum medicinarum quedam sunt que frangunt
21
lapidem: et quedam que prouocant menstrua: et quedam que gene-
22
rant lac: et quedam que generant sperma: et quedam que diminuunt lac
23
et sperma: et quedam mundificant pectus ¶ Sed medicine que fran〈-〉
24
gunt lapidem non sunt multum calide secudum quod medici dicunt. propter
25
ea quia calor qui indurat et petrificat est fortissimus: et propter hanc vi〈-〉
26
am calor extraneus indurauit lapides: et propterea est necessarius
27
in earum fractione calor suauis et non fortis in quo sit aliquantula
28
humiditas comparando calori qui indurabit lapides: et cum subtilita〈-〉
29
te. eo quod scis: quia res qui indurate sunt propter calorem et siccitatem non
30
dissoluuntur nisi per frigiditatem et humiditatem. Et cum dico frigidita〈-〉
31
tem intelligo diminutum calorem a calore qui coagulauit lapidem: et
32
sic intelligo cum dico humiditatem: ideo quia non operantur iste medici〈-〉
33
ne in lapidibus nisi per operationem similem operationi alicuius
34
decoctionis: et per viam istam diuidit eum calor naturalis et expellit.
35
Et tales medicine sunt sicut sparagus: cicer rubeum: et amigda〈-〉
36
le que tendunt ad amaritudinem. Et non est remotum vt hec ope-
37
ratio non fiat a tota substantia. Sed medicine que prouocant vrinam
38
debent necessario habere caliditatem cum subtilitate: quia caliditas
39
cum subtilitate adiuuat virtutem attractiuam que est in renibus.
40
videlicet ad trahendum illam aquositatem: et discretiuam que est in
41
epate etiam adiuuat in cognitione istius aquositatis caloris: et di〈-〉
42
citur quod medicine que faciunt hoc habent conuenientiam cum membris
43
vrine a tota substantia: sicut sunt appium: feniculum. daucus: et
44
similes illis. Sed medicine que lac generant sunt que habent ca〈-〉
45
lefacere humores flegmaticos: et habent iuuare virtutem digesti〈-〉
46
uam: que est in membro vt conuertatur ad sanguinem. Et ex generan-
47
tibus lac sunt quedam que sunt cibi. et illa sunt conuenientiora
48
in hoc opere. Et sunt cibi ex quibus fiunt humores temperati in ca〈-〉
49
liditate et humiditate equalibus humiditati et caliditati san〈-〉
50
guinis. Et medicine que prouocant menstrua per os sumpte sunt
51
de genere medicinarum que generant lac. sed necesse est vt sint ca〈-〉
52
lidiores eis: eo quod habent aperire orificia venarum et subtiliare
53
sanguinem. Et quando hoc accidens est paruum. tunc sufficiunt solum
54
medicine que generant lac: sed si ex toto cessaret menstruum non
55
sufficiunt ille: sed sunt necessaria ea que sunt similia pulegio
56
et mentastro. et oppoponaco[*]oppoponaco cf. Venice 1574: opopanaco. et costo. et squinanto. et cassie li-
57
gnee. et aristologie. et similia his. Sed medicine et cibi qui
58
generant sperma sunt calidi. et humidi. et ventosi. sicut fa-
59
seoli rubei: cepe et nuclei pinearum. Sed medicine que mundifi-
60
cant pectus et pulmonem. et adiuuant ad excreandum materias in〈-〉
61
clusas in ipsis sunt que habent virtutem digestionis et incisionis si-
62
ne forti calore vt non indurent. Et quandoque adiuuant ad excrean〈-〉
63
dum sputa medicine que habent lenitatem et viscositatem: quando
64
difficultas spuendi erit propter subtilitatem materie quia spargitur
65
et circunfluit ante aerem et educi non potest. Et medicine digestiue et
66
huius materie abstersiue sunt sicut nuclei pinearum recentes
67
et butyrum cum melle canne et amigdalis. ¶ Et semper sis me-
68
mor eorum que diximus superius: hoc est quia diuersificantur operationes
1
istarum medicinarum per diuersitatem complexionis alicu〈-〉
2
ius membri etiam plus et minus: et a te pone gradus: et via co〈-〉
3
gnitionis harum rerum vt plurimum est experientia.
4
¶ Capitulum .XXI. Quod est de medicinis operantibus a for〈-〉
5
ma specifica et de differentia inter eas et illas que operantur
6
per primam secundam et tertiam virtutem.
7
〈D〉Einceps volumus dare differentiam que est in-
8
ter medicinas que operantur per primam secun〈-〉
9
dam et tertiam virtutem: et illas que operantur
10
per proprietatem quam appellant medici totam
11
substantiam et qualiter operantur. ¶ Et dicamus quod ope-
12
rationes medicinarum sumuntur duobus modis: vnus
13
est operationes que appropriantur proprijs virtutibus ele-
14
mentorum: sicut est calefacere calori et refrigerare frigori:
15
quia huiusmodi sunt substantialia: et sequuntur eorum sub-
16
stantiam: et similiter incisio: subtiliatio et alie operationes se-
17
cunde et tertie sicut dictum est. ¶ Et propterea possumus
18
apprehendere occasiones harum operationum bono arbi-
19
trio. ¶ Sed alium modum medicinarum operationis ap-
20
propriare non possumus: primis virtutibus elementorum
21
substantialiter verbi gratia. attractio quam facit adamas
22
in ferro: propterea quia attractio inquantum est attractio
23
quanuis sit appropriata calori non propterea vt trahat ab-
24
sosute accidit vt trahat ferrum. ¶ Sed propterea quia tra-
25
hit tali attractione propria: et hoc accidit propter propor-
26
tionem: et conuenientiam que est inter ipsum et ferrum.
27
¶ Et hec proportio et conuenientia non est nisi in mensu-
28
suris[*]mensu-suris corrupt for mensuris mixtionis elementorum in eis: hoc est in trahente et
29
attracto. ¶ Et propterea est possibile inueniri in vna re〈-〉
30
proprietates infinitas: et hoc est comparando entibus qua-
31
si infinitis. ¶ Et hec operatio est quasi sicut accidens in
32
ipsis virtutibus elementorum que sunt infuse in re que ha-
33
bet hanc proprietatem et non insunt substantialiter. ¶ Et
34
propterea est impossibile scire per arbitrium mensuram
35
mixtionis propter qua sit hec operatio in ipso ente sicut
36
sciuntur operationes que proueniunt a materia que non
37
sciuntur nisi per arbitrium. Istud est esse proprietatis et to-
38
tius substantie. Sed complexio non queritur nec arbitra-
39
tur in hac specie sed in alijs. Et qui querunt in qua spe-
40
cie harum operationum operentur medicine laxatiue eis
41
respondendum est quia habent hanc operationem per mo〈-〉
42
dum attractionis inquantum est attractio et per proprieta-
43
tem. Propterea quia nos videmus quot quando repe-
44
ritur vna ex istis medicinis purgantibus ipsa attrahit hu-
45
morem proprium ei: et a quacunque parte sit in corpore: vel
46
quot sit in partibus infimis corporis aut in partibus supre〈-〉
47
mis: sicut scamonea que curat egritudinem formice pedis
48
eo quot mouet hunc humorem cholericum qui est in pe-
49
de ad exeundum extra cum medicina: et hoc non fit nisi
50
per viam attractionis. ¶ Et medicine purgatiue non ha-
51
bent hanc solam virtutem: hoc est attrahendi humorem
52
proprium eis: sicut turbith flegma trahit et schamonea cho〈-〉
53
leram et lapis lazuli melancholiam: sed etiam trahunt pro-
54
prium humorem et ex proprio membro sicut faciunt gum-
55
mi et proprie serapinum: quot trahit a neruis et a iuncturis
56
humores flegmaticos grossos et viscosos. ¶ Et apparet
57
quot medicina cum hac operatione attractionis habeat
58
operationem cognoscendi humores propterea quia humo〈-〉
59
res sicut scitur sunt in maiori parte in sanguine in potentia
60
et ipsa cognoscit eos et ipsos attrahit. Et quando trahuntur
61
humores ab instrumentis ciborum ad intestina et ventrem:
62
tunc mouetur virtus expulsiua ad expellendum eos: nec est
63
remotum vt virtus expulsiua que est in hoc membro in quo
64
est humor sit iuuatrix operationi medicine in illo humore:
65
hoc est quia cum medicina incipit attrahere: et natura inci-
66
pit expellere. Et propterea quando virtus expulsiua est
67
multum fortis fit propter hoc magna euacuatio: quanuis
68
medicina non fuerit multum fortis. ¶ Et manifestum est
1
quot attractio non potest fieri nisi cum apertione orificio-
2
rum venarum: et illa apertio non habetur nisi per calorem:
3
et sic fit similiter attractio. Et propter hoc totum apparet
4
quot medicine purgatiue non operantur nisi per vnum calo〈-〉
5
rem proprium: qui est in eis qui habet proprietatem trahen〈-〉
6
di talem humorem. ¶ Sed querendum est et dicamus per
7
exemplum. Ponamus quot scamonea habet proprietate
8
sua trahere choleram solum sicut habet adamas trahere fer-
9
rum solum. Ergo quando bibitur ex ea plusquam sit eius do-
10
sis non debet alium purgare humorem: et iam certificatum
11
est per omnes medicos: et experientia scitur: quot si fuerit
12
quantitas maior debito: purgata cholera fortiter postea purgat
13
flegma: post melancholiam et sauguinem[*]sauguinem corrupt for sanguinem. Et sic apparet quod
14
alia virtus hoc faciat proprietate. ¶ Ad hoc respondere
15
debes quod iste calor proprius quem habet medicina purgati-
16
ua per quem attrahit non habet ipsum solum in se et in ac-
17
tu: sicut habet adamas qui trahit ferrum propter suam for〈-〉
18
mam specificam: quia medicina non acquirit illum calo-
19
rem nisi a corpore: et calor non dat illum calorem nisi in quan〈-〉
20
titate determinata in illa. Et propterea quando recipitur
21
aliqua quantitas indeterminata non stabit in hac proprie-
22
tate. ergo attractio medicine non est propria alicui humori
23
nisi per viam comparationis et proportionis determinate
24
in illa medicina: et non omni quantitate accidente: quia quan〈-〉
25
do egreditur ab illa quantitate: tunc trahit solum illud
26
quod trahit per attractionem. Et non oportet vt hec om-
27
nia dicantur nisi in medicina que inuenta est per experien-
28
tiam: vt non trahat nisi vnum humorem proprium: eo quod
29
inueniuntur medicine que trahunt diuersos humores: sicut
30
dicitur de agarico. Et non est remotum: quia omnes hu-
31
mores habent propinquitatem in vno genere. Et hec est eti〈-〉
32
am causa si duplicaretur quantitas medicine que est pro-
33
pria vni humori: vt purgaret alium humorem. Sicut di-
34
citur quod medicine que trahunt melancholiam trahunt hu〈-〉
35
mores fiegmaticos: quia conueniunt cum ea in vna qua-
36
litate.
37
¶ Capitulum .XXII. Quod est de venenis.
38
〈V〉Enena operantur in corpore quatuor operatio-
39
nibus virtutum: sicut tu vides quot plura ope-
40
rantur qualitatibus primis sicut opium quod pri〈-〉
41
uat sensum et motum sua frigiditate: vnde si su-
42
meretur pauca quantitas postquam esset refrenata aliqua
43
medicina: contraria esset medicina. Et quedam operantur
44
a tota substantia: hoc est quia permutant corpus penitus
45
ex toto sicut aurum conuersum in calcem: quod non potest
46
aliquo modo esse medicina. Et quedam interficiunt forti-
47
tudine attractionis sicut dicitur de heleboro nigro alias[*]nigro alias is missing in Venice 1574 albo
48
Et quedam occidunt remouendo calorem vite: et hec sunt
49
que purgant sanguinem.
50
¶ Capitulum .XXIII. Quod est de bezahar.
51
〈M〉Edicine que vocantur bezahar: que curant a ve〈-〉
52
nenis operantur has passiones conuersim: hoc
53
est quia quedam permutant sua qualitate vene-
54
num. quando sunt contrarie. et quedam hoc ope〈-〉
55
rantur a tota substantia. et quedam hoc faciunt sua attrac-
56
tione. Et iste medicine bedazarice. non curant nisi recipian-
57
tur cum est in corpore dispositio venenosa facta a veneuo[*]veneuo corrupt for veneno. et
58
tunc dant corpori vnam virtutem que est contraria virtuti
59
veneni. Et sic curatur venenum quasi per accidens. propter
60
ea quando illas comedit homo sanus sunt sicut venenum
61
exceptis granis citri. et similibus illis. Propterea dicunt
62
medici quot medicine bedazar sunt medie inter medicinas
63
et venenum. et nos sic non intendimus. quia medium et ex-
64
trema sunt vnius generis et que sunt vnius generis sunt si-
65
milia. et sic non est in bedazarijs cum veneno: et propterea
66
melius est dicere quot bedazar sit in fine contrarietatis cum
67
veneno. quia medicatio contrarietatis semper debet attri-
68
bui contrarietati. Sed causa quare bedazar occidit sanum
1
non est nisi quia non habet prodesse nisi quando in corpo-
2
re est dispositio venenosa. Et est vt iste medicine faciant du〈-〉
3
as operationes in corpore humano. Una est vt venenosa
4
quando recipitur non existente in corpore dispositione ve-
5
nenosa. Et alia est iuuatrix quando in corpore est disposi-
6
tio venenosa: et sunt sicut venenum ex vna parte et medicine
7
ex alia: non quod sint medicine ex parte ex qua sunt venenum.
8
quia non est extraneum vt dicatur quod diuersificantur actio-
9
nes vnius agentis diuersificatis dispositionibus subiecti loco〈-〉
10
rum: hoc est quod potest dici bono arbitrio de operationi-
11
bus medicinarum qualiter operantur.
12
¶ Capitulum .XXIIII. In quo inuestigat modum cognoscen〈-〉
13
di virtutes medicinarum et ciborum.
14
〈D〉Einceps habemus perscrutari si possunt com-
15
prehendi argumento operationes medicinarum
16
que non sunt experte: aut si cognitio inuentionis
17
earum per experientiam: aut si in hac inuentione
18
cadit res que contineat argumentum et experientiam: et si ce〈-〉
19
ciderint vtrum sufficiant modi qui dicti sunt a medicis. Sed
20
dicamus quot operationes medicinarum secundum quot
21
dictum est sunt quatuor prime: et secunde: et tertie: et proprie.
22
Sed cibus non habet nisi vnam operationem: hoc est quia
23
nutrit. Et cibi naturales non conueniunt nobis nisi in tota
24
substantia: propterea quando perscrutati erimus de hoc si
25
poterit comprehendi per modum argumenti demostratiui[*]demostratiui corrupt for demonstratiui
26
in hac demonstratione alias[*]demonstratione alias is missing in Venice 1574 perscrutatione. cadet perscruta-
27
tio inquisitionis proprietatis si potest assignari aliqua ra-
28
tio vel non. Et dicamus quot iam dictum est in primo po-
29
steriorum quot cognitio rerum est duobus modis. Unus vt
30
habeatur cognitio sui esse solum. et hec vocatur demonstra〈-〉
31
tio esse. Et secundus dat nobis cognitionem cause illius
32
esse: et hec vocatur demonstratio cause. Et quando sunt in
33
vna et eadem scientia differunt secundum hunc modum:
34
quia quod dat causam non stat nisi per primam causam
35
propinquam sine medio. Uerbi gratia. si tu quereres que
36
sit causa diei: respondemus: quia est propter lumen solis.
37
Sed quod dat esse rei solum non stat per primam causam: sed
38
stat per principia mediata: et si non sint mediata non sunt ip〈-〉
39
sa et eadem causa: sed hoc scitur per conuersionem equalem
40
aut per res magis notas apud nos. Uerbi gratia. ponamus
41
vt velimus rationem assignare quod luna sit rotunda: eo quod ip〈-〉
42
sius lumen paulatim augmentatur in figura rotunda sicut
43
arcus: quia hoc principium: hoc est augmentatio sui lumi-
44
nis paulatim non est mediatum: propterea hoc idem non est
45
causa rotunditatis lune: propterea quod rotnnditas[*]rotnnditas corrupt for rotunditas lune non
46
est propter hoc quot augmentatur paulatim in hac figura
47
rotunda: sed augmentatur in hac figura quia rotunda: et est
48
conuersiue: propterea quod cuius rei lumen augmentatur pau〈-〉
49
latim in hac figura est eius forma rotunda: et omnis res ro〈-〉
50
tunda luminosa augmentant lumen suum in hac figura. Et
51
etiam inuenimus principia que dant esse rei solum in hoc quod
52
nota sunt per se: et non propterea vt sint prima causa in re: si〈-〉
53
cut dicitur quod stelle que non sintillant sunt nobis propinquio〈-〉
54
res: et hoc principium est notum apud nos per sensum: pro-
55
pterea prodest dicere quod stelle errantes sunt propinquiores
56
fixis. Et debes scire quod hec principia que nos iuuant ad sci〈-〉
57
endum esse rei solum sunt posteriora a complexione[*]a complexione is missing in Venice 1574 in esse
58
alias[*]alias cf. Venice 1574: et cognitione cause. et sunt priora ei in cognitione compara〈-〉
59
tione ad nos. Propterea quia priuatio sintillationis erran〈-〉
60
tium est propter earum propinquitatem ad nos: et propinqui〈-〉
61
tas earum ad nos est prior in natura et cognitione. Et prin-
62
cipium conuersiuum potest nobis dare cognitionem cause
63
rei quando probatur per medium terminum quod fit in vero
64
syllgismo: quia in hoc probatur terminus maior et minor virtute
65
medij. Quia quando inuenitur terminus maior in toto me〈-〉
66
dio et medius in toto minori tunc probatum est esse maioris
67
in minori: et hec demonstratio potest dare causam esse et no-
68
minatur demonstratio cause. Sed quod dat solum esse est in-
69
ductio. hoc est quia scitur ex inquisitione partium que sunt
1
sub illo vniuersali. quia quando fuerit quesitum predica-
2
tum cuius esse volumus habere certitudinem vniuersaliter
3
tunc queruntur omnes partes vniuersalis. Et si inuenian-
4
tur tunc constituetur quod hoc predicatum est in toto vniuersa〈-〉
5
li. et hec species nominatur declaratio esse maioris in medio
6
virtute minoris. quia quando inuenitur maior in toto mi-
7
nori. hoc est in omnibus partibus. et totus minor est totus
8
medius tunc argumentatur maiorem esse in toto medio. Er〈-〉
9
go quando queruntur multa ex particularibus in vna spe-
10
cie. et inueniatur vnum predicatum in omnibus non opinan〈-〉
11
do vt sit aliqua pars in subiecto in qua non inueniatur hoc
12
predicatum. et est certificatum. quot non videbitur per hoc
13
quod videtur a partibus per hunc modum declarationis
14
cognoscitur esse vnius predicati in tota illa specie a parte ex〈-〉
15
perientie in omnibus suis partibus. Et per hanc viam ha-
16
bemus cognitionem maioris partis specierum principiorum
17
artis medicine. Et principium quod nobis dat esse rei solum
18
est post conclusionem. vt non sit conuersiuum super medium
19
terminum. et in hoc modo cadit demonstratio esse. Uerbi
20
gratia. sicut volumus declarare esse virtutem nutritiuam ho〈-〉
21
mini per vnum principium quod dicet omne animal est nutri〈-〉
22
bile et fiet argumentum hoc sic. omnis homo est animal. omne animal est nu〈-〉
23
tribile. ergo omnis homo est nutribilis: propterea quia hoc
24
principium non prodest nobis nisi ad tribuendum virtutem
25
nutritiuam homini. sed non vt virtus nutritiua sit causa pro〈-〉
26
pinqua homini. Et quare non iuuat nos in dando causam
27
rei. quia non conuertitur maior super medium. quia omne
28
nutribile non est animal. Et in summa dico quod demonstra-
29
tiones que nascuntur a causis remotis vel sint affirmatiue
30
vel negatiue sunt demonstrationes esse et non demonstratio〈-〉
31
nes cause. quia demonstratio cause est prima et propinqua.
32
Et omnes iste res faciles sunt ei qui studuit in logica per ali〈-〉
33
quod tempus. et perfectius cognoscet iuuamentum quod
34
faciunt in hoc loco et etiam necessitatem. Et postquam ita est si〈-〉
35
cut dictum est debemus perscrutari de proprictatibus. et di〈-〉
36
camus. videndum est si possit inueniri via qua possimus co〈-〉
37
gnoscere quod proprietates sint per comparationem alicuius
38
alterius rei. sicut est ad comparationem corporis hominis.
39
Et dicimus quod hoc non potest sciri nisi vno duorum modo〈-〉
40
rum. Unus est vt sit natura propter quam prouenit hec ope〈-〉
41
ratio manifesta apud nos perfecte. aut per primos intelle-
42
ctus aut per demonstrationem. Alter est vt inueniantur res
43
proprie posterius illi nature. Et ad hec vt sint ille res et pro-
44
prietates equales in vno predicato. et etiam vt sint ille eedem
45
res posteriores magis note apud nos quam proprietates. et vt
46
sint ille res propter quas possint sciri proprietates absque
47
medio. Quoniam species harum demonstrationum quan-
48
uis sint ex rebus. que sunt quasi per accidens. sunt tamen ve〈-〉
49
races. Et nos vellemus si posset esse inuenire hoc quesitum
50
virtute illarum demonstrationum. Sed videtur quot iam
51
sit sententiatum quot natura qua operatur proprietas non
52
possit sciri perfecte. quia proprietas non est nisi vna opera-
53
tio existens per se transiens ab vno ente ad aliud propter
54
proportionem mensurarum elementorum quam habet vnum
55
ens cum alio. Et hec mensura comprehendi non potest per
56
modum arbitrij. neque etiam potest sciri hoc plus quam fit hec
57
cognitio. que non est perfecta. Neque etiam inuenitur hic
58
aliud accidens posterius quod significat super hanc natu-
59
ram veraci significatione. Etiam neque est aliqua nisi pro-
60
prietas eadem quando sentitur. quia tunc significat super
61
hanc naturam. et si est impossibile hoc scire. eedem modo
62
est impossihile[*]impossihile corrupt for impossibile inuenire in eo quod habet proprietatem vnum
63
accidens equale proprietati ad hoc vt significet super pro-
64
prietatem. et sit manifestius apud nos quam ipsa. quia non est
65
conueniens inuenire hoc nisi quando inueniretur vnum ac〈-〉
66
cidens magis notum quod significaret perfecta significatione
67
super naturam propter quam fit hec proprietas. Et propterea quia proprie〈-〉
68
tas sequitur proportionem mensurarum entium possibile fuit inue-
69
niri in vna re proprietates quasi infinitas. et res que est propinqua
1
infinito non potest sciri perfecte per arbitrium. neque etiam possumus
2
inuenire signa significantia substantialiter super hanc naturam. Et
3
postquam ita est debemus perscrutari si possibile est apprehendere pri〈-〉
4
mas operationes per viam demonstratiuam aut non. Et dicamus quod
5
via que perscrutati sumus super proprietates erit eadem cum via qua
6
hic erimus scrutati: quia si posset apprehendi arbitrio medicina
7
temperata aut distemperata in fine equalitatis: hoc non esset nisi
8
cum cognosceremus naturam que hoc operatur perfecta cognitione
9
Quia quando nos tractamus de medicina si est calida aut
10
frigida. aut temperata. nos non intelligimus hoc nisi quia
11
habet per sui naturam et preparationem permutando se a cor〈-〉
12
pore humano vel vt permutetur a corpore humano. et cor-
13
pus postmodum ab ea recipit vnam qualitatem permutatam
14
comparatam et proportionatam qualitatibus naturalibus que
15
sunt in corpore: quam proportionem dicimus temperantiam
16
esse aut distemperantiam. Ergo vtinam ego scirem que natu-
17
ra est hec propter quam preparatum est corpus humanum
18
pati has passiones. et que est illa que preparata est ad agen-
19
dum. et cui rei has debemus comparare. hoc est cui rei de-
20
bemus comparare mensuras elementorum que sunt in illa. Pro-
21
pterea quia hec comparatio alias[*]comparatio alias is missing in Venice 1574 operatio. non dicitur nisi compa-
22
ratiue ad corpus humanum. Et propterea apparet prima fron〈-〉
23
te quod debet fieri comparatio inter complexionem ciborum et medicinarum
24
et complexionem hominis. ita quod mensure elementorum que inue-
25
niuntur in cibo et medicina in qualitate equales sint his que
26
in homine inueniuntur: et hoc est quod dicitur cibus temperatus
27
et medicina temperata. Et quod egreditur a temperantia ad vnam
28
extremitatum est illud quod est augmentatum aut diminutum in
29
illo extremo. Hec est melior ratio que possit assignari pro-
30
portioni et comparationi ciborum et medicinarum corpori
31
humano et operationibus ipsius. Sed vnum nobis obuiat
32
quod si ita est nullus cibus debet dici temperatus homini nisi
33
caro humana. Et forte posset esse quod carnes gallinarum per
34
modum similitudinis remote essent temperate complexoni homi-
35
nis. aut complexio carnium hedi similiter. Sed de terre nascentibus
36
nullum temperatum poterit inueniri. et minus debent esse calida
37
corpore humano. quia corpora animalium sunt calidiora nascentibus
38
terre. et propterea non inuenitur in terre nascentibus calor in actu.
39
Et postquam non est via cognoscendi hanc naturam perfecta cogni-
40
tione ab hac parte comparationis que est inter naturam corporis
41
et complexionem qua operantur medicine has operationes. fortasse
42
poterit cognosci a parte comparationis et proportionis mensu-
43
rarum elementorum. quam habet medicina a seipsa hoc est quia
44
medicina in qua dominabitur calor in seipsa. illa dicitur calida
45
et illa in qua dominabitur frigus dicitur frigida. Et sic de
46
sicco et humido. quia medicina in cuius partes dominabitur
47
pars ignea illa erit conueniens vt ex ea generetur calor magis si〈-〉
48
cut videtur in sulfure et in similibus. Hec est vna via que pos〈-〉
49
set sustineri in parte. Sed etiam illa est corrupta in pluribus suis
50
partibus. Ideo quia inueuimus[*]inueuimus corrupt for inuenimus multas res que sunt in suis com-
51
plexionibus calidiores. Et quando nos comparamus eas corpori huma〈-〉
52
no. hoc est quando eas comedit homo inueniuntur frigidiores sicut
53
mustum et vinum antiquum quia in eo scilicet musto apparet calor ma-
54
nifestior. Postquam tu vides quia bullit et comparando ipsum corpori
55
humano est frigidius. Et videmus res in quibus frigiditas est ma〈-〉
56
gis manifesta et comparatione ad corpus nostrum sunt calidiores
57
sicut vetus vinum. Et si tu dicis quod hoc prouenit a virtute
58
corporis. Ergo sumus in eo quod prius eramus et non sumus
59
egressi. Et quare volo in hoc conari quia in terre nascentibus
60
et animalibus omnibus dominatur calor: et si refrigidarentur pro〈-〉
61
pter dominans in eis non est frigiditas illa a parte qua sunt
62
terre nascentia. aut animalia in actu. Sed quedam eorum inueni〈-〉
63
untur calida comparatione corporis humani. et quedam frigida
64
et non solum frigida verum etiam mortifera propter frigiditatem et
65
illud quod est mortiferum non est mortiferum ex parte qua frigidum est in actu.
66
quia vinum quod est viuificatiuum est frigidum in actu. ergo non pro-
67
uenit nisi a parte permutationis quam recipit a nostro corpore
68
et hec permutatio aut est ad magis calidum. aut ad magis fri〈-〉
69
gidum. et si ad magis calidum ergo calefit et non refrigerat. si ad
1
plus frigidum. ergo in corpore nostro est frigiditas in actu
2
in quarto gradu aut vltra. ergo sunt occupationes passus
3
vel transitus. et est nobis necesse temptare nouum passum
4
et dicemus parum de esse olei. Oleum est ex rebus in quibus domina-
5
tur humiditas et caliditas: eo quod partes aeree in eo sunt ma-
6
nifeste multum. Et si aliquis quereret quon potest esse vt in eo par〈-〉
7
tes aeree dominentur cum videamus quod ingrossatur et congelatur et
8
inspissatur a frigore et dicitur quot non congelatur a frigore
9
nisi substantie aquose. Debemus respondere quod non congel〈-〉
10
latur[*]congellatur corrupt for congelatur propter frigiditatem nisi propter multam conuersio〈-〉
11
nem suarum partium ad aquam et ab illa conuersione pro-
12
uenit hoc. et multum subtiliati sumus super esse olei super 4. me-
13
theurorum. et ibi sunt soluta omnia dubia. et propterea non potest
14
haberi ex hoc certitudo nisi per experientiam: et quomodo non debes hoc
15
credere: quia tu vides quod quando ponimus in ignem multas
16
res non subito alterantur: propter calorem naturalem qui est
17
in ipsis: et quando comeduntur ab aliquibus animalibus
18
incontinenti alterantur propter calorem naturalem qui est in
19
ipsis animalibus: sicut dicitur quod cum structionibus datur
20
ad comedendum aurum et incontinenti extrahatur a stomacho
21
inuenitur multum diminutum: et hoc est veritas: quamuis aurum dure
22
patiatur ab igne: nec potest dici quod calor structionis sit fortior igne
23
nam verbum esset vanum. Ergo hec res non est nisi illud quod
24
sequitur a tota substantia in calore structionis: et non propter
25
fortitudinem qualitatis caloris: et hoc est manifestius in cibis
26
quam in medicinis. propterea quia cibus est illud quod habet
27
per sui naturam vt conuertatur et alteretur a cibato: ita vt sit
28
cum cibato idem in specie et manifestum est quod hec conueni〈-〉
29
entia que est inter cibum et cibatum non est nisi a tota substan〈-〉
30
tia: et propterea vna et eadem res vni animali est cibus et alte〈-〉
31
ri est venenum: sicut heleborus coturnicibus: et napellus za-
32
ratro quod latine sturnelli nominantur. sed medicina eo quod ope〈-〉
33
ratur in corpore propter primas qualitates opinantur qui-
34
dam vt illud arbitrio possit comprehendi.
35
¶ Capitulum .XXV. Quod et de inuestigatione qualiter sunt verifica〈-〉
36
ta signa rationabilia ciborum et medicinarum.
37
〈E〉T Galienus et alij medici conati fuerunt facere regu〈-〉
38
las demonstratiuas vt probarent operationes ha〈-〉
39
rum medicinarum in corporibus humanis. quan〈-〉
40
uis non sint nisi signa opinantia sicut ostensum
41
est superius. et vt ipsum honoremus dicimus quod habent ve-
42
ritatem pro maiori parte. sed non necessario. et etiam quia
43
mouent hominem ad experientiam. Et propterea dicit Galienus
44
quod duo instrumenta quibus hec ars fuit inuenta fuerunt ra〈-〉
45
tio et experientia: et etiam conferunt ad habendam cognitio〈-〉
46
nem rerum expertarum vtrum sint cibales aut medicina-
47
les. Uerbi gratia. sint duo cibi. Unus sit facilis vel leuis al〈-〉
48
ter vero grauis et durus: nos dicimus quod facilis et leuis ci-
49
tius alterabitur: eo quod citius recipiet diuisionem a calore na〈-〉
50
turali et citius patitur. Et adhuc plus si conati essemus in
51
his rebus ad accipiendum per vnam viam causam et esse si〈-〉
52
mul: esset valde difficile. et quando habebimus experienti〈-〉
53
am esse facile erit nobis dare causam per hunc modum spe〈-〉
54
culationis: et erit hec ars ratiocinatiua. Et quando vna me〈-〉
55
dicina non complebit intentionem nostram hac ratione. po〈-〉
56
terimus ad aliam transire. Sed qui non haberet nisi experi〈-〉
57
entiam non posset hoc obtinere. Et iam dilatatus est Galienus.
58
in diuisione harum duarum rerum: nisi quia demostrationes[*]demostrationes corrupt for demonstrationes et sententie
59
date a Galieno et quibusdam medicis venientibus post eum sunt
60
breues respectu illarum que hic dici possunt: eo quod intenderant ad
61
loquendum super naturam medicinarum ex parte saporum et odorum
62
et velocitate conuertendi ab igne: et si poneremus omnia hec
63
esse signa erunt propriora naturarum que tenentur has operatio〈-〉
64
nes facere in corpore humano. ¶ Sed signa substantalia neces〈-〉
65
se est vt sint equalia naturis que manifestant super eas: et tunc
66
poteris ire a nouissimo ad primum. et a primo ad nouissi-
67
mum. Et si non fueris perscrutatus speculationes huius
68
artis per hanc viam ignorabis naturam medicine cali-
69
de inquantum absolute calida existit. et frigide inquautum
1
frigida nec etiam sciens naturam medicine calide in eo quod est calida
2
perfecte: nec frigide in eo quod frigida est. Uerbi gratia. si co-
3
gnitio medici in medicina calida non esset. nisi propterea quod
4
habet saporem acutum aut amarum aut salsum. et quod natu〈-〉
5
ra que habet calefacere facit hoc. tunc est eius speculatio in
6
hac arte multum diminuta: propterea quia multe res sunt calide.
7
et non habent saporem amarum neque acutum. sicut carnes
8
passerum et columbarum iuuenum et similium. Quia cibi et
9
medicine vniuersaliter sunt terre nascentia. aut animalia. aut mineralia.
10
et sapores non dominantur nisi in terre nascentibus aut ani〈-〉
11
malibus. Et nobis necesse est vt istarum rerum arbitrium
12
sit rationale ad affirmandam naturam medicinarum calidarum
13
frigidarum siccarum et humidarum. et postea studebimus in rebus que significant
14
has naturas. Ergo primo consideranda sunt signa quibus
15
possimus cognoscere quantitatem harum mensurarum a com〈-〉
16
plexionibus medicinarum. Et dicimus quod res quibus pos-
17
sunt sciri sunt res superuenientes vnicuique qualitati rei com-
18
plexionate. propterea quia complexionatum est corpus consi〈-〉
19
mile in partibus. et ista superuenientia sunt differentie que
20
adueniunt ei a mensuris mixtionum illarum. Et quedam
21
istarum dffierentiarum[*]dffierentiarum corrupt for differentiarum sunt que continent omnia corpora
22
consimilia et sunt omnes enumerate in quarto metheurorum
23
quarum quedam sunt que congelantur. et quedam non. et quedam
24
dissoluuntur et quedam non. et quedam sunt lenes et quedam
25
aspere. et quedam sunt que sunt extensibiles et quedam non.
26
Et quedam sunt que sunt proprie quibusdam corporibus consimilibus
27
sicut odores: et sapores: et colores. Et quedam quibus est do-
28
minatio manifesta vnius elementorum per se quando senti〈-〉
29
untur per tactum calide: frigide humide aut sicce et hoc non inuenitur nisi in re〈-〉
30
bus in quibus est caliditas: frigiditas: humiditas aut sicci-
31
tas in actu. Sed cum nos perscrutati fuerimus cibos et medi〈-〉
32
cinas: nos temptabimus eos in eo quod sunt partes rei compo-
33
site: et hoc est proprium in medicinis et cibis que sunt partes
34
terre nascentium et animalium. Et quedam illarum sunt que iu〈-〉
35
dicantur per earum operationes et loca. et si sunt partes ani-
36
malium iudicantur a regimento illorum animalium: et a spe-
37
cie illorum ciborum: et generaliter necesse est vti in animalibus
38
comparatiuis rebus quibus vsi sumus in cognitione complexionis
39
hominis in operatione: regione et loco: et cum dico hic ope-
40
rationem: intendo operationem anime: hoc est nutrimentum
41
sensibilitatem et concupiscibilitatem. et alias operationes anime que
42
dicte sunt. Iste sunt vie quibus possumus per hanc artem iu〈-〉
43
dicare. et quamuis non sint fortes sine eis non possumus esse nec
44
ipsas diminuere. Sed dicendum est de vnaquaque istarum secundum
45
quod melius esse poterit. nec petendum est vltra illud quod dictum
46
est sicut dicit Aristoteles quia non debemus querere a traulo sermoci-
47
nari. nec a muto loqui. et in his non est aliud nisi vt recipi-
48
antur a naturali. et ab eo quod videmus quod facit natura. quia
49
demonstratio non habet veracem viam in hac arte.
50
¶ Capitulum .XXVI. in que docet cognoscere complexionem ciborum et me〈-〉
51
dicinarum per generales differentias corporum mixtorum.
52
〈E〉T dicamus quod res que sunt manifestiores a quibus
53
possumus habere certitudinem complexionis corporum
54
consimilium est congelatio et spissitudo. humectatio.
55
resolutio. dissolutio. facilitas. viscositas. subtili-
56
tas. grossicies. mollificatio. duricies. combustibilitas. et non
57
combustibilitas oppilatio. et apertio. et quedam congelatio a
58
calido. et quedam a frigido. Eorum que congelantur a frigore. que-
59
dam sunt que inspissantur primo a calore. et quedam non sunt
60
inspissata primo a calore: et quedam que inspissantur ab
61
vtroque. Et eorum que dissoluuntur. quedam dissoluuntur
62
a calido. et quedam a frigido. Et eorum que humectantur.
63
quedam humectantur a calido et quedam a frigido. Sed que
64
congelate sunt a calore et siccitas super eas dominatur. vt est
65
sal et species eius. Sed que congelata sunt a frigore si in pri-
66
mis esset inspissata a calore. et ista spissitudo esset propinqua
67
spissitudini que fit a natura aerea aut aquea sicut spissitu-
68
do butyri hec erit necessario calida. et idem est de oleis gum〈-〉
69
mis et similibus. et que congelate sunt a frigore. et natura terre-
1
stris super eas dominatur. si calor prius eas inspissauerit. er-
2
go frigiditas et siccitas dominabuntur in eis. sicut sunt ossa
3
cornua. panniculi et similia. Sed que sunt congelate a frigore
4
nec sunt prius inspissate a calido naturaliter hec spissitudo
5
erit frigida et humida. sicut est argentum viuum et similia.
6
Et que res sunt inspissate a calore et coagulate a frigore sunt
7
propinque equalitati. sicut est cachimia. et res que dissoluuntur
8
a calore semper coagulantur a frigore. et que coagulantur a fri〈-〉
9
gore dissoluuntur a calore. Ideo cum nos videmus res que
10
sunt dissolute a calore debemus inspicere si coagulate sunt
11
a frigore. nec inspissate sunt a calore iudicamus ipsas esse fri〈-〉
12
gidas et humidas. Et si sint inspissate a calore cum dominio partium
13
terrestrium. iudicamus ipsas esse frigidas et siccas: sicut ferrum
14
et multa metalla. Et si cum hac spissitudine dominantur par〈-〉
15
tes aeree. tunc eas iudicamus humidas declinantes ad ca-
16
liditatem. sicut est pinguedo intestinorum. et sunt res que dis-
17
soluuntur a frigiditate et humiditate. vt sunt species salis.
18
Sed res que sunt inspissate a calore pro maiori parte sunt
19
calide et sicce. excepto quot illa spissitudo non sit fundata in
20
substantia aerea sicut sperma. quia tunc illa substantia erit
21
humida aut temperata sicut lac coctum. Sed res que sunt
22
inspissate a frigiditate et humiditate. si calor est in primis opera-
23
tus aliquam coagulationem debet dici quot sint calide et
24
humide vt est eius pingue. et si sint inspissate. ita quod calor in primis
25
nullam fecerit coagulationem debent dici vt sint frigide et hu〈-〉
26
mide. sicut lac quod coagulatur multa frigiditate. Et debes
27
scire quot potest esse quod operationes quas faciunt caliditas
28
et frigiditas in rebus istis possunt esse naturales aut acciden〈-〉
29
tales. ideo debemus iudicare super generato illarum si est
30
naturale. quia complexio propter quam medicina hoc fa-
31
cit erit naturalis sicut est spissitudo spermatis. et complexio
32
que facit non naturale est non naturalis. sed accidentalis si-
33
cut spissitudo que fit in musto quando ad ignem decoquitur
34
Sed res que inspissantur a calore et frigore equaliter sunt
35
aeree et aquee. et earum partes sunt conglutinate simul sicut
36
oleum oliue. et alia olea que possunt recipere has operatio-
37
nes. quia oleum inspissatur et congelatur a frigiditate. pro-
38
pterea quia partes aeree que sunt in ipso conuertuntur ad
39
aquam. et iterum inspissantur a calore. propterea quia resol〈-〉
40
uuntur partes aquee et remanent aeree cum terrestribus in eo
41
dominantibus. Et res que non inspissantur a calore vel a fri〈-〉
42
gore sunt aquee cum pauca terrestreitate. et calor eas consu〈-〉
43
mit antequam inspissentur. Nec etiam frigus potest eas inspis-
44
sare propter paucam terrestreitatem que est in eis. eo quia non
45
inspissat frigus. nisi quando extrahit caliditatem existentem
46
in eis et spargit humiditatem. et tunc aduenit siccitas: et illa
47
de causa erit coagulatio. et inspissatio. et quando due res
48
recipiunt congelationem et inspissationem equali tempore.
49
aut propter vnum motorem equalem in subtilitate et gros-
50
situdine sunt in vno gradu equales in caliditate et frigidita〈-〉
51
te. Sed si vna earum plus inspissatur coagulatio ipsius est
52
velocior. Et cum motor ipsius est fortior habet inequalita-
53
tem secundum hoc. Sed res lenes et viscose habent domi-
54
nium aque et terre. et propterea sunt frigide et grosse. sed le-
55
nes habent dominium aereitatis cum pauca terrestreitate.
56
et propter hoc de facili diuiduntur. eo quia aereitatis que
57
admixta est ei est elementum humidum et ideo leuiter ab alio diui〈-〉
58
ditur. et modica siccitas que est admixta ei leuiter recipit
59
passionem. Et res humide recipiunt extensionem propter
60
partem humidam aqueam que est in ipsis. et propter do-
61
minationem partis terrestris cum aquosa sunt difficiles di〈-〉
62
uidi in duas partes. propterea res lenes vel faciles suot[*]suot corrupt for sunt
63
propinque vt permutentur digestioni propter facilem di-
64
uisionem earum. quia calor in eis plus doninatur[*]doninatur corrupt for dominatur. quia
65
hec est vna ex rebus que adiuuant ad velocitatem dige-
66
stionins[*]dige-stionins corrupt for digestionis. quoniam difficultas diuisionis partium fatigat
67
naturam. Et sc>ias quot viscositas et spissitudo significant
68
siccitatem propter dominationem partium terrestrium:
69
si est medicinalis. Si enim est cibalis est difficilis dige-
1
stionis: ideo quia forma corporims difficilem suam deserit naturam.
2
Et subtilis substantia si est aerea significat caliditatem et humi〈-〉
3
ditatem: et si ignea significat calorem et siccitatem. Et mollicies si-
4
gnificat corpus humidum. et propterea res molles facile permu-
5
tantur sicut fructus recentes et humidi: et dure significant con〈-〉
6
trarium. Et spissitudo et mollicies et subtilitas et duricies non
7
significant nisi super virtutes patientes in re: hoc est humidita-
8
tem et siccitatem: et non super agentes. Et oppilatio et euaporatio
9
dicitur secundum duos modos. vnus qui debet sic veraciter appellari:
10
et est talis operatio: hoc est augmentum vel diminutio quantita〈-〉
11
tis: sicut nos videmus mustum facere ex seipso euaporatio-
12
nem in vtre clauso: et crescit quantitas sua vltra mensuram
13
primam non existente additione substantie in ipso: et aliquando frangit
14
vtrem. Et sicut videmus in nebulis que constringuntur et oppilantur
15
in se ipsis et redeunt ad paucam mensuram nihilo ex eis exeunte
16
et elargantur et crescunt nullam additionem recipientibus. et causa in
17
hoc est: quia aer est maior aqua et terra. et quando res appropinquat
18
nature aeris eius quantitas plus crescit: quando appropin-
19
quat plus nature terre et aque diminuitur plus: et propterea
20
res vaporabiles sunt aeree: et sunt calide et humide: et que sunt
21
clause et oppilate in seipsis sunt frigide et humide. propterea
22
quia euaporatio non est nisi dilatatio substantie aeree et non est
23
augmentum rei venientis ab extra. et sic est oppilatio per contrarium
24
Et propterea ponitur fermentum in pane: ad hoc vt faciat ipsum
25
spongiosum et in eo dominetur aereitas. et sit facilis ad digeren〈-〉
26
dum. propterea quia corpus aereum leuius est ad permutandum pro〈-〉
27
pter suam humiditatem. quia substantia sicca est dura ad permutaudum et di-
28
gerendum. Alter vero modus est qui dicitur vaporatio vel op-
29
pilatio propter dispositionem corporis quod habet foramina larga vel
30
stricta: quia quod habet largos poros dicimus esse vaporosum: et quod
31
habet strictos dicimus esse oppilatum: quia naturalis intellectus est intelli〈-〉
32
gere istas res in substantia corporea earum: et non propter largitatem
33
aut stripturam[*]stripturam corrupt for stricturam foraminum. quia hec sunt verba vulgarium quamuis
34
etiam illud adiuuet digestionem propter facilitatem digestionis.
35
Sed res combustibiles sunt de necessitate ignee sicut sulfur: aut
36
aeree sicut fenum. Et propterea velociter permutantur ab igne.
37
Et si diceretur sic in digestione hoc non conueniret nisi rebus que
38
comeduntur: sed si nos intelligeremus quod hoc esset verax secundum Galienum
39
non esset necesse attribuere medicine oppilationem et subtilitatem
40
quia possibile esset vt res essent grosse substantie: et de facili permutarentur
41
quia haberent foramina magna. per que posset ignis de facili tran〈-〉
42
sire: et propterea super eas dominabitur ignis et comburentur subito. quod
43
facere non potest calor naturalis. propterea quia est humidus. et
44
est debilioris caloris quam ignis: quia res supradicte non sunt fa〈-〉
45
ciles ad comburendum nisi propter accidentia largitatis suorum
46
foraminum: sicut harundines. Sed res que intenditur habere va-
47
porationem et oppilationem a substantia sui corporis. hoc est propter
48
raritatem suam. aut spissitudinem suam a partibus substantie sue: et
49
illa habent comparationem cum calore naturali qui operantur in corpus
50
nostrum. Sed res que non recipiunt combustionem sunt res terre〈-〉
51
stres et aquee: hoc est quod potest dici in significationibus vni-
52
uersalibus superuenientibus naturis corporum consimilium.
53
¶ Capitulum .XXVII. Quod est de cognitione medicinarum et ciborum per ra-
54
tionem sumptam a speciali differentia mixti que est sapor.
55
〈D〉Einceps volumus narrare de saporibus. odoribus
56
et coloribus. Et dicimus quod species saporum que sunt
57
manifestiores: sunt dulcis: vnctuosus: salsus ama〈-〉
58
rus. acutus. ponticus. stypticus. acetosus. et insi〈-〉
59
pidus. Dulcis significat complexionem calidam. sed calor ipsius
60
est temperatus equaliter ad comparationem complexionis humane secundum Galienum
61
Sed vnctuosus dictus est: quia pars aerea dominatur super ipsum cum
62
modica aquositate. et propterea calor ipsius est minor quam ca-
63
lor dulcis. Supra complexionem salsi dominatur pars sicca adusta. in qua
64
mixta est pauca humiditas. et calor suus maior est calore vnc-
65
tuosi. Et super naturam amari dominatur complexio sicca terrestris. et hoc potest
66
nasci a calido et frigido. et significatio que separat vnum ab
67
alio est quod significatio eius quod fit a frigore est vt sit dulce poquam[*]poquam corrupt for postquam
68
fuit amarum. sicut sunt grandes xilocaracta. et aliqua ex cu〈-〉
69
curbitis. Et amaritudo que fit a calore et terrestreitate re-
1
uertitur ad amarum poquam[*]poquam corrupt for postquam fuit dulce. Et hoc fit propterea quod
2
amaritudo sequiur duas species complexionis. aut calidam et siccam. aut
3
frigidam et siccam. quemadmodum inuenitur color niger per calorem et
4
frigus Et hoc quod diximus breuiter de amaro non senserunt
5
medici: qui nos precesserunt. et etiam Galienus non appropriauit ipsum nisi
6
calido seorsum. Sed quomodo non cogitant hoc quod opium est in fine ama-
7
ritudinis. et inducit paralysim propter suam frigiditatem. et quamuis pos〈-〉
8
set dicere quod non prouenit amaritudo a parte frigida. Nos dice-
9
mus iam est amaritudo dominans in suo sapore. et sapor fortis est in
10
iudicio super naturam ibi. vnde debet iudicari quod sit magis calidum quam fri〈-〉
11
gidum. propterea iste res accipiende sunt a naturali. Et quod nos diximus de
12
amaro inuenitur in libro nostro. qui dicitur liber de plantis. et amari〈-〉
13
tudo que prouenit a calore est calidior salsedine: quia admiscetur sal〈-〉
14
sugini aliquanta humiditas. Et significat hoc aqua maris
15
maioris. quia est nimis salsa et est multum amara. et non potest
16
in ea viuere aliquod animal propter multam amaritudinem: propterea quia ama〈-〉
17
ritudo est in vltimitate contrarietatis nutrimento animalium. et est
18
contrarium dulci propter siccitatem solum: et propterea interficit infantes quando
19
multum ea vtuntur: propterea quia sunt in vltimo humiditatis: et vniuersaliter non in〈-〉
20
greditur natura amaritudinis in re cibali: propterea quia non est nisi medicina〈-〉
21
lis: et dulcis ingreditur in cibos et medicinas. Et quod dominatur super
22
acutum est multus calor cum multa siccitate et subtilitate: et pro-
23
ptera calor illius est fortior omnibus alijs. Isti sunt sapores signi〈-〉
24
ficantes super species rerum calidarum: et vniuscuiusque eorum habet in sua
25
specie gradus: quia quoddam dulce est calidum in gradu primo: et quod〈-〉
26
dam calidum in secundo aut vltra: et sic de salso. Et sapores qui si-
27
gnificant in medicinis super complexionem frigidam sunt pontici styptici
28
acetosi. et insipidi. Sed insipidi magis debent attribui insaporabi〈-〉
29
li quam saporabili. Sed dicitur vt sit sapor propter sensum gustus propterea
30
quia quilibet sensus sentit sensatum proprium et priuationem illius. et sty-
31
pticus et ponticus sunt vnius speciei et non diuersificantur nisi secundum
32
magis et minus: et illi significant super complexione forti siccitatis et
33
frigiditatis. et ponticus in hoc est fortior stiptico et acetosus fit
34
cum frigiditate mixta in parte humiditatis: et non est remotus a ca〈-〉
35
iore. et propterea incidit et subtiliat: et propterea subsistit pontico et stipti-
36
co in frigiditate. Et insipidus est aquosus et frigidus: et hoc est quod
37
potest dici in significationibus saporum. Et quidam sapores sunt qui
38
non significant perfecta significatione super naturam rei. et hoc potest
39
esse in vna medicina composita ex pluribus partibus. quarum
40
quedam sunt saporabiles. quedam insaporabiles. propterea quia non est
41
necesse vt vnumquodque mixtum sit saporitum vt probatum est in natu-
42
rali philosophia. Et si homo vellet iudicare totalitatem medicine non
43
posset iudicare per saporem super ipsam totam: sicut videmus multa ex
44
gummis. quia sunt insipida. et tamen calida.
45
¶ Capitulum .XXVIII. Quod est de cognitione medicinarum et ciborum per ra-
46
tionem sumptam a speciali differentia mixti que est odor.
47
〈E〉T differentie odorum. non sunt manifeste mobis sicut
48
differentie saporum. vnde non proprium habent nomen sicut
49
habent sapores. sed dicitur odor fetidus et odor aro〈-〉
50
maticus. Sed nos ordinamus nomina accommodata
51
a nominibus saporum sicut diceretur odor acetosus. et odor acutus.
52
et odor amarus: et propterea significatio complexionis odorum isto〈-〉
53
rum specialiter est equalis significationi complexionis saporis
54
dominantis super ipsum. Sed odores aromatici. non sunt nisi a
55
complexione calida ex necessitate. Et fetidi fiunt a complexone fri〈-〉
56
gida ab humiditate extranea cum calore putrefactionis. Sed
57
scias cum hoc toto quod significatio odorum est multum debilis: pro〈-〉
58
pterea quia sicut dictum est superius possibile est esse medicinam composi-
59
tam ex partibus aliquibus odoriferis et aliquibus non odoriferis
60
et si iudicaremus super totalitatem medicine per odorem posset
61
esse iudicium ignorantie. Ideo quia de hac re non debemus
62
iudicare de toto propter partem sicut ille qui opinatus est quod
63
rosa est calida: eo quod esset aromatica.
64
¶ Capitulum .XXIX. Quod est de cognitione ciborum et medicinarum per rationem
65
sumptam a speciali differentia mixti que est color.
66
〈S〉Ignificatio colorum est multum debilior signifi〈-〉
67
catione istorum. propterea quia colores non sunt nisi in
68
superficie colorati. et propterea inuenies secundum plus
69
quot complexio partis in qua est color est alia
1
quam complexio totius colorati. et propterea vides quod idem
2
est color in re calida et in re frigida. sicut albedo que est in sa〈-〉
3
le et canfora. Sed videtur quod color verificetur plus in operatione
4
eorumque sunt in una specie. sicut est in gallinis albis et nigris
5
et in cignis albis et nigris. Sed colores sunt multiformes. sed
6
generaliter fiunt albi aut nigri aut compositi. ex his sicut azurus
7
citrinus et alij. Sed viriditas et nigredo fiunt ex necessitate
8
ex partibus siccis terrestribus. quandoque fit ex multo calore sicut ni〈-〉
9
gredo in ethiopibus. et quandoque fit propter frigiditatem sicut vinum
10
nigrum: et hec differentia iudicatur. ex eo quod precessit sicut alibi
11
dictum est. Sed albedo quando prouenit a dominatione mixtionis par-
12
tium terrestrium cum aereis siginificat calorem aut temperantiam
13
sicut tu vides homines habentes pulchram albedinem. Sed que fit
14
propter admixtionem partium aquearum cum terrestribus quando est in rebus
15
humidis significabit complexionem frigidam humidam. Et iam dictum est in libro
16
nostro quod albedo fit ex admixtione partis ignee clare cum cor-
17
pore non peruio Et nigredo fit a parte ignea tenebrosa cum corpore
18
non peruio. Sed colores rubei omnes significant super calorem propter
19
partem igneam que in eis manifestatur et citrinus est medius inter eos. Sed
20
viriditas declinat magis ad nigredinem. sicut citrinus ma-
21
gis ad aliud extremum. Sed natura colorum mediorum est composita ex
22
natura extremorum. Hoc est quod potest dici super significatione virtutum me〈-〉
23
dicinarum ex parte colorum superuenientium corporibus consimilibus.
24
¶ Capitulum .XXX. Quod est de cognitione ciborum et medicinarum per pro〈-〉
25
prietates eorum prout sunt partes terre nascentium et animalium:
26
et sunt hec quatuor scilicet locus: tempus et regio: et operatio.
27
〈D〉Einceps narrande sunt proprie significationes in illis:
28
in eo quod sunt partes terre nascentium vel partes ani〈-〉
29
malium. Natura terre nascentium cognoscitur quatuor
30
rebus: vna a loco: alia a regione. alia a tempore: quar-
31
ta ab operationibus. et non fortificantur he operationes nisi propter si〈-〉
32
gnificationes rerum preteritarum: et quamuis nos cognoscamus ab istis
33
complexionem medicine nos debemus cognoscere etiam per viam ope-
34
rationis duarum medicinarum que sunt in vna specie sicut dictum
35
est. Et dicimus quod terre nascentium quedam sunt perfecta et quedam
36
sunt diminuta: Et diminutum est illud in quo manifestatur domini〈-〉
37
um vnius elementi solum. aut elementi aque sicut terre na-
38
scentia que nascuntur ex aqua aut elementi terre sicut terre na-
39
scentia que nascuntur in locis petrosis et fortibus. et propterea
40
ista terre nascentia sunt diminuta. hoc est quia non habent flores
41
et folia. et manifestum est quod dominans super complexionem istorum est aut
42
frigiditas aut humiditas. sicut folium herbe que stat super faci〈-〉
43
em aque que dicitur thaholeb. aut frigiditas et humiditas si-
44
cut fungi. Et terre nascentia perfecta sunt illa que nascuntur
45
in montibus. quia apparet ab eminentia montium. vt debeat ge〈-〉
46
nerare plura terre nascentia quam alia loca. dummodo sint tempe-
47
rati cum bona euaporatione: et cum bona mixtione caloris cum hu〈-〉
48
miditate: et debet esse hoc in eis: quia habent ascensum in aere: et sunt pro〈-〉
49
pinquiores influentie corporum superiorum: et illa terre nascentia habent
50
complementum fructuum florum et foliorum. Et sunt terre nascentia que
51
nascuntur in deserto: et sunt que nascuntur in viridarijs. Nam
52
illa habent plus frigiditatis et humiditatis de necessitate: vt
53
sunt sicle nascentes in desertis et viridarijs. Et significatio que
54
prouenit a regione est quod quedam terre nascentia sunt que nascun〈-〉
55
tur plus in terris calidis: et quedam sunt que nascuntur plus
56
in terris frigidis: et que nascuntur in calidis pro maiori parte
57
sunt calida: sicut que veniunt ab india: et que nascuntur in
58
frigidis: vt plus sunt frigida. Et potest esse aliquando per acci-
59
dens vt nascantur calida in terris frigidis. sicut pinee que
60
nalcuntur in sclauonia. et frigide in terris calidis: sicut sunt
61
tamarindi qui nascuntur in terra arabum. Et hoc accidit propter
62
duas res: aut propterea quia cortex illorum terre nascentium est for-
63
tis et densus: aut vt sint submersa sub terra. Quia iste due res
64
possunt dare calorem et frigus in omni regione: eo quod calor na〈-〉
65
turalis existens in eis contrahitur intus propter frigiditatem: et similiter ac〈-〉
66
cidit de rebus frigidis in terris calidis. Et significatio tem〈-〉
67
poris accipitur secundum ordinem regionis: quia tu videbis multa ter-
68
re nascentia calida nasci in hyeme sicut rapa et napones: et quandoque
69
medicina frigida nascitur in temporibus calidis: et hoc accidit propter
1
paucitatem sui caloris: quia propter paucam frigiditatem aeris consu〈-〉
2
mitur: sicut sunt olera multa tempore caloris. et demonstratio〈-〉
3
nes vegetabilium sunt magne valde de eo: quoniam quedam ex vege〈-〉
4
tabilibus sunt que cito mouentur ad augmentum: quedam tar〈-〉
5
dius crescunt. Sed veloces generaliter significant caliditatem vel
6
subtilitatem: vel super vtrumque: et que tardius crescunt significant
7
super contrarium. Et sunt etiam alie significationes super vege〈-〉
8
tabilia in velocitate et tarditate fructificandi. Et debes scire
9
quod velocitas natiuitatis terre nascentium significat aut calo〈-〉
10
rem magnum aut frigiditatem. Et quedam sunt ex terre na〈-〉
11
scentibus que habent folia flores et fructus: et quedam sunt
12
que non habent fructus. alias folia: nec flores: et illa sunt gros〈-〉
13
sa terrestria: aut aquea: et quod habet florem et folia est perfecte
14
mperatum. Et terre nascentia que sunt spinosa et globosa
15
vniuersaliter sunt terrestria. et que hec non habent sunt econuerso. Et
16
differentie significantes super naturam animalium sunt multe:
17
quia quedam crescunt in aqua quedam in deserto. Que in aqua
18
crescunt sunt frigida et humida que vero in deserto sunt calida et
19
sicca: et quedam sunt volatilia: et quedam deambulantia: et volati-
20
lia sunt magis aerea ambulatiuis. Et quedam sunt sanguinea
21
et quedam exsanguia: et que non habent sanguinem sunt frigida
22
et sicca: et que habent sanguinem sunt calida et humida et quedam sunt
23
ouatilia et quedam non: et que sunt ouatilia sunt calida et humida.
24
et que non frigida et sicca. et quedam anhelant et quedam non: et
25
que anhelant sunt calida: et que non anhelant sunt frigida. Et quedam
26
nascuntur in locis calidis et quedam non: et que nascuntur in lo-
27
cis calidis pro maori parte sunt calida et sicca: sicut cameli
28
et capreoli. Et diuersificantur complexiones animalium in
29
vna specie propter pascua: et propter aquam: quia pisces qui nascun〈-〉
30
tur in loco petroso sunt subtilioris substantie et minoris superflui〈-〉
31
tatis alijs: et tales sunt qui velociter mouentur et multum la-
32
borant: et complexio istorum est minoris humiditatis: et qui parum
33
laborant sunt frigidioris et humidioris complexionis. Et que-
34
dam animalia sunt que incedunt sicut nascuntur: et quedam non: et
35
quedam sunt facientia multos filios et illa sunt calida et humi〈-〉
36
da: quedam que non faciunt nisi vnum. Et diuersificantur etiam
37
animalia secundum diuersitatem ciborum: quoniam animalia comedentia car〈-〉
38
nes sunt calida et sicca. Et complexio animalium comedentium ter-
39
re nascentia sunt temperate complexionis. vt sunt pecudes
40
boues. et his similia. et vt sunt de volatilibus galline et colum-
41
be. Item diuersificantur animalia secundum magnitudinem
42
et paruitatem suorum corporum: quia que sunt magni cor-
43
poris sunt terrestria: et que sunt parui corporis sunt econuer〈-〉
44
so. et hoc est in animalibus que nascuntur in terra. Sed eo〈-〉
45
rum que nascuntur in aqua magnitudo corporis significat
46
multam humiditatem: et propterea laudatur in piscibus par〈-〉
47
uitas. et in alijs animalibus duricies ossium. et multitudo
48
corporis terrestrium. sicut vngues. claui. et squame: et simi-
49
lia his. quia hec significant quod multa est in eis terrestreitas.
50
et propterea multe squame laudantur in piscibus. quia si-
51
gnificant rem contrariam eorum complexionibus. et etiam
52
multe spine. Et similiter audacia cordis et pusillauimitas si〈-〉
53
gnificant super complexionem animalis. quia animalia auda〈-〉
54
cia sunt calida. et pusilanima sunt frigida. Et differentie per
55
quas cognoscuntur complexiones animalium sunt multe. et nostra
56
intentio non fuit nisi rememorari eorum breuiter ad mouendum
57
illum qui diligit temptare ad hoc vt perscrutetur omnes alias
58
differentias. et sciat causas illarum in libris naturalibus. Et
59
scias quod omnia hec signa sunt accidentia que adueniunx[*]adueniunx corrupt for adueniunt corporibus
60
consimilibus. et super ea signifcant. et non sunt signa illis que
61
non sunt consimilia nisi quando aggregantur omnia et fit vna
62
compositio inter contraria et iudicatur propter dominans et
63
illud potest esse verum iudicium. Hec sunt genera rerum quibus
64
nos possumus cognoscere operationes medicinarum et ci-
65
borum. Et dicimus quod possibile est cognoscere operationes
66
secundas medicinarum. tunc quando congnoscemus complexionem
67
medicinarum in caliditate et siccicate. quanuis hoc non ve-
68
rificetur in omnibus. quia inuenitur in quibusdam medicinis quod earum
69
operationes secunde non sequuntur primas hoc est complexionem medi-
1
cinarum: verbi gratia. subtilitas et incisio non sunt attribuenda
2
nisi corpori multi caloris. Et nos inuenimus medicinas tem-
3
peratas cum suis complexionibus: tamen sunt subtiliatiue et incisiue: si〈-〉
4
cut capillus veneris squinantum. et similia his: et acetum est in vl〈-〉
5
timitate subtilitatis et incisionis: et est tamen frigidum. et hoc
6
accidit. quia calor qui in eo est sustentatur frigiditate que est in
7
eo. quia frigiditas sua compingit ipsum et comprimit ipsum ad
8
partes intrinsecas membri. et sic videtur quod alie medicine fa-
9
ciant. hoc est vt habeant superfluam subtilitatem in seipsis: aut
10
vt eis superuenerit alia res propter quam faciant hoc. et potest esse vt hec
11
res sit aliquantulum similis ei quod habet aliquid a tota substantia. Sed
12
operatio per comparationem tertiarum virtutum est debilis iudicij. eo quod
13
est valde propinqua operationi que fit a tota substantia. hec autem
14
que dicta sunt necessaria fuerunt secundum tractatus vniuersales
15
in modo ciborum et medicinarum.
16
¶ Capitulum .XXXI. Quod est de complexionibus ciborum quorundam et me-
17
dicinarum specialiter secundum quod certificatus fuit Galienus
18
〈N〉Unc autem memorati erimus vniuscuiusque earum
19
specialiter secundum consuetudinem medicorum. Deinceps volu〈-〉
20
mus narrare de simplicibus medicinis magis
21
manifestis. que a Galieno sunt testificate. propterea
22
quia fuit verax et legalis experimentator in hac arte. et nul-
23
lus est qui possit ei comparari. nisi his qui cum clamat non in〈-〉
24
telligit id quod clamat. Item volo incipere a cibis qui sunt cibi
25
absolute. et post illos dicam de illis qui sunt medij inter ci-
26
bos et medicinas. et post illos dicam de medicinis absolu-
27
te. Concordati sunt medici quod melior ex cibins terre nascenti-
28
bus hominibus naturalibus. hoc est illis qui stant in quinto climate. aut
29
quarto est triticum artificialiter preparatum. et hoc fit multis
30
modis. Fit enim panis fermentatus. et azimus et crustella. et
31
bucella. et sorbitiones. quidam sunt qui frangunt ipsum postquam
32
est vstulatum. et postea infundunt in aquam. et postea coquunt
33
ipsum sine fractione. et hoc nominatur sauich. Et melius ex tritico
34
est illud quod est frangibile et graue. Et melior ceteris est panis
35
factus ex farina tritici in hunc modum hoc est vt sit custoditum
36
a malis accidentibus eidem venire potentibus: et vt non sint ni〈-〉
37
mis furfures ab eo remote: sicut sunt remote ab armach. et
38
hoc appellatur apud nos madechuni: et latini appellant panem
39
grossum: et iste est velocior ad digerendum quam darmach et mino〈-〉
40
ris viscositatis: quamuis darmach plus nutriat: neque est tante sic〈-〉
41
citatis sicut furfureus: neque ad melancholiam adeo cito con〈-〉
42
uertitur vt ipsum: quoniam cortex vniuscuiusque vegetabilis est ter-
43
restris siccus: quamuis furfureus citius digeratur ipso darmach
44
propter abstersionem existentem in suo cortice. et quando conficitur ponitur
45
de sale conuenienter: et conficitur cum multa aqua ad hoc vt sit
46
spongiosus: et sit fermentatus competenter et coctus. Sed panis
47
azimus est grossus et viscosus. eodem modo non est bonus qui est ni〈-〉
48
mis fermentatus: quia transmutatur ad humores putridos propter
49
calorem extraneum generatum in eo. Et post bonitatem cibi ex pane
50
est panata que vocatur thausu: excepto quia declinat ad frigidi〈-〉
51
tatem et humiditatem. propter aquam cum qua fit: et quando bulliunt frustula pa-
52
nis pluries in aqua fermenti alias[*]fermenti alias is missing in Venice 1574 feruenti: tunc fit iste cibus in
53
velocitate digestionis et leuitate: et maxime egris et complexione cali〈-〉
54
da. Sed sauich est etiam bonus cibus: et quando distemperatur cum
55
multa aqua refrigerat: et est iuuatiuus: eo quod vstulatio et infu-
56
sio vaporauerunt: et subtiliauerunt: et remouerunt viscositatem.
57
Confectum cum melle et coctum datum sanis calefacit et nutrit
58
multum. Et frumentum coctum in aqua est grossum: viscosum:
59
oppilatiuum: et durum digeri plus alia re: et est valde malum. Et
60
pultes sunt grossi: et qui fiunt ex frumento sunt peiores et re-
61
frigerant propter suam acetositatem: et sunt propinqui corruptioni: et
62
propterea sunt abijciendi ab illis qui sunt parati egritudi-
63
nibus putridis. Sed panis qui fit ex ordeo secundum modum qui fit ex
64
frumento sequitur bonitatem panis tritici: nisi quia parum declinat
65
ad frigus. Et sauich ordei bene digeritur. et quando bibitur distem〈-〉
66
peratum in aqua refrigerat: et est frigiditas sua quasi in primo
67
gradu. Et aqua ordei plus ingreditur opus medicinarum quam ci〈-〉
68
borum: et est laudabilis in egritudinibus calidis et siccis valde que
69
non occultatur ei qui in hac arte studuit: quia refrigerat: humec-
1
tat: temperat abstergit: generat laudabilem humorem mirabi〈-〉
2
liter: non inflat. non moratur ad descendendum a stomacho: et
3
hoc nobis totum experientia dedit. Et sic debet fieri aqua ordei.
4
Infundantur grana ordei in aqua integra non contusa. et in vna
5
parte ordei debent poni viginti aque frigide partes. et debent
6
sic dimitti in aqua quatuor horis et postea coquatur in hac
7
aqua donec adipiscatur rubedinem quasi vinum. et si fiat hoc
8
modo non inflat. et qui frangunt vel terunt ipsum prius pec-
9
cant. quia non est ab eo priuata inflatio nisi propter infusio〈-〉
10
nem. et grana non trahunt aquam. nec recipiunt infusionem
11
nisi propter virtutem attractiuam que est in eis. et virtus attra-
12
ctiua non est in granis quando seminantur et nascuntur nisi
13
quando seminantur integra. et si frangerentur prius quam essent semi〈-〉
14
nata non nascerentur. quia hec virtus atractiua est in eis sicut for〈-〉
15
ma specifica in totalitate totius grani fixa. hoc est quando par〈-〉
16
tes sunt continue coniuncte simul. et hoc est simile calori sma〈-〉
17
ragdi. vel alterius lapidis preciosi. quod est. quia quando par〈-〉
18
tes sue sunt simul coniuncte in eis. et quando separate sunt pri〈-〉
19
nantur ab eis. et sic testificatum est amirabili ammemarua abynzo〈-〉
20
zoar in libro suo qui dicitur theisir. quia iste fuit supremus in scientia
21
medicine a Galieno vsque ad nostra tempora. et hoc ab eo habui. et re〈-〉
22
memorat errorem medicorum frangentium ipsum. Et panis qui
23
factus est ex alijs granis habet illam virtutem. quam habent illa grana ex
24
quibus factus est. Et infra conuenit rememorari de aqua plusquam hic
25
quia incidenter sum de ea locutus.
26
¶ Capitulum .XXXII. Quod est de carnibus.
27
〈M〉Elior caro ex volatilibus est caro galline iuuenis
28
sane et pinguis. et habet mirabilem proprietatem
29
in temperando complexionem. et propterea bro-
30
dium suum est optima medicina leprosis. Et di-
31
citur quod cerebrum galline augmentat substantiam nostri ce-
32
rebri. et acuit ingenium. Et post illius bonitatem ex ambu-
33
latiuis est caro hedi. Et post has est caro arietum. et hec est opi〈-〉
34
nio maioris partis medicorum preter Galienum qui abominatur
35
carnes arietum. Et videtur sibi quod caro vitulorum est melio〈-〉
36
ris nutrimenti arietina. Et Auicenna dicit quod melior carnium
37
est caro porcina. et sentit quod ista caro quasi sit naturalior ho-
38
minibus quam alia caro animalium ambulantium. et experientia hoc
39
docet. Et maior pars medicorum abominatur carnes agnorum
40
propterea quia dominatur multa humiditas super eas. et lau-
41
dant carnes arietum iuuenum. Sed conueniens est dicere quod carnes
42
agnorum sunt post bonitatem carnium hedulorum. et sic sentit
43
rasis. Et quod mihi videtur ex agnis est. quia sunt multarum super
44
fluitatum. excepto quod in terris calidis recipiunt temperiem
45
propter earum calorem. Et quod hoc sit verum est: quia videmus quod pili
46
agnorum stantium in terris meridionalibus sunt tortuosi: sic〈-〉
47
ci et curti. et qui sunt in nostris non excedunt tantum in hoc
48
Et carnes vitelline sunt bone carnes. propterea quia non habent
49
illam viscositatem. frigiditatem. et siccitatem quam habent car〈-〉
50
nes bouine veteres. et eorum carnes sunt magis odorifere alijs
51
carnibus. et quantum est in hoc meliores sunt carnibus hedulinis.
52
propterea quia in carnibus hedulinis manifestatur quedam mucillago
53
quando coquitur. Sed carnes heduline sunt meliores vitulinis quia
54
generant meliores humores. Et ex laudabilioribus carni-
55
bus volatilium sunt carnes perdicum. sed declinant parum ad
56
frigiditatem et siccitatem et sunt sicut galline deserti. et habent proprie〈-〉
57
tatem stringendi ventrem asse et elixe. Sed turtures sunt sicut
58
volatilia cibaria et declinant plus ad caliditatem. et habent mi〈-〉
59
rabilem proprietatem in acuendo ingenium. Sed columbe sunt calide
60
et sicce et grossioris substantie quam turtures et pulli ipsarum ha〈-〉
61
bent humiditatem superfluam. Et significat super hoc gra〈-〉
62
uitas suorum motuum. sicut significat calor eorum actua-
63
lis et velocitas digestionis in stomacis eorum super ipsorum
64
calorem. Et propterea qui volunt abstergere margaritas et
65
clarificare eas dant eis ad comedendum. et incontinenti de〈-〉
66
bent occidi et extrahuntur purificate. et si cito non interfice〈-〉
67
rentur multum minueretur quantitas margaritarum. Et caro ve〈-〉
68
teris columbi masculi mirabilem habet proprietatem in epilenticis
69
et paralyticis. Et carnes volucrum que assimilantur columbis
1
et dicuntur tudones: et in lingua arabica alchamari sunt sic〈-〉
2
ciores predictis et grossioris substantie: et habent aliquantulam
3
aromaticitatem. Passeres sunt omnes calidi et sicci in fine ca-
4
loris. Coturnices temperate sunt aliquantulum declinantes ad
5
calorem: et sunt subtilis substantie generantes bonos humores: et bo〈-〉
6
ni sunt sanis et conualescentibus. Et sturnelli qui dicuntur azuri
7
suut calidi et sicci: et graues ad digerendum: et grosse nature.
8
¶ Capitulum .XXXIII. Quod est de piscibus.
9
〈M〉Eliores eorum sunt pisces qui degunt in locis petro〈-〉
10
sis: et qui multas habent squamas: et quorum corpus est
11
medium inter magnum et paruum: et qui sunt velocis mo〈-〉
12
tus: et pauce viscositatis. Et melior apud nos est
13
piscis qui dicitur eubrina: et post illum ille qui dicitur trilia: et quidam
14
dicunt ipsum resulum. Et piscis qui captus est in fluminibus
15
remotis a mari necessario bonus est et pauce superfluitatis:
16
propterea quia hic piscis propter sui naturam habet vt petat
17
aquam dulcem et frigidam: et ad hoc multum laborat.
18
¶ Capitulum .XXXIIII. Quod est de lacte.
19
〈E〉T melius lac est femineum: et post illud lac asine: et
20
post illud lac capre. et iste species lactis sunt subtilis
21
substantie. Sed lac ouis est grossius: et propterea ci〈-〉
22
tius in stomacho caseatur. Sed vaccinum grossius
23
est: et cum hoc butyrosius et pinguius.
24
¶ Capitulum .XXXV. Quod est de caseo.
25
〈C〉Aseus recens est frigidus et humidus: grosse sub〈-〉
26
stantie. Uetus est calidus et siccus propter sal: et
27
tendit ad vstionem. Et aliquis caseus est bonus
28
medius inter nouum et veterem est bonus: dum-
29
modo sit factus rationabiliter. ex bono lacte.
30
¶ Capitulum .XXXVI. Quod est de ouis.
31
〈O〉Ua gallinarum sunt meliora ceteris: et vitellum est me〈-〉
32
lius albo: nec album est nimis malum: nisi nimis sit
33
coagulatum. Et propterea quando conquassatur cum oleo et
34
aceto et fiat tremulum est valde bonum: quia res que coqui〈-〉
35
tur cum oleo est multum nutritiua: dummodo oleum nouum sit
36
et dulce et oleum oliue: quia natura illius est temperata: deelinans[*]deelinans corrupt for declinans parum
37
ad calorem: et impinguat epar: et augmentat ipsius substantiam. Et ge〈-〉
38
neraliter dico quod est conueniens homini multum secundum totam sui
39
substantiam. Et propterea in terris nostris non coquimus carnes
40
nisi cum eo. quia melior modus et temperatior comedendi car-
41
nes: est ille qui dicitur athafea: hoc est vt sic fiat. Accipe oleum
42
et parum ex cepe: et ponantur carnes frustatim in eo addendo pau〈-〉
43
latim aquam calidam donec sint cocte. Sed panis qui decoquitur
44
cum oleo est malus id est impastatus cum oleo: quoniam tempore
45
decoctionis comburitur oleum et tendit ad sulfurem.
46
¶ Capitulum .XXXVII. Quod est de fructibus.
47
〈M〉Eliores eorum sunt ficus et vue.
48
¶ Et complexio ficuum est calida et humida: mun〈-〉
49
dificant stomachum: laxant ventrem.
50
¶ Uue calide sunt ex pauco calore. et humide tem〈-〉
51
perate et subito impinguant corpus. sed inducunt ventositatem
52
is omnibus digestionibus: et ficus non dant ventositatem
53
nisi in stomacho et intestinis.
54
¶ Uue passe calide sunt et humide: et digestibiles. prosunt
55
epati a tota substantia. Et operationes vini ipsarum sunt de〈-〉
56
biliores operationibus aliorum vinorum: sed potest poni
57
loco alterius vini.
58
¶ Capitulum .XXXVIII. Quod est de aquis.
59
〈M〉Elior aquarum secundum Hyppocratem est aqua fontium orientalium
60
que scaturit ex terra que non habet nimis grossam
61
substantiam: nec nimis mollem: vel luteam: sed sit me〈-〉
62
diocris inter has: et propterea hec aqua est suaui-
63
or et leuior: et citius permutatur a calido et frigido. Sed Ra-
64
sis sentit sit quod melior aqua sit fluminum magnorum ductu〈-〉
65
um alias dulcium[*]ductuum alias dulcium is missing in Venice 1562 and 1574. Et Hyppocrates dicit quot iste aque sunt diuersa-
66
rum substantiarum: eo quod transeunt per diuersas terras: et propterea quia
67
ingrediuntur eas multi riui. Et mihi videtur quod Rasis non lau〈-〉
68
dauit flumina magis grossa: nisi propterea: quia sol operatur in eis
69
vnam operationem propter quam separantur partes grosse a subtilibus. Et pro〈-〉
1
pterea coquunt medici aquam illis qui habent debilem stomachum et
2
epar. Ergo opus quod fit in aqua est diuersum ab aqua. Sed
3
quod est inspiciendum in aqua est diuersitas terrarum: quia non potest esse vt in
4
estate non defluant ad fiumina aque multitudo et aque pluuie
5
Et propterea quanto plus elongatur flumen a suo ortu et deterius. Et
6
propterea nostrum flumen melius est in corduba quam in sibilia: et est de〈-〉
7
terius in sibilia propter crementum et decrementum. et propter admixtio〈-〉
8
nem aque salse in eo quanuis illud non sentiatur. Et impossbile est
9
vt aque magnorum fluminum non sint turbide: et propterea inue〈-〉
10
niemus in fundo pitariorum quando ponimus in eis aquam
11
fluminum multum de sabulo et terra. et sic accidit in terra no〈-〉
12
stra. quod non accidit de aquis fontium.
13
¶ Capitulum .XXXIX. Quod est de granis que sunt cibi medicinales.
14
〈D〉Einceps volumus dicere de cibis medieinalibus[*]medieinalibus corrupt for medicinalibus
15
quia quidam eorum sunt terre nascentia: et quidam
16
animalia: et quidam superfluitates animalium.
17
Et ex terre nascentibus quedam sunt grana. et que〈-〉
18
dam fructus. et quedam herbe.
19
¶ Faba est temperata inter frigiditatem et humiditatem aut parum decli-
20
nat ad calorem. et propterea habet dissoluere apostemata propter suam abstersio〈-〉
21
nem. et maturat. et est multe humiditatis. propterea accidit
22
ei multa inflatio et ventositas. et ipsam non perdit propter ali〈-〉
23
quam decoctionem. Et dicitur quod habet malam proprietatem cum
24
virtute cogitatiua. et qui ea vtuntur multa habent suspiria alias[*]suspiria alias is missing in Venice 1562 and 1574
25
somnia horribilia. et falsa.
26
¶ Cicera temperate calida et humida et habent inflatonem. et
27
propter tertiam eorum operationem habent generare sperma et prouocare
28
vrinam et sanguinem menstruum et frangunt lapidem: sed hoc fa〈-〉
29
ciunt plus nigra quam alba. Et si comeduntur recentia generant
30
in stomacho et intestinis multas superfluitates. et si assentur est
31
fabe habent minus ex superfluitatibus. Sed sunt duriora ad di-
32
gerendum nisi primo essent infusa. et habent proprietatem faciendi
33
bonum colorem et hoc faciunt: quia accuunt calorem. ita vt generetur
34
spiritus ventosus. et per hanc viam valent coitui.
35
¶ Lentes sunt temperate in calore et sunt sicce et generant san〈-〉
36
guinem melancholicum. et extinguunt inflammationem sanguinis
37
et magis quando coquuntur in aceto. Et earum virtutes ter〈-〉
38
tie sunt. quia priuant coitum et obfuscant visum. et quando
39
coquuntur in aqua pluries stringunt ventrem.
40
¶ Lupini sunt sicci terrestres et amari. et quando coquuntur
41
in aqua donec auferatur ipsorum amaritudo est cibus tamen
42
durus. et quando: et comeduntur amari occidunt pueros. et oc〈-〉
43
cidunt vermes qui sunt in stomacho et intestinis et prouocant vri-
44
nam. et aperiunt orificia hemorroidarum.
45
¶ Leugbi idest faseoli declinant ad calorem et humiditatem
46
et impinguant corpus et prouocant vrinam et sanguinem men〈-〉
47
struum. et laxant ventrem. et proprie rubei. et inducunt som〈-〉
48
nia. et faciunt vertiginem.
49
¶ Milium frigidum est et siccum. ventrem constipat et est
50
pauci nutrimenti.
51
¶ Et hoc idem facit panicum.
52
¶ Et spelta est propinqua huic.
53
¶ Rizi sunt grosse substantie in caliditate et frigiditate pro〈-〉
54
pe temperantiam. ventrem stringunt: et sunt boni nutrimenti
55
quando coquuntur cum lacte.
56
¶ Capitulum .XL. Quod est de fructibus arborum.
57
〈P〉Omum dulce est temperate humiditatis: et acetosum
58
est frigidum et siccum et habet proprietatem confortandi membra
59
principalia si sint distemperata in calore et maxime
60
cor confortat cerebrum odorando propter suam aro-
61
maticitatem: et generant grossam ventositatem: in secunda di-
62
gestione: et tertia. Id quod dictum est a sapientibus quod potest gene〈-〉
63
nerare[*]genenerare corrupt for generare pthisim et ethicam. eo quod venti qui generantur ex eo habent
64
malam proprietatem ad exardendas arterias pulimonis: et sic
65
testificatus est mirabilis amemaruam[*]amemaruam cf. Venice 1574: Auenmaruam Abumeron Auenzoar in
66
theisir. Sed vinum suum non habet hanc intentionem.
67
¶ Pira cruda sunt frigida et sicca. sed matura temperata
68
sunt aut declinant ad paucam frigiditate: et hoc est quia
69
composita sunt ex acetositate dulcedine et ponticitate. pro-
1
pterea est eorum virtus ventrem constipare: et eorum pro-
2
prietas est remouere sitim.
3
¶ Coctana[*]Coctana cf. Venice 1562 and 1574: Cotonea sunt grossioris substantie quam pyra et maioris sty〈-〉
4
pticitatis: et propterea funt frigidiora: et in eorum odoratu est
5
proprietas contra omnes passiones cordiales.
6
¶ Malorum granatorum quedam sunt dulcia et quedam
7
acetosa: et omnia humectant. Uerum dulcia sunt calidiora
8
et humidiora: et generatur ex eis modica ventositas non ma〈-〉
9
la. Et habent vnam nobilem proprietatem: quia mirabili-
10
ter resistunt cibis ne corrumpantur in stomacho.
11
¶ Persica sunt frigida et humida: et habent generare humo〈-〉
12
res corruptos et putridos: et aliquando colericos: et habent mi〈-〉
13
rabilem proprietatem resistendi fetori qui prouenit a a[*]a a corrupt for a stoma〈-〉
14
cho: et odor suus valet contra cardiacam passionem: et oleum
15
quod fit ex eorum ossibus abstergit faciem dominarum. et
16
valet contra difficultatem vrine: et occidit vermes.
17
¶ Sed antipersica que nusmus dicuntur sunt eiusdem na〈-〉
18
ture cum persicis: sed non habent illam proprietatem: et in
19
arabico dicuntur aiam.
20
¶ Prunorum due sunt species: videlicet album et nigrum: et am〈-〉
21
bo quando sunt matura sunt frigida et humida. mitigant calorem cho〈-〉
22
lere: et laxant ventrem: sed debilitant parum os stomachi.
23
¶ Nuces calide sunt et sicce: et prouocant vomitum: et laxant ven〈-〉
24
tre: et dicitur quod habent malam proprietatem: ita quod qui vtuntur eis nimis
25
faciunt eis in lingua paralesim: et comeste cum ficubus obstant veneno
26
loco bezahar: et multum valent senibus: et nocent illis qui timent pas〈-〉
27
sionem caloris: et tempore magni frigoris non sunt nociue.
28
¶ Auellane in nullo differunt ab illis nisi quia non prouocant vomitum.
29
¶ Amigdale temperate sunt in calore: et humide: suauis saporis. et
30
habent multas bonas proprietates: et dicitur quod habent augmenta-
31
re substantiam cerebri. et faciunt suauiter dormire. et abstergunt et
32
mundificant vias vrine: et sunt valde conuenientes macris. et earum
33
oleum est melius quod possit esse spasmo sicco. et etiam melius quam oleum si〈-〉
34
saminum propter aliquantulam stypticitatem que est in eo quod oleum sisami〈-〉
35
num est nimis calidum: et habet malam proprietatem in dando fetorem
36
ori. et qui vtuntur sisamino loco olei amigdalarum peccant.
37
¶ Pinee calide sunt et sicce. et earum oleum curat paralesim.
38
¶ Fistici calidi sunt et sicci temperate: confortant stomachum
39
et epar a tota substantia. et sunt ex illis medicinis que habent
40
multa iuuamenta et magna.
41
¶ Capitulum .XLI. quod est de herbis et oleribus.
42
〈O〉Mnes herbe per suam naturam declinant ad humores
43
melancholicos: et hoc etiam faciunt a tota substan〈-〉
44
tia. excepta lactuca et buglossa.
45
¶ Caules sunt frigidi alias calidi[*]alias calidi is missing in Venice 1574 (but in marg.) et sicci. necessa-
46
rio generant humorem melancholicum. et succus eorum ha〈-〉
47
bet proprietatem clarificandi vocem.
48
¶ Cucurbite que in arabico dicuntur vlla. sunt frigide et humide
49
aquose: talem humorem generant et dicitur quod sunt apte recipere
50
corruptionem in stomacho. et habent malam alterationem. sicut fit in
51
rebus humidis non habentibus stipticitatem terrestreitatem. nec
52
ponticitatem. quia sunt solum aquee. et assimilamus eas moris. nec
53
cucurbite istius regionis sunt tales. sed sunt dure digestionis
54
et grossioris nature. ita quod non possunt rectificari nisi cum multa
55
decoctione. et cum hoc sunt multi mali chimi. et adhuc infri-
56
gidant et humectant. eo quod non habent virtutem cito exeun〈-〉
57
di cum nullam habeant abstersionem.
58
¶ Melones sunt frigidi. multe humiditatis. et habent ab〈-〉
59
stersionem. et prouocant vrinam. ita quod dicitur quod qui vtitur
60
multum brodio eorum est cautus ab egritudine arenarum.
61
¶ Cucumeres sunt frigidiores et minus humida et minus prouocant
62
vrinam melonibus. sed non corrumpuntur ita cito vt melones
63
¶ Portulaca est frigida in tertio gradu. et humida in se-
64
cundo. et est lubricatiua. viscosa. aufert sitim. constipat ven〈-〉
65
trem. et aufert dentium stuporem.
66
¶ Atriplices sunt frigide et humide ventrem humectant. pro〈-〉
67
sunt ictericis. parate tamen sunt corruptioni.
68
¶ Spinachie valde sunt bone et temperate. valent gutu-
69
ri et pulmoni et stomacho calido. et humectant ventrem. et
1
sunt in secundo gradu frigide et humide.
2
¶ Blete propinque atriplicibus sunt calidiores et minus
3
humide: humores generant grossos et flegmaticos.
4
¶ Rape calide sunt et humide: generant ventositatem: mo〈-〉
5
uent coitum: eo quod renes calefaciunt. et habent mirabilem pro〈-〉
6
prietatem ad illuminaudum oculos.
7
¶ Melongie sunt ex his ex quibus nos facimus in terra nostra
8
multa cibaria delicata. et postquam proiecta est prima aqua suarum
9
decoctionum. et coquuntur cum carnibus pinguibus: sunt mul〈-〉
10
tum delectabiles. Et ego reputo ipsum temperatum cibum
11
postquam sic factus est. propterea. quia pars acuta que est in eo remo〈-〉
12
uetur per primam decoctionem. et sua siccitas et stypticitas remo-
13
uentur propter carnes decoctas in eo. Et quanuis medici dicant quod
14
generant humorem melancholicum similem humori generato
15
ex caulibus. Tamen considerare debemus in cibis duas res
16
vna est res que secum miscetur que potest remouere maliciam si est.
17
Et delectatio cibi: hec est secunda. et quando est multum dele-
18
ctabilis. lesio que prouenit ex eo non est multum manifesta. et hic
19
est vnus ex delectabilibus cibis. Isti sunt cibi manifesti apud
20
nos. in quibus est virtus aliqua medicinalis.
21
¶ Capitulum .XLII. Quod est de variatione virtutum medicinarum simplicium
22
〈E〉T nunc habemus loqui de medicinis absolute. Alchi-
23
son que in latino dicitur bethonica. et in persica lingua.
24
beragues. Eius prime virtutes in calore et siccitate.
25
sunt in quarto gradu. propterea quia est de substantia ter〈-〉
26
restri adusta. et manifestat hoc. quia est in fine amaritudinis. et
27
operationes eius secunde sunt incisiue. dissolutiue. aperitiue for-
28
titer. Et est in hac virtute fortior absinthio propter stypticita〈-〉
29
tem qui est in absinthio. Et virtutes eius tertie sunt. quia nocet ori
30
stomaci. propter amaritudinem que est sine stipticitate. et vttmur[*]vttmur corrupt for vtimur
31
ex eo extremitate et stipite. Cinis suus est calidior et siccior
32
eo: valet contra alopiciam quando miscetur cum aliquibus vngu〈-〉
33
entis calidis. Et est etiam calidior suus cinis cinere cucumerum
34
agrestium et cinere radicis aneti. Et etiam isti cineres prosunt ven〈-〉
35
tri quando est vlceratio in eo sine apostemate.
36
¶ Pentasiler dicitur a persis arbor abraam. et in latino dici〈-〉
37
tur agnuscastus. Sua prima virtus in caliditate et siccitate est
38
in tertio gradi. et hoc est propterea quia in sua complexione domina〈-〉
39
tur substantia terrestris adusta mixta cum substantia terrestri et frigi〈-〉
40
da. et significat hoc quia sapor suus est acutus cum aliquantula
41
ponticitate. Et manifestum est quod secunde operationes talium complexio〈-〉
42
num qualis ista est sunt cum incisione et apertione. Et ponticitas
43
est vna ex rebus que adiuuant ad hoc: et in membris intrinsecis:
44
vt in splene. alias in pulmone[*]alias in pulmone is missing in Venice 1574 (but in marg.) et epate. Et tertia operatio est vt
45
remoueat coitum. propterea nuncupatur in arabico gra-
46
num sterilitatis. et est sicut agnuscastus. Athenienses domi〈-〉
47
ne decumbunt super ipsum in magnis festiuitatibus.
48
¶ Et ruta est similis ei excepto quod plus calefacit et desiccat
49
nec habet stypticitatem neque ponticitatem.
50
¶ Altich et alij dicunt vigil. virtus suarum radicum est temperata
51
in caliditate et siccitate quia compositum est ex substantia aquea et terrestri cum
52
pauca igneitate. et manifestat hoc quia est insipidum cum modico sty〈-〉
53
pticitatis et acuitatis. sed herba eius est solum insipida. propterea ipsi〈-〉
54
us prima virtus est frigida et sicca et operatur siccitatem. Et secunda est so〈-〉
55
lidare vulnera sordida breui tempore. Et tertia est vt frangat lapi-
56
des. et signum huius est. quia nascitur in vallibus et locis humidis.
57
¶ Eluegat id est pes columbinus est quatuor specierum. et parum diuersi〈-〉
58
ficatur vna ab aliam. et Galienus non posuit ipsum in gradu. et quod nobis
59
videtur de eius complexione est. quia est frigidum in primo et siccum in se-
60
cundo. et hoc est quia dominatur super partem ipsius substantia terrestris
61
cum substantia adusta. et propterea est sapor eius stypticus cum mo-
62
dica amaritudine. et si amaritudo esset equalis cum stypti-
63
citate tunc diceremus ipsum temperatum in siccitate. Sed
64
quia videmus quia dominatur amaritudo parum cum stypticitate. iudicamus
65
quod siccum est in secundo gradu. et propterea valet doloribus renum. et dolo〈-〉
66
ribus splenis. propter ipsius amaritudinem. et lentiginibus faciei
67
et morphee quando pistatum miscetur cum aceto.
68
¶ Agaricum nec hanc radicem posuit Galienus in gradu. et quod no-
69
bis videtur ex eo de eius complexione est. quia est calidum in primo. et
1
siccum in fine secundi. quia compositum est ex partibus frigidis et ter〈-〉
2
restribus. et calidis. et igneis. et calidis. et humidis. Et signifi〈-〉
3
cat super hoc: quia cum nos gustamus primo inuenimus in eo dulce〈-〉
4
dinem: et post hanc amaritudinem: et post illam acuitatem cum pauca
5
stypticitate: et omnes isti sapores significant super caliditatem: exce-
6
pta parte que superata et sepulta est a stypticitate: sicut significant
7
super siccitatem. excepta parte que superata et sepulta est a dulcedine
8
propter temperantiam quam ei tribuit: excepto quod plus superat styptici-
9
tas cum frigiditate: quam dulcedo cum humiditate: et propterea ponimus
10
siccitatem maiorem caliditate. Et propterea quia hec planta assimi-
11
latur radici arboris: apparet quod terrestreitas dominetur super eam
12
Et quamuis sit lene et porosum: frangibile et album que omnia significant
13
vt habeat partem multam aeream propterea posuimus ipsum calidum
14
in primo: quamuis habeat tres sapores significantes super ipsum
15
calorem: posuimus ipsum calidum in primo: quia non sunt fortes: neque
16
manifesti in ipso: et quod conueniens est in fiducia suorum graduum
17
est experientia. Sed ipsius operationes que non sunt prime sunt ad dis〈-〉
18
soluendum et incidendum humores grossos: et exoppilandum venas
19
splenis: epatis et renum. Et habet sua proprietate valere contra morsum
20
venenosorum animalium. Et nos dicimus quod hoc non fit nisi quando appa-
21
rent ex illo veneno accidentia frigida. Dosis ipsius est .ʒ.I. et hoc
22
non potet sic nocere sicut nocent alie medicine que attrahunt ab ex〈-〉
23
tremitatibus corporis: et habet magnam proprietatem in mundificando
24
cerebrum: et propterea curat epilepsiam: et prodest cursui noue aque ad
25
oculum. Et quantitas que de eo debet sumi ad hoc est .ʒ.I. vsque ad du〈-〉
26
as: nec est necesse ipsum refrenare nisi propter siccitatem. Et non credas
27
quod subtiliatio humorum grossorum et incisio significent super multum calo〈-〉
28
rem sicut crediderunt errantes multi nouorum medicorum.
29
¶ Custaralber idest capillus veneris: dicit Galienus quod hic temperatus
30
est in suis virtutibus primis: quamuis habeat multas operationes secun-
31
das et tertias: quarum quedam sunt confortatiue et repercussiue: quedam
32
dissolutiue. et quedam faciunt nasci capillos: et quedam que dissoluunt
33
scrophulas: et quedam que frangunt lapides: et quedam que adiuuant ad
34
trahendum sputum grossum ex pectore et pulmone. Et Galienus dicit quod
35
stringit ventrem: et noui dicunt quod purgat. et talis medicina qualis est
36
hec que habet tot operationes secundas et tertias est retinenda. quia cum
37
hoc tota temperata propter ea que adhuc dicam.
38
¶ Caylem id est semperuiua. hec est multarum specierum. et omnes in tertio
39
gradu frigide sunt. quia sunt insipide cum multa aquositate. et
40
quia nascuntur in locis frigidis et tempore frigido:
41
¶ Acacia est succus arboris spinose quando abluiur est frigida in
42
secundo gradu et sicca in tertio. et cum non lauatur est frigida in pri〈-〉
43
mo. et hoc accidit. quia suum dominans est substantia terrestris et frigi〈-〉
44
da: et propterea est styptica. et cum eo toto est in ea aliquid ex parti〈-〉
45
bus subtilibus que remouentur quando abluitur.
46
¶ Carinch idest vrtica. Dicit Galienus quod fructus alias succus[*]alias succus is missing in Venice 1574 huius
47
plante et folia calefaciunt calore non forti. Et habet multas ope-
48
rationes secundas et tertias. Dissoluit apostemata que fiunt in
49
radicibus aurium. et adiuuat super sputum. quod fit ex humoribus gros〈-〉
50
sis in pectore et pulmone. et curat cancrum. et in summa videlicet omnibus vul〈-〉
51
neribus qui indigent exiccatione vel exsucatione siue subtiliatione. Et
52
hoc est magnum signum super debilitatem sui caloris: Sed cum hoc toto
53
prouocat vrinam. et mouet coitum. et hoc significatur per ventositatem
54
Et proprietas sui seminis est purgare flegma. et in hac simili〈-〉
55
tudine est virtus siccitatis. sed fortius est aliquantulum semen
56
vrtice. et dosis eius est a .ʒ.III. vsque ad quatuor. alias a .ʒ.V. vsque
57
ad .X.[*]alias a .ʒ.V. vsque ad .X. is missing in Venice 1574 (but in marg.) Et qui opinantur quod sit igneum propter acumen sue puntionis[*]puntionis corrupt for punctionis errant
58
quia hec pars ignea que est in eius folus est subtilis. et remouetur
59
propter ipsam fricationem. et maxime propter lotionem.
60
¶ Elbadudarmel elsaray. iste due plante sunt frigide et sicce
61
sed siccitas plus dominatur quam frigiditas et maxine in elsaray. et
62
valent contra fluxum ventris propter earum stypticitatem. et contra passionem vulue
63
et contra hemoroydas. et apostematibus que fiunt in ano. et al-
64
badudarmel operatur radix et alsaray fructus et radix.
65
¶ Ligoz idest acorus. quod accipitur ex hac planta est radix: et est
66
calida et sicca in tertio gradu. propterea quia dominans in ea est substantia
67
ignea subtilis. et potest esse vt sit cum ea admixta pars vna terre〈-〉
68
stris adusta. et significat hoc quod sapor suus est acutus cum ali-
69
quantula amaritudine. Operationes eius secunde sunt he. quia abster-
1
git. incidit. subtiliat. et aperit oppilationes. Tertie sunt quia
2
prouocat vrinam. et valet ad duriciem splenis. e subtiliat grossitiem
3
que prouenit in cornea: et proprie succus radicis.
4
¶ Cauar idest aloe: caliditas sua extenditur a primo gradu vsque
5
ad secundum: et attingit parum ex secundo: et sic est in siccitate. et hoc est quia
6
est compositum ex substantia terrestri adusta mixta cum terrestri frigida. et
7
illud diminuit aliquantulum de calore eius: et ambe substantie concor〈-〉
8
dant in siccitate: et significat hoc quod sapor eius est amarissimus cum
9
stypticitate. et supra suam caliditatem significat quod nascitur in ter-
10
ris calidis. aut in terra arabum vel in india: et quod nascitur in terris
11
non calidis est debile. Secunde sue virtutes sunt: quia est stypticum reper〈-〉
12
cussiuum et abstersiuum. et hoc est medicina iuuatiua ad generandam
13
carnem. Tertie virtutes sunt ad curandas fistulas. et maxime que
14
sunt in virga et in ano. et ad repercutiendum apostemata que generantur in
15
ore naribus et oculis: et purgat choleram et substantiam subtilem et grossam
16
Et est ex medicinis que nullum habent periculum. eo quod non ledit os sto〈-〉
17
maci propter suam stypticitatem. Et virtus sua purgatiua est propinqua
18
virtuti agarici: excepto quia est debilioris attractionis: eo quod aga〈-〉
19
ricum attrahit ab extremitatibus corporis. Sed aloe non attrahit
20
nisi quod est in extremitate stomaci. et venis epatis. et in illo habet
21
proprietatem. et dosis eius a .ʒ.I. vsque ad .II.
22
¶ Eluoxat. calor et siccitas ipsius extenditur a primo gradu vsque
23
ad secundum: et significat hoc quia facit aliquantulam abstersionem: et
24
mundificat renes. et aufert lentiginem. Et manifestior eius pro〈-〉
25
prietas est: quia valet contra morsum canis rabidi.
26
¶ Nauoca idest carrui alias ameos[*]alias ameos is missing in Venice 1574 (but in marg.): quod plus queritur in hoc est se-
27
men eius: sua prima virtus in calore et siccitate est in gradu
28
tertio: et hoc ast[*]ast corrupt for est quia est compositum ex substantia ignea terrestri adu-
29
sta. et significat hoc quia habet saporem acutum mixtum cum
30
aliquantula amaritudine: secunda virtus eius est apertio et
31
dissolutio: et tertia est prouocatio vrine.
32
¶ Amigdale amare sunt calide et sicce in secundo gradu: ex-
33
cepto eo. quia plus declinant ad calorem. et minus ad siccitatem
34
et in hoc sunt quasi in primo gradu. quia earum vnctuositas ma-
35
nifestat humiditatem. Et scias quia complexio que hanc facit operatio〈-〉
36
nem que est complexio calida habet aliquam terrestreitatem: et
37
sapor earum significat super hoc. Et operationes earum
38
tertie sunt ad aperiendum oppilationes epatis. et remouent
39
dolorem qui sunt in hypocondrijs splene. et renibus. et adiuuant
40
super sptum[*]sptum corrupt for sputum humorum grossorum viscosorum qui sunt in pectore et pulmone
41
Et dico quod maior pars operationum harum non fit propter superfluum calorem
42
qui est in eis sed fit propter temperatam apertionem quam operatur in his ma〈-〉
43
terijs propter humiditatem vnctuosam quam habent. et propterea va〈-〉
44
lent plus alijs rebus omnibus in aperiendo oppilationem
45
pectoris et pulmonis. propterea quia hec membra leduntur
46
vt plus propter grossos humores.
47
¶ Armoniacum[*]Armoniacum cf. Venice 1574: Ammoniacum est calidum et siccum secundum quod apparet ex tertijs suis
48
operationibus. excepto quia tenet parum caloris in tertio gradu et est siccum
49
in primo. Sed suus calor est in hoc quod est gummi. quia tu scis
50
quod gummi sunt ingrossata et inspissata a calore. quia sunt superfluita〈-〉
51
tes terre nascentium: Et videtur in hoc gradu caloris esse. eo quod
52
mundificat. et sic est gradus suus in siccitate. propterea quia sic-
53
citas est propter viscositatem suam paucam que est in eo. et hoc
54
est in omnibus gummis. Et virtutes sue sunt vt mollificent et dis-
55
soluant duriciem que est in iuncturis et splene. et dissoluant scrosulas[*]scrosulas corrupt for scrofulas
56
¶ Alcamena et inuenitur in frumento in campis. virtus eius est
57
sicut virtus sumach. magis desiccat et plus digerit.
58
¶ Shaachileelneemaz. et dicitur rosa regis. et dicitur calida et
59
sicca in tertio gradu. eius proprietas est quando masticatur vt tra-
60
hat flegma. et succus suus mundificat caput per nares. Et
61
tertia eius virtus est vt remoueat ex oculo egritudinem ca-
62
ducur. et valet morphee. et prouocat menstrua.
63
¶ Anetum calidum est in primo gradu. quod in arabico dicitur scenat
64
et attingit parum ex secundo. et est siccum in principio secundi. et in fi〈-〉
65
ne primi. et iccirco quando coquitur cum oleo habet dissoluere et mitiga〈-〉
66
re dolorem. et maturat apostemata leuia. et inducit sonum eo quod quando
67
decoquitur cum oleo reddit complexionem ipsius ad similitudinem
68
medicinarum maturantium. nisi quia est aliquantulum magis cali-
69
dum et subtile. et hac de causa dissolutiuum est. et quando comburitur
1
est in tertio gradu caloris et siccitatis. et ideo valet vulneribus sanio〈-〉
2
sis: et plus in illis que fiunt in membris spermatis: et recens
3
est minus calidum et plus humidum: et ideo istud inducit
4
somnium et maturat plus sicco: et siccum dissoluit plus: pro〈-〉
5
pterea dicit Galienus quod qui intrabant ad potationes faciebant
6
ex eo coronas.
7
¶ Camemilla que in arabico dicitur habonog. calida est
8
et sicca in primo gradu. secunde virtutes ipsius sunt vt aperi-
9
at et disoluat vapores cutis. et maturet et habet proprieta-
10
tem in mitigando dolorem ventris.
11
¶ Anisum calidum est et siccum in tertio gradu ideo quia sub-
12
stantia ignea super ipsum dominatur: et significat super hoc
13
acuitas sui saporis cum aliquantula dulcedine. Operatio-
14
nes sue secunde et tertie sunt ad carminandum ventositatem
15
et prouocat vrinam: et aperit oppilationes.
16
¶ Aristologia. idest zarahunt: non vtimur nisi radice. Et est
17
quedam longa et quedam rotunda: et rotunda fortior est in
18
incisione et subtiliatione. et longa plus valet abstersioni et ge〈-〉
19
nerationi carnis. ambe calide et sicce sunt in secundo gradu
20
quia sunt composite ex substantia aliquantulum ignea et ter〈-〉
21
restri adusta: et significat hoc amaritudo quam habent cum
22
moderata acuitate. Secunde earum operationes sunt quia
23
subtiliant mirabiliter humores grossos: propterea remouent
24
oppilationes que proueniunt ab istis hamoribus et extrahunt spinas et re-
25
mouent putrefactionem. et mundificant sordiciem: et faciunt gene-
26
rari bonam carnem: et iste sunt magis proprie in rotunda. Et
27
tertie operationes sunt abstergentes: et curant epilenticos et
28
podagram: et arteticos[*]arteticos cf. Venice 1574: arthriticos.
29
¶ Lingua agni. idest plantago frigida est et sicca in secundo
30
gradu. Radix eius minus est frigida et plus sicca et cum sicca〈-〉
31
tur folium eius est sicut radix. Et habet duas qualitates:
32
quia composita est ex substantia aquea et terrestri. et signifi-
33
cat hoc insipiditas quam habet cum stipticitate. Secunde
34
ipsius operationes sunt: quia siccat et repercutit: et valet con〈-〉
35
tra mala apostemata et materias putridas: et curat fistulas: tertie
36
proprietates siue operationes sunt contra vulnera intestino〈-〉
37
rum et stringit sanguinem eorum. et vlcerationes que proue〈-〉
38
niunt ex dysinteria. et radix eius contra dolorem dentium va-
39
let: et aperit oppilationes epatis et renum: et hoc est quia om〈-〉
40
nis plante radix calidior est suis folijs: nec illa sunt priuata ca〈-〉
41
lore cum videamus quod abstergunt et mundificant.
42
¶ A sarabachara: quod ex ea valet est radix et virrus[*]virrus corrupt for virtus eius est
43
similis virtuti acori: sed est fortior hoc.
44
¶ Ebdarsian. idest cortex mal granati siluestris est calidum
45
in primo gradu: et siccum in secundo vel tertio: quia compo〈-〉
46
situm est ex substantia ignea et terrestri: et propterea est acu-
47
tum et stypticum. valet sordiciebus et materijs discurentibus
48
ab vno membro ad aliud.
49
¶ Sparagus temperatus est aut parum declinans ad cali〈-〉
50
ditatem: et hoc significat quia habet aliquantulam amari-
51
tudinem que elixatione remouetur. tertie eius operationes
52
sunt ad aperiendum oppilationes que sunt in renibus: et
53
proprie radices: et semen. et mltum[*]mltum corrupt for multum valent ad dolorem den-
54
tium.
55
¶ Polium montanum quod in arabico dicitur andriaza〈-〉
56
bera habet duas species vel plures: et omnes sunt calide et
57
sicce. et prouocant vrinam et menstrua. et dictum est quod valent
58
contra morsum scorpionis quando bibitur .ʒ.I. cum vino calido.
59
¶ Scolopendria temperata est in calore et siccitate. et mani〈-〉
60
festum est quod dissoluit duriciem splenis. et aperit oppilationes
61
ipsius. sicut bacca lauri in oppilatione epatis. et habet a sua
62
proprietate frangere lapides.
63
¶ Alcanti et eam vocant hispani abuz ex ea operatur. alias
64
coquitur[*]alias coquitur is missing in Venice 1574 radix: et est abstersiua et dissolutiua. et quando com〈-〉
65
buritur cinis eius magis calefacit. subtiliat et dissoluit: et
66
propter hoc curat alopiciam.
67
¶ Elcratis alias cartamum[*]alias cartamum is missing in Venice 1574 (but in marg.). idest semen de papaga: ex eo vti〈-〉
68
mur semine. et est ex medicinis manifestis in purgando fle-
69
ma sine aliquo timore. et eius nobilitas est quasi super no〈-〉
1
bilitate omnium medicinarum purgantium. Dosis eius est
2
a .ʒ.X. vsque ad .XII. et multum senibus cum ficubus ante cibum
3
comestum valet Galienus dicit in primo de simplici medicina quod
4
calefacit et exiccat temperate. et in secundo libro dicit quod est
5
calidum in secundo gradu quando applicatur homini per mo〈-〉
6
dum emplastri. et distinguendum est: quia in primo dixit de
7
radice: in secundo de semine: et in alio de folio.
8
¶ Absinthium calidum est in primo gradu. et siccum in secun〈-〉
9
do. quia compositum est ex substantia terresri et frigida et
10
terrestri ignea adusta. et significat hoc stypticitas sua cum
11
amaritudine et acumine. succus ipsius est amarior suis fo-
12
lijs. Et tertie sue virtutes sunt. quia habet confortare stoma-
13
cum. et trahere quod est in eo amarum per modum purga-
14
tionis: et hoc facit per virtutem attractiuam. et propter ama〈-〉
15
ritudinem lauatiuam. Et aperit oppilationes epatis: et pro-
16
uocat vrinam. Et si est flegma in stomacho non prodest pro-
17
pter stipticitatem suam. Et habet multas species: sed melior
18
omnium est aromaticum. et propter hoc confortat stomachum
19
et epar. Et in summa manifestum est quod habet hec medicina pro〈-〉
20
prietatem in stomacho et epate.
21
¶ Laurus. quod ex eo vtimur est succus et oleum. et est calidum
22
in primo et tangit parum de secundo: ideo quia est compositum
23
ex substantia terrestri adusta cum substantia terestri et frigida
24
et significat hoc sapor amarus cum stipticitate: et iccirco quia
25
coniuncte sunt cuzamaritudine aromaticitas et stypticitas:
26
fit ex succo ipsius melius: oleum quod possit esse stomacho
27
frigido et epati. et nos non damus eius succum nec grana:
28
quia dicitur quod quando comeditur mouet vomitum et flurum.
29
¶ Elzunecat. idest balaustia est frigida in secundo gradu:
30
et tangit aliquid de tertio: et sine dubio est siccum in tertio. Et di〈-〉
31
cimus quod hoc est quia eius substantia est frigida: et siccitas in
32
ea est fortior frigiditate. Eius operationes sunt stypticitas et
33
siccitas et constringit sanguinem et consolidat: propter hoc po-
34
nitur hec medicina habentibus fluxum sanguinis: et habentibus
35
excoriationem intestinorum. et mulieribus habentibus fluxum menstruorum et
36
aliarum humiditatum. Et dicit Galienus quod nullus auctor fuit qui hu〈-〉
37
ius medicine non recordaretur.
38
¶ Bahalbeli: et in arabico dicitur chiensom. folia istius plan-
39
te et cime et flores et fructus omnino sunt frigidi et sicci et folia
40
sunt humidiora predictis propter aquositatem existentem in
41
ipsis. et propter hoc habet proprietatem ad curandam egritu〈-〉
42
dinem alchole: et similiter alias egritudines oris. Sed fru-
43
ctus eius cum est immaturus frigiditas et siccitas in eo dominatur
44
propter stypticitatem inuentam in ipso. sed quando dictus fru〈-〉
45
ctus habet completam digestionem. tunc est propinquus equa〈-〉
46
litati propter dulcedinem inuentam in ipso. Et florum virtus
47
existit ipsius fructus. et omnia predicta conferunt.
48
¶ Syaachilie. vtimur folijs et floribus et fructibus. quamuis
49
folia sint humidiora valent multum egritudinibus oris et vul〈-〉
50
neribus intestinorum. et fluxui ventris. et debilitati stomaci
51
et sputo sanguinis. Sed radix eius habet substantiam calidam et
52
subtilem. et ideo frangit lapidem qui est in renibus.
53
¶ Bdelium duas habet species fortiter mollificat quod in
54
arabico dicitur mocle. Ex eo sunt species due. vna sicilie. et
55
illa est siue bdelium illud est magnum set alia species siue aliud
56
bdelium inuenitur hic. et est arabicum. Uirtus illius prima
57
siue secunda est mollificare: et est fortissima virtus illius in hoc
58
et hoc potes cognoscere per primam suam virtutem. Et alia secundum
59
arabicum est suauior et est clarius alio. et hoc vocatur bdeli〈-〉
60
um arabicum et est siccius alio: sed recens habet virtutem si〈-〉
61
ciliani bdelium arabicum. Et hoc arabicum frangit lapides
62
qui fiunt in renibus: et quando bibitur prouocat vrinam: et
63
prouocat ventositates grossas et crudas. et valet contra do-
64
lores laterum et hypocundriorum. et in summa est ex medici〈-〉
65
nis que purgant flegma grossum. Et habet proprietatem tra〈-〉
66
hendi a neruis et iuncturis. et ipsum est melius inter medici〈-〉
67
nas laxatiuas. et dosis eius est .ʒ.I.
68
¶ Elgarzaria quod hispani vocant panicald. et in arabi-
69
coo alchartama. et alij secacul. et in latino hyringi[*]hyringi cf. Venice 1574: Eryngium dicun-
1
tur Galienus sentit quod est compositus ex diuersis naturis sicut na〈-〉
2
tura rose. excepto quia non habet stypticitatem. et significat
3
hoc quia habet insipiditatem cum aliquantula dulcedine et
4
modico acumine: et hoc habet plus in cortice: et videtur quod
5
sit temperatum aut parum declinans ad frigiditatem. et quod
6
est talis complexionis est multi iuuamenti. operationes sue sunt
7
repercussiue et dissolutiue. Sed eius manifesta proprietas
8
est vt dissoluat apostemata superpositum: et etiam si suspendatur
9
super ipsum. Et noui medici dicunt quod habet hanc proprietatem in om〈-〉
10
nibus apostematibus. et etiam dicunt quod vtuntur eo in potu
11
aque decoctionis eius: ipsa ministrat vt defendat ne genere〈-〉
12
tur apostema in partibus interioribus.
13
¶ Balsamus calidus est et siccus in secundo gradu. et oleum su〈-〉
14
um est multum subtile: nec habet vllum calorem: quia ab hominibus
15
creditur qui vident quod est subtile penetratiuum. Et virtus et fru〈-〉
16
tus istius est istius generis. sed minus est subtilis suo oleo.
17
Et istud oleum habet multas proprietates et mirabiles opera-
18
tiones. Sue secunde operationes sunt quia dissoluit omnes egri-
19
tudines flegmaticas que dure sunt et tarde ad dissoluen-
20
dum. et eradicat dolores que sunt ex humoribus grossis et ven-
21
tosis alias viscosis[*]alias viscosis is missing in Venice 1574 (but in marg.). Et sue tertie operatones quia sunt frangit lapi〈-〉
22
des: et mulier impregnatur que defert ipsum super se que non poterat
23
impregnari propter oppilationem matricis. Et eius proprie-
24
las est quia est magna tyriaca venenis: et videlicet contra opium bibitum et videlicet contra
25
diamantem[*]diamantem cf. Venice 1574: adamantem alias diabetem[*]alias diabetem is missing in Venice 1574 bibitum: et contra fungos venenosos. et contra aquam
26
ferri distilati. et dosis eius est a tribus partibus .ʒ. vsque ad .I.ʒ.
27
¶ Iuniperus calidus est et siccus in tertio gradu: et est multum
28
subtilis: quia quod magis dominatur super ipsum est substantia ignea: et
29
post ipsum substantia terrestris adusta. et aliquantulum substantia terre-
30
stris frigida. Et significat hoc sapor quem habet cum forti acu〈-〉
31
mine et amaritudine et aliquantula stipticitate. Operationes
32
sue secunde sunt vt consumet putrefactionem que est in vulne〈-〉
33
ribus et apostematibus: quod locus in quo non est putrefactio non sustinet
34
talem medicinam sed quando ponitur super putrefactionem et saniem cum
35
melle mundificat ipsam. Orationes sue tertie sunt quia habet
36
prouocare vrinam et prouocat menstrua fortius alia re donec
37
faciat mingere sanguinem. Et facit aborsum: et extrahit fe-
38
tum mortuum: et propter suam subtilitatem et aromaticitatem
39
ponitur quandoque loco cuiusdam speciei cinamomi dorsini
40
et est etiam cinamomum cum multa dulcedine et forti acumi〈-〉
41
ne: et debet poni duplum illius loco dorsini.
42
¶ Albahac: hec planta habet florem qui assimilatur rose:
43
et est fortior rosa bahanach: et propter hoc magis dissoluit
44
illa donec liberet durissima apostemata quando miscetur
45
cum cera et oleo.
46
¶ Ossa vuarum passarum sunt sicca in tertio alias[*]tertio alias is missing in Venice 1574 (but in marg.) secundo
47
gradu. vel accedunt parum ad secundum. ideo quia composi-
48
ta sunt ex substantia terrestri frigida: et significat hoc styptici〈-〉
49
tas et habet vltimum iuuamen in fluxu ventris.
50
¶ Alusne in lingua hispanie dicitur mulsa. hoc nascitur super quercus
51
et nuces: et est in tertio gradu frida. et hoc significat styptici-
52
tas quam habet: et cum hoc habet virtutem dissoluendi et mollificandi:
53
et magis valet que inuenitur in quercu propter caliditatem que est in ipsa
54
arbore: eo quod ex superfluitate ipsius nutritur.
55
¶ Sagtares videtur quod sit calidum in primo gradu: vel accedit pa〈-〉
56
rum ad secundum: iccirco quod compositum est ex substantia terrestri
57
adusta cum subtantia terrestri frigida: et significat hoc stypticitas
58
sua cum amaritudine. Prime operationes sue et secunde sunt
59
ad subtiliandum: aperiendum et prouocandum vrinam et similia.
60
Et aliqui dicunt quod habet virtutem purgandi: et est vltima medicina
61
stomaci propter stypticitatem suam. et etiam mundificat propter suam
62
amaritudinem et talis medicina qualis est hec est magis pro-
63
pria stomacho quam alia medicina: et longe plus quando asso-
64
ciatur secum aromaticitas sicut in absinthio.
65
¶ Gentiana ponitur hec medicina in gradu tertio calida et sicca et
66
hoc manifestatur ex fortitudine sue amaritudinis: et radix ipsius
67
fortissima est ad subtiliandum et aperiendum oppilationes.
68
¶ Memite. ponimus ipsam in primo gradu frigiditatis
1
eo quod curat multotiens oculorum rubedines: quando non
2
sunt fortes: et eius substantia composita est ex substantia aquosa et ter〈-〉
3
restri. que omnia frigida sunt. excepto quia frigiditas secundum Galienum
4
non est fortis. sed est eius frigiditas similis aque paludum.
5
¶ Alfoceng idest mentastrum calidum est et siccum in tertio gradu: propterea
6
quia dominatur super ipsum substantia ignea cum substantia terrestri adusta: et haben〈-〉
7
tis talem complexionem operationes sunt manifeste.
8
¶ Liquiritia est humida in primo gradu et excedit parum in calore
9
temperatam complexionem. Galienus dixit quod assimilatur complexioni humane.
10
et significat hoc dulcedo sui saporis cum aliquantula siypti〈-〉
11
citate. eo quia dulcedo temperata significat caliditatem et humidi〈-〉
12
tatem. et stypticitas sua detruncat aliquid ex suo calore et sua
13
humiditate. excepto quod ex humiditate remouet plus. et lenit as〈-〉
14
peritatem que est in trachea arteria. et vesica et aliorum membro-
15
rum que recipiunt asperitatem. Tertie operationes ipsius sunt.
16
quia puluerizata et posita super oculum delet maculam que est in ocu〈-〉
17
lo: et carnem superfluam que est in radicibus vnguum: et hoc si〈-〉
18
gnificat quia radix est calidior succo. et complexiones quas diximus pri〈-〉
19
mo sunt in succo. et quando radix est vetus est amara. sicut est illa que nobis
20
apportatur. et generaliter succus eius humidior est sua radice.
21
¶ Peonia idest rosa asinorum est radix calida in primo gradu. et sicca
22
in tertio. quia est composita ex substantia terrestri frigida et terrestri
23
adusta. et substantia ignea et aliquantulum aerea. et significat hoc.
24
quia quando masticamus ipsam primo sentimus stypticitatem cum dulcedi〈-〉
25
ne. et quando diu masticamus ipsam sentimus acumen cum
26
amaritudine. secunde sue operationes a complexione ipsius sci〈-〉
27
untur. et tertie sciuntur secundum exoppilationes epatis et renum. et
28
hoc accidit propter acumen et amaritudinem. sed propter
29
stipticitatem quam habet stringit ventrem. proprietas sua testifi〈-〉
30
cata est a Galieno quia suspensam ad collum curat epilepsiam in pue〈-〉
31
risrsed ab aliquibus dicitur quod non sit verum. et hoc iam
32
expertum est et non sic inuenitur.
33
¶ Pastinaca duas habet species. siluestrem et domesticam. silue-
34
itris fortior est domestica in omnibus. et in ambabus est virtus calefacien〈-〉
35
di et subtiliandi. et in radice est virtus que mouet coitum. et hoc
36
etiam habet semen domestice. Sed semen siluestris est calidius et
37
siccius. et ideo prouocat menstrua et vrinam. et siluestris dicitur.
38
daucus. et est calidum et siccum in tertio gradu.
39
¶ Aegarelchaar. idest lignum lauri et fructus eius bacca〈-〉
40
lauri dicitur. Hec arbor cum fructu suo calefacit et exiccat
41
multum. Sed cortex arboris est debilioris caloris et fortio-
42
ris amaritudinis: et habet stypticitatem. et ideo frangit lapi〈-〉
43
dem: et valet contra passionem frigidam epatis. ebibitis qua〈-〉
44
tuor danich et medio cum vino aromatico. Sue radices sunt
45
calide in secundo gradu: et sicce in tertio.
46
¶ Almostramesia est ex speciebus chasor. et operationes ipsi〈-〉
47
us sunt eedem cum operationibus ipsius ex rebus iachosor siluestris
48
sed est subtilior ipso. Et operationes sue tertie sunt attractio.
49
¶ Glandes omnes sunt frigide et sicce: et hoc cognoscitur propter mul〈-〉
50
tam stypticitatem quam habent. sed cortex sue arboris maiorem habet sti〈-〉
51
pticitatem: et in ambabus est coniuncta subtilitas cum stypticita〈-〉
52
te. et propterea hec est vna ex rebus que valet multum fluxui
53
menstruorum et fluxui sanguinis vndecunque.
54
¶ Acathemi idest altea sue secunde operatioes sunt quia dissoluit
55
relaxat et mitigat dolorem et maturat apostemata dura. Et radix et
56
semina faciunt quod faciunt folia et flos donec est recens. sed
57
maiorem habent subtilitatem et minorem siccitatem radicibus et
58
seminibus: et sic debet esse in omnibus radicibus et seminibus terre
59
nascentium. et iccirco maiorem habent abstersionem. ita quod curant
60
morpheam. et semen frangit lapides qui fiunt in renibus. et ta-
61
men in radicibus est virtus styptica. et propterea valet aqua de
62
coctionis eius excoriationi intestinorum ex dyssenteria. et spu〈-〉
63
to sanguinis. ego pono folia et flores calidos et siccos in pri〈-〉
64
mo gradi. et radicem in principio secundi.
65
¶ Alzabit idest oleum quod trahitur ex oliuis maturis et non salitis:
66
et quarum complexiones non sunt artificialiter mutate. assimilatur
67
complexioni humane. et iam rememorauimus hoc in cibis. Sed
68
oleum factum ex oliuis non maturis habet aliquam stypticitatem
1
et retinet ex frigiditate secundum quod habet ex stypticitate. Et oleum vetus
2
est calidius et subtilius temperato: et propter hoc maiorem
3
habet virtutem dissoluendi et mitigandi dolorem. Sed alia
4
olea que trahuntur ab alijs medicinis tenent naturam illarum me-
5
dicinarum: sicut oleum de lilio: et oleum sisaminum: et oleum amigdala〈-〉
6
rum: et oleum nucum: et oleum lauri. et oleum de cymino: et oleum de
7
synapi: et oleum de mirtillis: et est stypticum: et oleum de mastice: et
8
oleum de oliuis ponitur loco olei de lilio: et econtra: et oleum
9
de mirtillis est frigidum et stypticum. et oleum sisaminum est
10
calidum et humidum: eodem modo et oleum amigdalarum dulcium.
11
Sed hoc temperatius est in calore: aut quod habet calorem cum humi-
12
ditate mixta cum aliquantula stypticitate: et ideo habet hume〈-〉
13
ctare siue calefacere: et mollificare: et in hoc excedit oleum si-
14
saminum et de squinante: et oleum de mastice. Et oleum grano-
15
rum viridium est compositum virtutibus stypticis et dissoluti-
16
uis: et propterea prodest stomacho et epati plus omni alia re. Sed
17
ista olea fiunt in babylonia. Sed in nostris terris non trahun〈-〉
18
tur ex istis rebus proprie. Sed Galienus dicit in libro suo quod consue-
19
tum est trahere oleum myrte et oleum masticinum. et oleum squinanti
20
ex se ipsis: et bonitas istorum excedit multum bonitatem factorum
21
cum oleo oliuarum in operationibus et virtutibus. Sed olea que
22
consueta sunt fieri cum oleo oliuarum dulcium quibus assue〈-〉
23
scunt antiqui et moderni: sunt sicut oleum rosatum et oleum citonio〈-〉
24
rum: et oleum liliorum. et oleum violarum et oleum nenufarinum
25
et de alcheri. Et virtutes eorum oleorum sunt manifeste ex
26
virtutibus ipsarum medicinarum. Et scire debes quod oleum oli〈-〉
27
ne cum quo facimus dicta olea debet esse absque alia mala
28
qualitate. Sed eorum virtus que trahitur cum oleo oliue nul〈-〉
29
la sunt virtuosiora nostris. Oleum in quo infunduntur predi-
30
cte medicine debet esse suaue vt non manifestetur aliqua fortis
31
qualitas dominans in ipso et talis est ratio medicine. quia de〈-〉
32
bet esse patiens et non agens. exceptis duobus modis. vnus
33
est quando intentio nostra et vt fortificemus operationem illius
34
medicine cum qua miscetur prius et accipiemus oleum in quo
35
dominetur qualitas similis qualitati medicine: secundus est quando
36
intendimus facere contrarium illius medicine: et hoc est quando
37
volumus facere frangere ex illius virtute. verbi gratia quando vo〈-〉
38
lumus quod oleum rosatum dissoluat nos ponimus oleum vetus. et quando
39
volumus minuere ex ea ponimus immaturum: et quando volumus vt assi-
40
miletur virtuti rosarum infundimus rosas in oleum dulce et suaue
41
¶ Alsaran idest enula: ponimus ipsam in secundo gradu calidam et
42
siccam. et manifestatur hoc quia ponimus ipsam in loco huius
43
quod confert flemati[*]flemati corrupt for flegmati grosso inuiscato in pectore et pulmo-
44
ne. et hoc facit sua siccitate. Operationes sue secunde sunt:
45
quia rubrificat membra in liuiditate a frigore.
46
¶ Barbacus idest helleborus[*]helleborus cf. Venice 1574: Helleborus habet duas species: album videlicet et nigrum. et
47
ambo sunt calida et sicca in tertio gradu. secunda eorum virtus est abster〈-〉
48
siua. et ideo valet contra scabiem: ignem sacrum et similia. non est tutum
49
vti eo bibito vel comesto. quia est ex genere venenorum. Sed antiqui
50
vtebantur nigro ad euacuandam melancholiam. Sed est fortius in le〈-〉
51
dendo epar et pulmonem. sed noui ponunt loco eius lapidem la〈-〉
52
zuli. Sed quanuis epithimus laudetur in euacuando melancho〈-〉
53
liam. non tamen habet tantam virtutem. Et adamas[*]adamas cf. Venice 1574: magnes habet similem vir-
54
tutem purgandi cum helleboro. excepto quia est fortioris attractio〈-〉
55
nis eo. quia est talis alias calidus[*]talis alias calidus is missing in Venice 1574 lapis et propter siccitatem que est in eo. et
56
lapis lazuli suauior est eo alias seuior[*]alias seuior is missing in Venice 1574.
57
¶ Eua idest rubea tinctorum calida est in secundo. et sicca in tertio
58
gradi. ideo quia est composita ex substantia terrestri adusta et substantia
59
terrestri frigida. et significat hoc sua amaritudo cum pontici-
60
tate. Operationes sue secunde et tertie habent aperire oppilationem
61
splenis. et epatis. et prouoare[*]prouoare corrupt for prouocare vrinam et sauguinem menstruum.
62
et possibile est vt faciat mingere sanguinem. et abstergit temperate.
63
ideo valet tinee quando distemperatur cum aceto. et superponitur
64
et quidam dant bibere sciaticis cum hydromelle.
65
¶ Olibarda .I. eupatorium valde manifesta est in fortificando
66
virtutem epatis. et aperiendo oppilationes eius quia composita est ex sub〈-〉
67
stantia styptica et amara. et ideo debemus ponere eam in primo gra-
68
du. quia amaritudo est manfestior in ea stypticitate sua.
1
¶ Zinziber calidum est in tertio gradu cum multa stypticitate vel hu〈-〉
2
miditate: et ideo tardat in calefaciendo corpus: quod non facit piper
3
quia calefactio zinziberis est a calore corporis. et permutatio
4
piperis ab eodem est sicut permutatio lignorum viridium et siccorum
5
ab igne. Et piper longum est simile zinziberi: et propterea debet poni
6
ginziber in primo gradu humiditatis.
7
¶ Epithymus est calidus et siccus in tertio gradu et est laudabilis
8
vt dicium est: in euacuando melancholiam. et dosis eius est a .ʒ.
9
II. vsque ad .III. et in decoctionibus a .V. vsque ad .VII. et indiget
10
refrenantibus. quia contristat propter suam siccitatem. et ideo nenufar
11
et vltimum suum frenum. eo quod propter aromaticitatem suam remouet ip-
12
sius malitiam: et proprer humiditatem suam remouet ipsius siccita〈-〉
13
tem. excepto quia cum hoc diminuit suum calorem. Et medicina
14
non indiget refrenatione ab omnibus suis qualitatibus vel par〈-〉
15
tibus nisi a parte qua purgat hoc a calore. aut a parte sue eua〈-〉
16
cuatonis. Et si refrenaretur epithymus cum pomis hoc plus
17
acceptarent excepto in febricitantibus: et similiter potest re-
18
frenari cum amigdalis. vel cum semine melonis.
19
¶ Mentha calida est et sicca in secundo gradu et attingit ex
20
tertio: et habet amaritudinem cum stypticitate: confortat sto〈-〉
21
machum et mouet coitum.
22
¶ Haama idest mentha: hec herba est hortiua: et propter hoc habet
23
superfluam humiditatem: et propter hoc prouocat coitum: et ipsa est res
24
que associatur rebus non bene digestiuis: sapor ipsius amarus est
25
cum stypticitate: et ex hoc apparet quod minorem habet calidita-
26
tem deliachacos. et propterea ipsam ponimus in caliditate et
27
siccitate in secundo extendentem se vsque ad tertium.
28
¶ Tapsia est gumma rute siluestris: secundum quosdam medicos: vir〈-〉
29
tus eius est acute virtutis et calefacit caliditate forti: et propter
30
hoc est in tertio gradu caliditatis et humida in primo. Et si-
31
gnificatur eius humiditas ex hoc. quia cito corrumpitur et non
32
recipit passionem a corpore nisi post aliquantulam horam
33
quemadmodum facit zinzi. et proprietas eius est attractio ex pro〈-〉
34
fundo corporis. et resoluit quod ab ipsa trahitur.
35
¶ Tormos idest lupini: quando elixantur in aqua tandiu quod ip〈-〉
36
sorum remoueatur amaritudo sunt medicina nutritiua: et quando
37
sunt amari faciunt quod consueuerunt facere medicine ama-
38
re ex abstersione et exiccatione et resolutione et ex apertione
39
oppilationum epatis et splenis: et prouocatione menstruo-
40
rum: et interfectione lumbricorum. et in extractione fetus et
41
remouent morpheam: et purgant choleram: et remouent offu〈-〉
42
scationes membrorum: et dissoluunt scrofulas: et propter hoc
43
ponimns[*]ponimns corrupt for ponimus ipsos in caliditate et siccitate in principio tertij
44
gradus. vel in fine secundi.
45
¶ Lactuca. dicit Galienus quod sua frigiditas est similis frigiditati riuulorum
46
et significat hoc quia non curat fortem erisipilam sed curat debilem
47
ideo debemus ipasm[*]ipasm corrupt for ipsam ponere frigidam in primo vel in princi-
48
pio secundi gradus: et vsus sui seminis consumit sperma.
49
¶ Alasce: quod quidam vocant corrutha. calefacit et desic-
50
cat in tertio gradu. et operationes eius prouocant menstrua
51
et vrinam: et extrahunt fetus a corpore. et aperiunt oppilatio〈-〉
52
nes. et mundificant pectus et pulmonem.
53
¶ Hele id est viscus operationes eedem sunt cum tapsia in operatio〈-〉
54
nibus primis et secundis. et est calidissimus cum superflua humidi〈-〉
55
tate. et extrahit a profunditate corporis. et hoc agit cum multa tar〈-〉
56
ditate popter superfluam humiditatem in ipso existentem.
57
¶ Uiola frigida est et humida. et iccirco debet poni in secundo
58
gradiu. iuuamenta sua manifesta sunt apud vulgares.
59
¶ Cenapalcail idest cauda equina. et in latino dicitur centinodia
60
virtus ipsius est stiptica cum amaritudine: et ideo desiccat in vltimo
61
absque perforatione. et propter hoc sigillat vulnera magna. et confert
62
vlceribus intestinorum ac sputo sanguinis. et fluxui menstruorum
63
et maxime illa que est rubea. et tenasmoni. et dicunt aliqui ho〈-〉
64
mines quod curauerunt cum ea vlcera vesice.
65
¶ Castratus. huius vegetabilis flores et folia desiccant desic-
66
catione forti absque mordicatione. et est manifeste plurimi iu〈-〉
67
uamenti quoniam sigillat vulnera. Et quando aduritur cor〈-〉
68
tex istius arboris cinis eius deficcat desiccatione vebementi
1
et propter hoc confert porris seu verucis. et maxime haben〈-〉
2
tibus capita clauorum qui fixi sunt in cute. quia quando re〈-〉
3
cipitur cinis eius et miscetur cum forti aceto. et si perponi-
4
tur eis eradicat eos. Et gumma istius arboris remouet om〈-〉
5
nia que sunt vel fiunt supra pupillam oculi vnde obscuratur
6
visus eo quia ista gumma subtiliat et mundificat.
7
¶ Indicum cum quo tingitur multum desiccat sine subtili〈-〉
8
tate quia amarum est et stypticum. et est duarum manerie-
9
rum idest siluestre et domesticum. et siluestre est fortius domesti-
10
co. Operationes sue sunt vt consolidet vulmera que sunt in
11
duris membris. et etiam si sunt in extremitatibus musculo〈-〉
12
rum. et abscindit fluxum sanguinis. et valet multum vulne〈-〉
13
ribus fistulatis: sed siluestre est fortius in vulneribus putri-
14
dis propter fortitudinem sue desiccationis. et domesticum
15
est vtilius in apostematibus domesticis vel in medela apo-
16
stematum quia vlcerat ea. et siluestre valet multum contra op〈-〉
17
pilationem splenis. ideo debemus ipsum ponere calidum
18
in secundo. et siccum in tertio. et domesticum calidum in pri〈-〉
19
mo. et siccum in secundo.
20
¶ Pulegium riuulorum calidum est et siccum in tertio gradu. quia est
21
compositum ex substantia ignea cum aliquantula parte ter〈-〉
22
restri adusta. et significar hoc acumen ipsius cum aliquan〈-〉
23
tula amaritudine. Operationes ipsius secunde sunt dissolu〈-〉
24
tiue. subtiliatiue. et deficcatiue. Tertie ad prouocacdum[*]prouocacdum corrupt for prouocandum vri〈-〉
25
nam. et dictum est quod valet multum leprosis. et morsis ab ani〈-〉
26
malibus venenosis: et maxime quando superponitur. et oc〈-〉
27
cidit vermes qui nascuntur in auriculis. et montanum for-
28
tius est. et plus valet.
29
¶ Cannella vel cinamomum idest Recapaldereca calida est et sicca
30
in secundo gradi. et in siccitate plus extenditur. et hoc est quia
31
compositum est ex substantia terrestri cum substantia aerea
32
equaliter. et hoc testificatur Galienus et cum hoc habet substan〈-〉
33
tiam subtilem igneam a qua habet suam aromaticitatem.
34
et stipticitas sua cum modico acumine significat terrestrem
35
substantiam. Et cannellositas sua significat substantiam ae-
36
ream super spsam[*]spsam corrupt for ipsam dominantem. et hoc scitur propter natu〈-〉
37
ram cannarum. Iuuamenta sua manifesta sunt in stoma-
38
cho et epate. quia illa est ex medicinis in quibus inueniun-
39
tur aromaticitas et stypticitas. et acumen et quod habet tam
40
nobilem complexionem roborat omnia membra. Et dicit
41
Galienus quod pars subtilior que est in eo est minor alijs: et darse〈-〉
42
miest fotior in iuuamento.
43
¶ Capparis calidus est in secuodo: et siccus in tertio: quia compositus
44
est ex substantia terrestri et frigida. et terrestri adusta: ignea et
45
subtili. et significat hoc amaritudo dominans: et post hoc habet
46
proprietatem contra vicia splenis: propterea quia illud quod facit
47
exire cum stercore est sanguineum. et tunc remouet dolorem
48
splenis. Et hoc idem facit in alijs humoribus grossis. quia
49
educit eos per vrinam: et prouocat menstrua: et attrahit fle-
50
gma ex capite quando masticatur: et valet contra sciaticum
51
dolorem. et contra dolorem dentium quando masticatur.
52
¶ Alcharf idest nasturtium est calidum et siccum in quarto gradu: et virtus sua
53
est similis sinapis virtuti: et est medicina que datur loco cibi.
54
¶ Cardamomum calidum est et siccum in tertio gradu. et non
55
est mihi necesse manifestare operationes ipsius. quia habet similem
56
complexionem nec secundas nec tertias. Sed conueniens est
57
mihi dicere proprietates eorum manifestiores. et hoc debuisse-
58
mus fecisse ab ipso principio. Sed est accommodatio iuuamen〈-〉
59
ti in his que dicta sunt: et est in hoc fructu cum amaritudine
60
aliquantulum caloris.
61
¶ Carui in caliditate et siccitate est in tertio gradu. et propter hoc expel〈-〉
62
lit ventositates et prouocat vrinam. et non solum semen sed totum.
63
¶ Clalicha idest cassia lignea calida est et sicca in tertio gradu. quia com〈-〉
64
posita est ex pauca substantia terrestri. et substantia ignea et
65
illa est dominans. et significat hoc acumen quod habet cum aliquan〈-〉
66
tula stipticitate. et est ex bonis speciebus aromaticis. et iccir-
67
co confortat membra principalia. et exoppilat oppilationes
68
quas. debet[*]quas. debet corrupt for quas debet [redundant punctum] facere talis complexio.
1
¶Arbor nucum est frigida et sicca in secundo gradu: et folia et ra〈-〉
2
nmi habent aliquam stypticitatem. ideo propter stipticitatem
3
sue complexionis profundatur pars eius subtilis in sub-
4
stantia styptica que est in ipsa: et ideo facit quod possent facere
5
que essent maioris stypticitatis ipsa. et ideo decoctio eius bo〈-〉
6
na medicina est vulue apostemate: et de fructu ipsius iam re〈-〉
7
memorati fuimus alibi.
8
¶ Cubebe sunt substantie ignee et terresris. et cum hoc sunt
9
aromatice. Et tu scis operationes quas faciunt tales medicine.
10
¶ Pinee calide sunt et sicce in tertio gradu. et gummi pro-
11
pinquum in quarto. sua secunda virtus est putrefacere car-
12
nem mollem liquefaciendo. Et propterea sunt in primo gra〈-〉
13
du medicinarum putrefactiuarum. et propterea conseruant
14
carnem mortuorum a putrefactione propter suam desicca-
15
tionem. et alias eorum corrumpunt propter virtutes suarum
16
naturarum. non propter humiditatem superfluam. et non
17
conseruant nisi dura membra. Et sunt optima medicina in aere
18
pestilentiali. et fortissima medicina ad resistendum impre-
19
gnationi. et quando mulier fert alias[*]fert alias is missing in Venice 1574 (but in marg.) stat super se. et quando
20
inungitur virga ex eis faciunt aborsum. et occidunt vermes
21
qui sunt in ventre et serpentes deglutitos. et si superponantur
22
ventri doloroso propter corrosionem incontinenti dolor mi〈-〉
23
tigatur. Et pinguedo que generatur in alchiterra idest pars
24
vnctuosa que adunatur in mutata que est ei supra in prin-
25
cipio decoctionis subtilis: et cum est cocta efficitur spissa et
26
illa aperit vulnera et discooperit neruos. Sed illud quod est
27
liquidum possibile est vt curet vulnera. et habet similem vir〈-〉
28
tutem picis et curat scabiem.
29
¶ Centaurea habet duas species maiorem et minorem: et ambe habent
30
vnam complexionem. et maior habet saporem acutum cum stipticitate et
31
aliquantula dulcedine: et non debemus vti ea nisi radice: et de
32
minori vtimur folijs et stipite. et ideo composita est ex substan〈-〉
33
tia terrestri adusta et frigida: et aperit oppilationes et incidit
34
humores grossos: et cum hoc habet virtutem pugandi eos.
35
et ideo clisterizantur cum ea sciatici et podagrici et abstrahit hu-
36
mores cholericos et grossos et aliquando tantum purgat vt tra〈-〉
37
hat sanguinolentos humores et tunc fortius prodest: et prouocat
38
menstrua fortiter et abortire facit: et cum hoc habet virtutem
39
consolidatiuam vulnerum propter suam stipticitatem.
40
¶ Gummi cerasorum habet proprietatem frangendi lapi〈-〉
41
dem et potest esse hoc ideo quia est gummi: quia dominans
42
super complexionem gummi est calor quamuis quedam sint que
43
non sunt talia nisi comparatione ad corpus humanum si-
44
cut gummi quod nominatur karabe.
45
¶ Castoron. idest betonica. complexio istius est calida. et
46
sicca. et hoc attestatur sapor. quia in ipsa est amaritudo cum
47
acuitate: et ideo incidit humida grossos et frangit lapidem qui
48
generatur in renibus et mundificat pulmonem et pectus: et
49
aperit oppilationes epatis: et prouocat menstrua: et consert
50
epilepticis: et sciaticis. et quando ponitur super morsum ani〈-〉
51
malium venenosorum confert et valet sciaticis etiam quan〈-〉
52
do bibitur: et eructationi acetose. et propterea ponimus ip-
53
sam in gradu tertio calidam et siccam.
54
¶ Hafas. idest galla. et acerbe sunt frigide in secundo gra〈-〉
55
du et sicce in tertio. galla est frigida in primo et sicca in tertio.
56
et significat hoc stypticitas que est in ea cum modica pon-
57
ticitate: et est repercussiua. et quando comburitur est acutior
58
et siccior et subtilior. et est necesse quando vis sedare sangui〈-〉
59
nis fluxum assare ipsam et postmodum extinguere ipsam in
60
aceto. aut fortissimo vino.
61
¶ Almum. idest cera citrina est temperata inter quatuor quali-
62
tates. et quia potest applicari carni posuerunt ipsam medici ma-
63
teriam omnibus cataplasmatibus et vnctionibus calidis
64
et frigidis. sicut sunt illi qui nominant cerotum. hanc ceram
65
citrinam alias nucritam[*]alias nucritam is missing in Venice 1574 (but in marg.). quassatam vel malaxatam in aqua
66
Galienus laudauit in egritudinibus acutis et nominatur cera lo-
67
ta. Et cera habet virtutem maturatiuam per modum oppi〈-〉
68
lationis et non est ex medicinis quas ponimus in corpore: et
1
habet aliquantulam virtutem disolutiuam quam aequisi-
2
uit a melle: et quando remouetur citriuitas que est in ea tunc
3
est proprie materia et cera pura.
4
¶ Halberea. idest catapucia eius grana habent virtutem
5
purgandi: et cum hoc habent virtutem abstersiuam et disso-
6
lutiuam et ideo est calida in secundo gradu et ponitur in genere
7
calidorum et siccorum.
8
¶ Darseni. idest cannella subtilis dulcis aromatica calida est
9
et sicca in tertio gradu et est supremum in omnibus medicinis
10
aromaticis que resistunt putrefactioni: nec habet parem in
11
his operationibus.
12
¶ Alteradit. idest barba hircina est frigida in tertio gradu
13
et sicca in secundo. quia dominans in ea est substantia terre-
14
stris styptica: et radix eius fortior est folijs et consolidat vul-
15
nera: et valet sordidis vulneribus propter suam desiccatio-
16
nem et ad intestinorum vlcerationem et fistulis. Et in sum-
17
ma facit quod faciunt medicine multe alias non fortis[*]alias non fortis is missing in Venice 1574 (but in marg.) stypti〈-〉
18
citatis: et confert debilitati stomaci et solutioni ventris et vl-
19
cerationibus intestinorum: et fluxui menstruorum.
20
¶ Ladanum[*]Ladanum corrupt for Laudanum est calidum in primo gradu et tangit ex secun〈-〉
21
do: et aliquantulam habet stypticitatem et est subtilis substan〈-〉
22
tie cum acumine: dissoluit et maturat et valet passionibus
23
matricis. ideo quia habet cum his virtutibus virtutem sty〈-〉
24
pticitatis: propterea valet ad permanentiam capillorum: eo
25
quod consumit humiditatem extraneam que est in eorum radici〈-〉
26
bus. et stringit sua stypticitate poros in quibus oriuntur ca〈-〉
27
pilli. Sed non est sufficiens in obuiatione alopicie. iccirco
28
quia illa indiget medicinis magis dissolutiuis: quia genera〈-〉
29
tur ex humoribus grossis et viscosis.
30
¶ Alibleb. idest mercurialis calida est et sicca in primo gradu: et
31
est composita ex substantijs contrarijs: hoc est styptica: acu〈-〉
32
ta et aquea et inest ei quando est recens vt leuiter purget. ita
33
quod est in principio primi gradus in medicinis purgatiuis et
34
ideo datur in principio febris ante digestionem: sicut dantur cas〈-〉
35
sia fistula tamarindi et his similia. Et qui biberit ex succo
36
mediam libram purgat choleram grossam et flegma. et si co〈-〉
37
quatur in vino quando recens est consolidat magna vul-
38
nera et sanat vlcerationem factam ab adustione ignis. Et si
39
folia ipsius coquantur in aceto valet multum passioni sple〈-〉
40
nis: et flos suus valet in hoc plus et ex succo suo fit caput-
41
purgium. et tunc valet multum materijs discurrentibus an〈-〉
42
tiouis[*]antiouis corrupt for antiquis ad aures et ad nares.
43
¶ Haanthal. idest colloquintida: est ex medicinis fortibus
44
in purgando flegma: et est in fine gradus medicinarum pur〈-〉
45
gantium. quia atrahit a profunditate corporis ita quod indu〈-〉
46
cit eradicationem intestinorum: propterea necesse est refrena〈-〉
47
re ipsam multum cum dragaganto et amigdalis. et fistici sunt
48
sufficientes pro his duobus: et dosis eius est a .II. tertijs .ʒ.I.
49
vsque ad vnum karatem.
50
¶ Halsemec est gumma que fortiter stringit. et propter hoc
51
intrat in medicinis eradicantibus intestina. et proprie quan〈-〉
52
do non habet qualitatem acutam: et facit quemadmodum
53
chechabre. idest gummi arabicum.
54
¶ Cusbera. idest coriandrum calidum est in primo gradu: et
55
est compositum ex substantijs contrarijs. hoc est ex substantia
56
amara et substantia aquea et styptica: et secudum hoc facit di-
57
uersas operationes: hoc est quia quando cataplasmatur erisi〈-〉
58
pila cum farina ordei curat ipsam: et quando miscetur cum
59
farina fabe dissoluit scrofulas et dicitur quod habet proprieta〈-〉
60
tem ad retinendum cibum in stomacho donec fuerit dige-
61
stus et aromatizat carnes cum quibus coquitur. et si homo
62
biberet ex eius succco[*]succco corrupt for succo mediam libram in nouilunio esset mortuus.
63
¶ Costum calidum est et siccum in secundo gradu et est com〈-〉
64
positum ex substantia terrestri adusta et ignea. et significat
65
hoc magna amaritudo eius cum acumine. Et operatio sue
66
complexionis est rubrificare membra quibus superponitur: quia
67
trahit sanguinem ad acutem et prouocat vrinam: et sanguinem men-
68
struum: et occidit vermes. et curat tineam.
1
¶ Alcostan idest lilium album. calidum est et siccum in secun-
2
do gradu. et hoc dicimus quia est amarum. et habet aquosita-
3
tem temperatam et ideo oleum ipsius est absque aliqua mor〈-〉
4
dicatione. et est supremum omnibus rebus que dissoluunt
5
res in matrice: et folia sua cocta et posita super carnem com〈-〉
6
bustam ab igne. et cum aqua feruenti cum oleo rosato mi-
7
xta incontinenti liberat. Et radix est fortior folijs. et pro-
8
pterea prouocat menstrua et mollificat duriciem omnium
9
membrorum et proprie matricis.
10
¶ Carocus calidus est in secuodo gradu et siccus in primo: est digestiuus
11
et confortatiuus cordis et habet substantiam calidam stypticam et slypti-
12
citas sua est ex rebus que adiuuant ad digestionem quam facit:
13
eo quod propter illam moratur in poris et stat in illis.
14
¶ Halbasal. idest cepe est calidum in quarto gradu: et ha-
15
bet grossam substantiam: et ideo quando ponitur in ano ape〈-〉
16
rit orificia venarum: et prouocat sanguinem hemorroidalem
17
et menstruum: et succus eius valet aque que defluit ad ocu-
18
lum: sed obscurat oculos. quando sunt impediti ab humo-
19
ribus grossis. et habet humiditatem superfluam: propter
20
quam mouet coitum.
21
¶ Halcedef. frigidus in primo gradu est vel temperatus
22
eo quia stypticitas in suo sapore est. sed in ipso non est aliquid
23
caliditatis vel acuitatis nisi modicum: tamen in eius opera〈-〉
24
tione inuenitur multi iuuamenti: eo quia caliditas existens
25
in eo facit profundare stipticitatem in profundo corporis absque
26
amaritudine vel mordicatione: et ob hoc eius operationes
27
sunt ad remouendum ea que retenta sunt in profundo cor-
28
poris egritudinum putridarum et eradicant ea omnio absque
29
impedimento. Et est in fine tutum a nocumentis: eo quia
30
natura calidarum medicinarum et siccarum quamuis habe-
31
ant naturam remouendi. Attrahunt tamen ad locum ali-
32
os humores. Et propter hoc hec res confert omnibus ma〈-〉
33
culis et vestigijs carnis: et caliditas que est in ipso est lator
34
virtutis styptice.
35
¶ Scoadi: idest ciperi. id quod operatur ex hac herba est
36
eius radix et ponimus ipsam in caliditate et siccitate in secun〈-〉
37
do gradu. eo quia in suo sapore non inuenitur acuitas nisi
38
modicum stypticitatis. Et eius operationes secunde sunt
39
quia conferunt mirabiliter vulneribus difficilis consolida〈-〉
40
tionis causa multarum humiditatum. et etiam conferunt vlce-
41
ribus oris: et frangunt lapides: et prouocant vrinam et menstrua.
42
¶ Alchanna: que operantur ex ista sunt folia et rami. et vir〈-〉
43
tus eius composita est ex substantia frigida et calida. et pro-
44
pter hoc desiccat absque mordicatione. et confert vlceribus
45
que veniunt in ore ex genere alchole. et valet etiam alchole
46
et decoctio illius valet adustioni et etiam apostematibus
47
ardentibus.
48
¶ Elsoc. idest hyusquiamus[*]hyusquiamus cf. Venice 1574: Iusquiamus (here in marg. Hyosciamus) manifestum est quo est maxime
49
frigiditatis alias multe humiditatis[*]multe humiditatis is missing in Venice 1574 (but in marg.).
50
¶ Magdeene. idest catapucia. Ipsius grana purgant cho-
51
leram quando deglutiuntur a decem vsque ad quindecim. et
52
qui habent ventrem fortem masticent ista grana et qui ha-
53
bent debilem deglutiant integra.
54
¶ Acetosa. virtus ipsius est composita. eo quia semen eius
55
habet stypticitatem cum acetositate. et propter hoc valet con〈-〉
56
tra fluxum ventris cum vlceratione intestinorum.
57
¶ Alzuram est in quarto gradu caliditatis. odor eius. et sa-
58
por et virtus assimilantur odori nasturcij: et suo sapori. exce〈-〉
59
pto quia est maioris desiccationis nasturcio.
60
¶ Alcheiri. idest viola de romania. sunt enim in secundo
61
gradu caliditatis. et hoc significatur ex amaritudine sui sa-
62
poris et extrahunt secundinam et faciunt aborsum. et se-
63
men eius est fortius flore. et aperiunt oppilationes cerebri
64
quando odorantur. et propter hoc quando suspenduntur
65
ad colla epilepticorum liberantur.
66
¶ Halausam. idest licium. hoc est compositum ex substan〈-〉
67
tia grossa et resolutiua et pertinet siccitati. et est ex medicinis
68
appropriatis oculis et auribus. et habet multas operatio-
1
nes secundum modum medicinarum que sunt illius com-
2
plexionis.
3
¶ Lauscemacanium. hoc est manifestum nobis. eius pro-
4
prietas est sanguinem stringere vndecunque exeat. et est com-
5
plexionis frigide et sicce. et oritur in ripis fluminum valde
6
currentium.
7
¶ Thus caidum est in secundo gradu et siccum in primo
8
quia habet amaritudinem cum stypticitate. et facit nasci car〈-〉
9
nem in corporibus humidis. Et habet aliquantulam virtu〈-〉
10
tem maturatiuam. sed cortex ipsius habet manifestiorem sti〈-〉
11
pticitatem: ita quod ponitur in quarto gradu in medicinis ex-
12
siccatiuis. nec habet superfluum calorem. vel acumen. ideo
13
ponitur in medicinis que valent contra fluxum et sanguinis
14
sputum et vlcerationem intestinorum.
15
¶ Besbese. idest macis dicitur quod sit cortex cuiusdam
16
fructus qui apportatur de india. compositus est ex diuersis
17
substantijs magis dominans est substantia terrestris. et mi〈-〉
18
nus est substantia subtilis calida. et est multe stypticitatis cum
19
aromaticitate. Sua prima virtus est sicca in primo gradu.
20
Sed caliditas vel frigiditas non sunt manifesta in eo. Sua
21
secunda virtus est confortare et retinere. et valet contra passio〈-〉
22
nem cordis. et contra fluxum ventris. Et bene testificabitur
23
per Galienum quod valet propter suam stypticitatem contra vlcera〈-〉
24
tionem intestinorum.
25
¶ Scedes idest polium virtus eius similatur virtuti spice.
26
Albeczi virtutem habet dissoluendi et maturandi.
27
Lephaa. idest mandragora. frigida est in tertio gradu. et
28
etiam est habens aliquantulam caliditatem. et poma ipsius
29
habent humiditatem. et propter hoc prouocant somnum. et
30
cortices suarum radicum sunt sicce. sed eius radix debilior
31
existit.
32
¶ Halcasmeg. idest feniculum calidum est in tertio gradu
33
et siccum in secundo. et propter hoc prouocat lac. et vrinam
34
et menstrua. et confert descensui aque ad oculum. et sunt dua〈-〉
35
rum specierum. domesticum et siluestre. et domesticum est hu〈-〉
36
midius siluestri: et quia habet aliquam horibilitatem ha-
37
bet proprietatem confortandi membra vrine.
38
¶ Mastix calidus est in secundo gradu et siccus in tertio.
39
et habet stipticitatem et dissolutionem. et manifestatio sui
40
iuuamenti specialiter est in stomacho. et generaliter in alijs
41
membris.
42
¶ Scaunix. idest nigella calida est et sicca in tertio gradu.
43
et significat hoc quia est in vltimitate amaritudinis cum sub〈-〉
44
tiliate. ei ligata in panno lineo valet odorata ad reuma frigi-
45
dum. occidit vermes. et dissoluit inflationem. et eradicat
46
verrucas et producit cum posse menstrua et facit erigere
47
membrum.
48
¶ Alchelilamelec idest mellilotum. vel corona regia. ha-
49
bet virtutem dissoluendi digerendi et repercutiendi. ideo de〈-〉
50
bet poni calida et sicca in primo gradu.
51
¶ Alces idest mel calidum est e[*]e corrupt for et siccum in secundo gradu et est
52
multe abstersionis et est cibus medicinalis et proprie in seni〈-〉
53
bus. quia cibus est in ipso multum iuuatiuus. quia in eis
54
conuertitur in sanguinem bonum. Sed mel canne quod etiam
55
est mel est minoris caloris alio melle. et minoris abstersio-
56
nis. nec habet illam mordicationem quam habet mel. iccir〈-〉
57
co est maioris iuuamenti alio melle membris que nocentur
58
a nimia abstersione. sicut stomachus. pulmo. et vesica. Et
59
iste due medicine facte sunt a medicis materie electuariorum
60
et syruporum. eo quia natura amplectitur eas et in eis dele-
61
ctatur. et quando lauatur est eius operatio propinqua ope-
62
rationi mellis canne.
63
¶ Cascasi .I. papauer. friridum[*]friridum corrupt for frigidum est et humidum. album est fri〈-〉
64
gidum in tertio gradu. et nigrum in quarto. album valet con〈-〉
65
tra tussim que fit a materijs calidis. et defendit pulmonem
66
ab vlcerationibus ipsarum. et facit suauiter dormire. et ni-
67
grum est malum. quia facit somnum stupidum.
68
¶ Heltrog. idest pomum citrinum. Cortex ipsius habet
69
maximum iuuamentum stomacho et epati. et est tempera〈-〉
1
tus aut calidus in primo gradi. et siccus in secundo. sed
2
acumen quod habet non significat multum calorem. quia
3
paucus calor quando est cum stipticitate inducit acumen et
4
mordicationem. Et dicit Galienus quando dominatur siccitas
5
terrea adipiscitur acumen. Sed semen est calidum cum for-
6
ti siccitate: et est supremum bezaarijs venenis que occidunt a
7
tota specie: sed pulpa ipsius est frigida et humida et gene-
8
rat grossos humores.
9
¶ Alcarfar. idest tamariscus compositus est ex substantijs
10
compositis: quia habet stypticitatem cum dissolutione. pro〈-〉
11
pter quam multum valet spleni. et ideo dicitur quod qui bi-
12
bit cum vase facto ex eo non incurrit passionem splenis. Et
13
suus fructus habet stypticitatem fortem propinquam stypticitati galle.
14
¶ Hes idest myrtilla multum super ipsa dominatur sub-
15
stantia terrestris et frigida: et significat super hoc stypticitas
16
quam habet et constrictio quam facit.
17
¶ Halmu. quod operatur ex ista est radix: et est calida in
18
tertio: et sicca in secundo: vrinam prouocat et menstrua. et ha-
19
bet superfluam humiditatem: et qui de ea comederit mul-
20
tum dolorem capitis procreat.
21
¶ Harlarmel. idest cicuta calida est et sicca. in tertio gradu
22
incidit humores grossos et prouocat vrinam et menstrua: et
23
valet dolori spatularum et purgat flegma.
24
¶ Sobol. idest spica. et sunt ex ea multe species et melior ea〈-〉
25
rum est ea que venit ex india: calida est in primo gradu. et sicca
26
in secundo. et hoc est ex eo quia est composita ex substantia
27
terrestri et frigida multum. et aliquantula ignea et aliquan-
28
tula terrestri adusta. et est composita ex his virtutibus cum
29
aromaticitate sua est ex melioribus rebus epati et stomacho
30
vel superposita vel bibita. propterea quia confortat mem-
31
brum et desiccat materiam que ibi fluit.
32
¶ Halcal. idest acetum. quod videtur ex eo est vt dominans
33
super ipsum sit substantia frigida propter acetositatem que
34
est in eo. quanuis habeat partem vnam igneam que indica〈-〉
35
tur propter ipsius acumen. et iam dictum est quot acumen
36
prouenit propter fortem siccitatem cum modico calore. et
37
multa ipsius morsio non significat super multam calidita-
38
tem. quia hoc prouenit a subtilitate. et etiam acetositas in
39
eo quod est acetositas incidit. et maxime quando associatur ca〈-〉
40
lori. et ideo debemus ipsum ponere frigidum in secundo. et
41
siccum in teriio[*]teriio corrupt for tertio. et maxime vetustum.
42
¶ Berberis fructus eius styptice virtutis est et incidit et sub〈-〉
43
tiliat et stringit omnem fluxum omnium egritudinum.
44
¶ Lac arborum eltif idest asa fetida. calidius est omni alio lacte ar-
45
borum et subtilius. et propter hoc dissoluit plus ceteris et eius proprie〈-〉
46
tas est quia confert vulue quando suspenditur collo.
47
¶ Halcarfena. idest orobus. siccus est in secundo gradu. et ca〈-〉
48
lidus in primo. et est medicina incisiua. et aperit oppilationes
49
et si nimis comederet ex eo faceret mingere sanguinem. et gene〈-〉
50
rat in corpore carnem duram et membra dura.
51
¶ Ihansir. idest opoponacum. est calidum in tertio gra-
52
du. et siccum in secundo. et habet attrahere flegma ex iunctu-
53
ris et quasi hec proprietas continet omnia gummi que pur〈-〉
54
gant. dosis est .ʒ.I.
55
¶ Piper radix eius assimilatur costo: et arbor eius in prin〈-〉
56
cipio sui ortus nominatur darfufel: et hoc est piper longum
57
et est humidius alio pipere. Et aliud piper quando non est
58
maturum est album. et quando est maturum est nigrum et
59
ambe species sunt calide et sicce in tertio gradu: et quidam
60
dicunt in quarto.
61
¶ Besbeg. idest polypodium est quasi temperatum in pri〈-〉
62
mis qualitatibus et significat hoc quia super ipsum domi〈-〉
63
natur dulcedo cum stipticitate: et desiccat sine mordicatione:
64
eius proprieats[*]proprieats corrupt for proprietas est purgare melancholiam. et est secura me〈-〉
65
dicina. et est melior epithimo. quia non habet qualitatem
66
exeuntem ab equalitate. dosis sua est .ʒ.X.
67
¶ Prassium calidum est in secundo gradu. versus finem
68
et siccum in tertio. prope medium aut in fine. aperit oppila〈-〉
69
tiones splenis et epatis: et mundificat pectus et pulmonem et
1
prouocat menstrua et vrinam. Et facit omnia que faciunt
2
medicine amare. et succus ipsius mixtus cum melle multum
3
valet passionibus oculorum. et positum in naribus valet
4
ictericis. et valet contra antiquum dolorem auris quia mun〈-〉
5
dificat vias neruorum aurium.
6
¶ Succus qui inuenitur in alueis apum calidus est in fi-
7
ne iecundi gradus vel in principio tertij. sua secunda virtus
8
est mirabilis attractio.
9
¶ Halacarta idest piretrum ex eo vtimur solum radice. et
10
habet vnam virtutem vstiuam. et ideo est calida in quarto
11
gradu. et ideo mitigat dolorem dentium. et valet vt dicitur
12
contra epilepsiam et similes egritudines ei. et rigoribus in-
13
terpollatarum febrium.
14
¶ Alfagel. idest rafanus. calidus est in tertio gradu. et sic-
15
cus in secundo. et semen fortius est. et valet contra serpigi-
16
nem et similes. et aufert citrinitatem quibuslibet membris
17
corporis. Et siluesiris est fortior domestico. et eius succus
18
deglutitus subtliat viscositatem que est in fistulis pulmo-
19
nis et clarificat vocem.
20
¶ Raued idest reubarbarum. compositum est ex diuersis
21
substantijs ex substantia terrestri et frigida que significatur
22
per stypticitatem. et ex substantia ignea que significatur per
23
coctionem. et ex substantia aerea que datur per raritatem et spongio〈-〉
24
sitatem. et est vna ex manifestioribus rebus in iuuamento
25
epatis ad aperiendas oppilationes et confortandum ipsum
26
et similiter prodest stomacho. Et Galienus et alii medici di-
27
cunt quot constringit ventrem. et nos videmus quot pur-
28
gat. et est mirabilior alijs medicinis purgatiuis. quia fre-
29
num suum est cum eo quoniam nulla medicinarum pur〈-〉
30
gatiuarum est sine veneno aliquo in aliqua parte sui ista ex〈-〉
31
cepta. eo quia confortat omnia membra corporis. ideo pos〈-〉
32
sumus danao ipsum pro purgantiuo rerenare alias per ip-
33
sum medicinas.
34
¶ Alcarfas. idest apium montanum calidum est et siccum
35
in tertio gradu. eo quot sapor eius est amarus et acutus. et
36
prouocat vrinam et sanguinem menstruum. et dissoluit tu-
37
mores et hortulanum debilius est eo.
38
¶ Andraton. idest herbatura. in lingua hispana. andration
39
quod ex hac operamur est eius radix et est calida in tertio
40
gradu prope finem. et desiccat in ipso. et confert egritudini-
41
bus neruorum et passionibus pectoris et pulmonis quan-
42
do fiunt ex humoribus grossis. et quando suffumigantur
43
homines ea reprimuntur humores descendentes a cerebro et ape〈-〉
44
rit eius oppilationes. et quando ponitur super dentem do-
45
lentem et corrosum sanat illum et succus eius in omnibus
46
predictis fortior existit. et adhuc lac ipsius fortius existit.
47
¶ Halsedep. idest ruta siluestris calida est et sicca in quarto gra〈-〉
48
du: sed hortulana est in tertio. propterea quia sapor suus est
49
acutissimus et amarus. et est iuuatior in soluendo tumorem
50
et carminando ventositatem: et priuat coitum.
51
¶ Cesfet. idest pix est calida et sicca in tertio gradu plus de〈-〉
52
siccat quam calefaciat. Sed liquida et recens plus calefacit quam
53
desiccet. valet contra asma et empima: dosis eius est quanti-
54
tas vnius .ʒ. et .5. cum melle: et valet contra albedinem vngui〈-〉
55
um et morfeam: et maturat apostemata dura. et fortior in ma-
56
turando est cum est recens et humida
57
¶ Alpelep. idest castanea. frigida est et humida in primo
58
gradu: folia sua pistata et posita super apostemata que na-
59
scuntur in genibus curat. Et cortex ipsius arboris et ipse ca〈-〉
60
stanee habent virtutem desiccandi: et ideo quando sunt co-
61
cta in aceto valent contra dolorem dentium. Et fructus com〈-〉
62
bustus superpositus valet tyrie. Et est necesse vt custodia-
63
tur quilibet a puluere qui adheret folijs illius arboris. quo
64
niam multum nocet canne pulmonis et visui et auditui.
65
¶ Uirga pastoris est in secundo gradu medicinarum infri〈-〉
66
gidantium. quia composita est ex subsantia terrestri frigi-
67
da et aquea: valet contra incensionem stomaci et repercutit
68
materias adustas. et iccirco intercipit fluxum menstruorum et
69
curat oppilationem intestinorum: et intercipit fluxum sangui-
1
nis a quacunque parte veniat.
2
¶ Rosa composita est ex substantia terrestri frigida: subtili
3
et aerea calida: et aquea: et significat hoc sapor vel odor et a-
4
quositas. Et semen ipsius stypticius est ea: et est frigida et sic〈-〉
5
ca in primo gradu. et confortat tomacum et epar et alia membra.
6
¶ Sumach est forte in stypticitate et siccitate frigidum in
7
secundo siccum in tertio gradu: operationes sue sunt ma-
8
nifeste.
9
¶ Aspaltum: et in arabico cebeoneg. et interpretatur expel-
10
lens ventostatem: illud gummi calefacit et subtiliat secun-
11
dum quod faciunt alia gummi: et est abstersiuum et est ex me〈-〉
12
lioribus medicinis que possint esse ad aquam descendentem
13
ad oculos et ad fuscedinem visus: que fit ab humoribus gros〈-〉
14
sis. et est ex medicinis purgatiuis: que trahunt flegma aner〈-〉
15
uis et iuncturis sicut bdelium opoponacum et anzarath quia
16
hoc est proprium gummi. Et bdelium est in hac re quasi
17
in primo gradu purgationis. et post ipsum est aspaltum et
18
opoponacum. et post ipsum anzarat. et dosis aspalti est a
19
.ʒ.I. vsque ad mediam.
20
¶ Et anzarat desiccat sine mordicatione ideo consolidat vul〈-〉
21
nera facta propter percussionem.
22
¶ Satyrion. idest testiculi vulpis: et in arabico haldaalza-
23
halep. calidum est cum multa humiditate: et propterea mo-
24
uet coitum: et nomina sapientum euilsalic: et euosalic iurauerunt in
25
eorum animabus quia curat spasmum postreme partis quando
26
bibitur eius succus cum vino nigro styptico.
27
¶ Alcarsfas. idest apium. est tante caliditatis quod prouocat
28
menstrua et vrinam: et dissoluit ventositatem et inflationem. et
29
proprie semen eius. huiusmodi est multarum specierum: et
30
fortior omnium est que nominatur becarcalion.
31
¶ Et endiuia quedam est siluestris et quedam domestica.
32
Siluestris est frigida et sicca in primo gradiu. domestica est
33
frigidior et humidior et significat hoc eius stypticitas cum
34
amaritudine. et stypticitas maior est amaritudine. Iuua-
35
men ipsius maximum est. quia confert epati a tota substan〈-〉
36
tia quia dictum est quot sanat epar calidum et frigidum equa〈-〉
37
liter. Sed mihi videtur quot plus conferat calido quam frigi-
38
do quia amaritudo que est in ea abstergit et aperit sine mul〈-〉
39
ta calefactione.
40
¶ Halanchat. idest cepa squilla. calida est in secundo gra〈-〉
41
du: et virtutem habet incisiuam: sed non minus calefacit: et
42
non vtimur ea nisi assata et cocta.
43
¶ Halscia. idest abrotanum: est herba multe amaritudi-
44
nis et nocet stomacho et interficit vermes sua amaritudine
45
et calefacit in fine secundi gradus et desiccat in tertio.
46
¶ Alscicelios. idest siseleos: hec herba et ipsius semen ha-
47
bet proprietatem calefaciendi tantum donec prouocat vri-
48
nam valida prouocatione. et cum hoc subtiliat: et propter hoc
49
confert epilepticis et cuidam egritudini nominate ortomie.
50
¶ Scenscani. idest fibminum[*]fibminum cf. Venice 1574: † Sesiminum alias sissamum[*]alias sissamum is missing in Venice 1574 calefacit in fi-
51
ne primi gradus: et in principio secundi et humectat in ter-
52
tio. et cius[*]cius corrupt for eius oleum eiusdem proprietatis existit.
53
¶ Halgazar. idest pastinaca ipsius sunt due species: scili-
54
cet domestica et siluestris. Siluestris fortior existit in pro-
55
uocando menstrua et vrinam. Et folia harum ipsarum pista〈-〉
56
ta et superposita vulneribus corrosiuis sanant ipsa.
57
¶ Harcaf. idest cardus: alchi: est calidum in secundo et si-
58
cum in terutio mudificat putredinem per vrinam si in cor-
59
pore adsit quando coquitur in vino et datur ad bibendum
60
Et remouet fetorem subascellarum. et quot dissoluitur ex
61
toto corpore. Et generaliter habet resistere a tota substan-
62
stantia[*]substan-stantia corrupt for substantia quasi putrefactioni: et est medicina cibalis que dat
63
saporem carnibus. Et iccirco vtuntur eo nobiles loco me-
64
longiarum.
65
¶ Allium calidum est et siccum in terio gradu.
66
¶ Elmaar. calidum est et siccum in tertio gradu. occidit lumbricos in
67
pueris et habet abstersionem: et propterea ponitur in colirijs
68
que habent remouere vngulam et miscetur cum medicinis
69
que dantur contra antiquam tussim et asma[*]asma i.e. asthma et est me-
1
dicina manifesta in maturando. Et potest esse quod bonitas sue ma〈-〉
2
turationis est ideo quia subtiliat materiam eo modo quo non relinquit
3
siccitatem grossitiem nec duriciem parti remanenti. Et hec ma〈-〉
4
turatio est laudabilior ceteris omnibus. quia in hac medicina non potest
5
dici quod maturet oppilando poros. eo quia abstergit. Nec potest
6
dici quod hoc faciat per similitudinem complexionis cum corpore hu〈-〉
7
mano. quia calidum est et siccum in tertio gradu.
8
¶ Sticados compositum est ex stypticitate cum amaritudine et aro〈-〉
9
maticitate: et ideo debet poni in primo gradu rerum que calefaciunt. Et in
10
secundo earum qui desiccant: Operationes sue secunde et tertie sunt ape〈-〉
11
ritiue et abstersiue et confortatiue omnium membrorum interiorum
12
et exteriorum. et ideo vtilior medicina est hec contra lassitu-
13
dinem omnibus alijs medicinis. Iccirco quia lassitudo non
14
est nisi defectus virtutis propter onus humorum.
15
¶ Condisi idest helleborus albus calidus en[*]en corrupt for est in quarto gradu.
16
et siccus in eodem: et commouet sternutationem: et est vene〈-〉
17
num quare non debet poni in corpore.
18
¶ Storax calamita calida est in secundo gradu. et sicca in
19
primo: et signum huius est quia mollificat et curat tussim et va〈-〉
20
let reumati et asperitati gutturis et pectoris: et prouocat men〈-〉
21
strua quando bibitur aut ex ea fit pessarium.
22
¶ Ficus nos fuimus locuti de eis in eo quod sunt cibus. Sed
23
nunc dicemus in eo quod sunt medicine: virtutem habent maturatiuam
24
quando fit ex eis emplastrum et proprie sicce. Et sicce et virides habent
25
laxare ventrem. Et decoctio ipsarum quando multum coquuntur assi〈-〉
26
milatur melli: sed complexio sue arboris est calida et subtilis: et pro〈-〉
27
prie lac: et ideo dixit quod euellit verucas et laxat ventrem. et sil-
28
uestres sunt fortiores in hac re domesticis.
29
¶ Selec idest bleta habet virtutem baurachiam: et decoctio eam remouet
30
et est abstersiua et mollificatiua: et eius succus suppositus in naribus
31
dissoluit superfluitates cerebri: et in albis plus manifestatur hec
32
virtus quam in nigris: quia nigre habent aliquantulam stypticitatem.
33
¶ Halcuba idest fenugrecum: et est calidum in secundo et siccum in primo.
34
Et propterea habet propriam virtutem mollificandi duritiem vulue.
35
¶ Titimalus est in fine caloris et proprie eius lac: et post illud
36
semen. et post illud folia. et post illud radix. Radix cocta in
37
aceto remouet incontinenti dolorem dentium: et maxime si
38
est dens corrosus: et quando cadit in aliqua parte oris com-
39
burit illam. Et propterea necesse est quando volumus ipsam
40
ponere super dentes alij dentes circum tegantur quia facit ca〈-〉
41
dere dentem corruptum. Lac incidit pilos quando super-
42
ponitur. et si multotiens superponatur euellit et priuat. Ua-
43
let etiam contra omnes verucas et omnes fistulas. et hoc to〈-〉
44
tum faciunt semina et folia: sed debilius.
45
¶ Caihira[*]Caihira (?) cf. Venice 1574: Cathira idest dragagantum: virtutem habet conglutinatiuam: frangit
46
acumen rerum acutarum: neque desiccat: vt alia gummi.
47
¶ Alchace idest lactuca: hec herba substantie est humide cum
48
modica frigiditate et substantie sicce est siluestris: sed domesti-
49
ca habet substantiam aquosam: et propter hoc maturat aposte-
50
mata calida: sed non frangit lapides existentes in renibus: et
51
ob hoc ponimus ipsam in primo gradi. frigiditatis et tem〈-〉
52
peratam inter humiditatem et siccitatem.
53
¶ Hupuephatahalep. idest vua vulpis que in latino nomina〈-〉
54
tur vua canina vel maruella frigida est et sicca in secundo gradu.
55
¶ Haltuelep id est mulsa in lingua hispana. et est viriditas in〈-〉
56
uenta super aquam: frigida et humida est in gradu tertio.
57
¶ Halduchal idest dactilarium: omnes partes ipsius dactilarij sty〈-〉
58
pticitatem habent manifestam: sed fructus eius cum est maturus
59
aliquam habet caliditatem: cortices vero arboris maiorem ha〈-〉
60
bent stypticitatem alijs partibus ipsius.
61
¶ Heufericon idest hypericon nelifricon alias mellisicon[*]alias mellisicon is missing in Venice 1574 (but in marg.): et qui〈-〉
62
dam appellant hanc herbam cordialem: eo quia assimilatur cordi. cali-
63
da est cum subtili substantia: ideo prouocat vrinam. sed debemus
64
vti folijs et non semine: facto emplastro super combustionem
65
ignis sanat. Siccata vero et puluerizata posita super sordi-
66
ciem sanat: et quidam dant ipsam contra sciaticam.
67
¶ Halcufa idest hysopus calida est et sicca in tertio gradu: cum
68
subtili substantia: et est ex rebus magis iuuatiuis ad aperien-
69
das oppilationes et ad subtiliandum humores.
1
¶ Lens habet frigiditatem non fortem: et est temperata inter caliditatem
2
et frigiditatem: et est sicca in secundo gradu. decoctio ipsius laxat
3
et medulla ipsius stringit. et iccirco qui vult stringere ventrem
4
debet coquere lentes pluries in aqua: et proiecta ea postmo〈-〉
5
dum ponere aliam et stringunt.
6
¶ Ualeriana. vel fu. quando bane aromatica est: equalis est virtuti spice. sed
7
melius videlicet ea in rebus pluribus: quia plus prouocat vrinam spica.
8
¶ Halcherina idest galbanum calidum in principio tertii gradus et sic〈-〉
9
cum in principio secundi: habet virtutem dissolutiuam et mollificatiuam.
10
¶ Camedreos calida est et sicca in secundo gradu. et significat hoc
11
amaritudo cum acumine. et prouocat menstrua et incidit hu〈-〉
12
mores grossos et exoppilat membra interiora.
13
¶ Bescarcoton. idest psilium frigidum est in secundo gra〈-〉
14
du et medium inter siccum et humidum.
15
¶ Camepiteos calidum est in secundo. et siccum in tertio. domi-
16
nans in sapore ipsius est amaritudo cum acumine. valet icteri-
17
cie que fit ex oppilatione et prouocat menstrua et vrinam.
18
¶ Cinis rerum cobustarum est compositus ex contrarijs rebus hoc est ex partibus
19
terrestribus et partibus propinquis nature fluxus que lotione remouetur
20
et remanet pars terrestris desiccatiua sine mordicatione et ci-
21
neres diuersificantur secundum diuersitatem rerum ex quibus fiunt.
22
¶ Fumus omnis est calidus desiccatiuus. Et quamuis fumus habeat
23
hanc complexionem. tamen semper permanet in eo virtus rei ex qua est fu〈-〉
24
mus. propterea vtimur in medicaitione palpebrarum inuersa〈-〉
25
rum fumo thuris ad generandum bonam carnem et etd[*]etd corrupt for ad faciendum
26
nasci pilos palpebrarum. et vtimur in medicatione oculorum
27
apostematorum propter decursum humorum. Et fumus myrrhe est similis
28
fumo thuris. sed fumus thuris est aliquantulum fortior.
29
Fumus terebinthine est fortior alias similis[*]alias similis is missing in Venice 1574 (but in marg.) sumo[*]sumo corrupt for fumo picis.
30
¶ Capitulum .XLIII. Quod est de medicinis que ex mineris sunt.
31
〈H〉Ucusque locuti sumus de vna parte medicinarum
32
terre nascentium que magis vsitate sunt in arte
33
medicine secundum quod testificatum est a Galieno et alijs. et com-
34
pendiose locuti sumus. ideo quia posuimus ea qua〈-〉
35
si exempla alijs que assimilantur eis in qualitatibus supra
36
dictis: excepto in proprietatibus. Deinceps volumus loqui
37
de medicinis que appropriantur mineris.
38
¶ Thitinacrum id est terra sigillata est frigida et sicca cum stypticita〈-〉
39
te temperata valet contra venenum abscindit sputum sanguinis
40
et dysenieriam[*]dysenieriam corrupt for dysenteriam que prouenit ab intestinis et epate. et desiccat
41
parua apostemata quando superponitur eis.
42
¶ Thitarmin idest bolus armenus frigidus est et siccus fortis
43
stypticitatis: valet contra fluxum ventris et sputum sanguinis desiccat apo〈-〉
44
stemata pulmonis ita quod indurat apostemata. et sic preseruat infirmum
45
ne moriatur. et maxime quando incedit ad habitandum regiones calidas
46
et valet contra egrtiudines pestilentiales.
47
¶ Scedeneg idest lapis emathitis: et dicitur lapis sanguinis. fri〈-〉
48
gide et sicce complexionis existit: et confert grossitudini palpebrarum
49
quando est abluta desiccat vlcerationes oculorum.
50
¶ Terra stelle idest talch. frigida est et sicca temperate et est mi-
51
noris siccitatis aliarum thit. idest terrarum seu lutorum.
52
¶ Halmogra idest bolus cum quo tinguntur muri seu parietes frigi-
53
de et sicce complexionis existit. necat lumbricos seu vermes intestinorum.
54
¶ Algetin idest gypsum. desiccat et consolidat. et confert incisioni arte-
55
riarum quando miscetur cum albugine oui. et puluere molendini. et cum
56
pilis leporis minutissime incisis. et ponitur super incisionem.
57
¶ Harsiregalroscar idest calx plumbi et in latino cerusa nominatur
58
trigida est et sicca. desiccat vlcera absque mordicatione.
59
¶ Almura idest calx viua dicitur et est calx lapidis fortis. existit
60
multe calefactionis. et mortificat carnem et quando abluitur pluribus
61
vicibus cum aqua desiccat vlcera sine mordicatione. sed hec terra
62
hic apud nos non inuenitur: Sed tamen illa cum qua nos
63
sigillamus cartas nostras quando abluimus ipsam. non est
64
longinqua ab operationibus dictarum terrarum.
65
¶ Sanguis draconis frigidus est et siccus. valet contra gros〈-〉
66
siciem palpebrarum. et lotus remouet maculam oculi.
67
¶ Lapis lazuli purgat melancholiam. et valet melancholicis
68
et est vehementis purgationis et timorose. et dosis est a .ʒ.5.
69
vsque ad vnam cum multis refrenantibus. et puluerizatus
1
super palpebras facit nasci pilos. quia minuit humores ca〈-〉
2
lidos: eo quia abstergit: et cum eadem habet stipticitatem: et
3
ideo facit oriri pilos quia remouet humores calidos: et reddit
4
membrum ad pristinam complexionem.
5
¶ Lapis spongie frangit lapidem solum in renibus.
6
¶ Antimonium frigiditatem habet cum stipticitate. et confert calidita〈-〉
7
ti et humiditati. que existit in oculo. et desiccat lachrymas. et mun〈-〉
8
dificat vlcerationes oculorum. et est habens proprietatem confor〈-〉
9
tandi oculum in omnibus suis qualitatibus.
10
¶ Lithargyrium. et in arabico dicitur merdasegni temperatum est in-
11
ter caliditatem et frigiditatem et desiccat. et est in eo aliqua corrosio
12
et facit in eo generare carnem in vlceribus humidis.
13
¶ Tucia fit in fornace in qua depuratur es: desiccat sine mor〈-〉
14
daicatione: et maxime quando abluitur et desiccat lachrymas: et abscin〈-〉
15
dit materias que discurrunt ad oculos.
16
¶ Climia auri et argenti ambe sunt frigide et sicce. Sed auri sic〈-〉
17
cior est et magis abstersiua: et quando comburitur et extingui〈-〉
18
tur est sine mordicatione: et generat carnem immaculatam oculorum
19
et illa generaliter est laudabilis que ascendit ex fumo quando
20
dissoluitur aurum vel argentum.
21
¶ Ueffas idest ferrum et vehementis siccitatis quando multum te〈-〉
22
ritur et infunditur in aceto pluries vel in lacte caprino acetoso va〈-〉
23
let contra limositatem stomaci. et contra dolorem splenis et passio-
24
nem ani. et facit nasci carnem in auribus vlceratis.
25
¶ Sal secundum omnem speciem calidus et siccus stipitcitatem habet cum abstersione.
26
et baurach maiorem habet abstersionem propterea plus laxat ventrem.
27
¶ Carnid idest arsenicum vel auripigmentum vstiuum est: et quando comburi〈-〉
28
tur est subtilius. Et ex eo fit compositio que remouet pilos.
29
¶ Albufat idest sulfur habet virtutem attractiuam cum complexione cali〈-〉
30
da et substantia subtili et eo resistit venenis animalium quan-
31
do puluerizatur et spargitur loco morso. aut incorporatur cum
32
sputo oleo melle aut visco et curat scabiem.
33
¶ Alceg idest vitriolum omnes tres sue species habent virtutem constrictiuam
34
cum stypticitate et diuersificantur in subtilitate et grossicie: quia gros〈-〉
35
sius est rubeum post illud cholcotar et post illud viride: et ru〈-〉
36
beum et viride est quasi materia cholcotar. et talis comparatio chol〈-〉
37
cotar ad viride. Et dicit Galienus quod quando iuit ad insulam candie idest ro〈-〉
38
manorum intrauit quandam mineram et inuenit tres venas: et in infima
39
vena inuenit vitriolum rubeum: et post illam cholcotar: et post illam
40
erat viride: et hec ordinatio locorum significat super hoc quod di-
41
ximus: et rubeum est minoris mordicationis viridi propter grossici〈-〉
42
em sue substantie: et rubeum et viride non dissoluuntur: quia ru〈-〉
43
beum est induratum induratione lapidea: et viride est nimis
44
coctum. Sed cholcotar liquefit.
45
¶ Plumbum quod dominatur in suis partibus est substantia frigida et
46
humida: propterea quia frigiditas est que ipsum congelauit: et ideo quando pista-
47
tur in mortario cum aliquibus liquoribus vel aliquibus oleis vt oleo
48
rosato refrigerat: et valet contra apostemata testiculorum et ani et con〈-〉
49
tra cancrum: et facit cessare materias discurrentes ad aures et pe-
50
des. Er quando fit ex eo lamen et ponitur super femur priuat coitum
51
sed multum leduntur instrumenta spermatis: et laminatum subtili〈-〉
52
ter et superpositum neruo torto et grosso dissoluit et rectifi-
53
cat. et hoc quod dissoluit significat quod habet virtutem dissolutiuam
54
comparando ipsum carni hominis. quamuis dominetur super
55
ipsius complexionem frigiditas.
56
¶ Testa virtutem habet abstersiuam et desiccatiuam et proprie testa furni.
57
¶ Arsenicum rubeum vel auripigmentum rubeum est eiusdem virtu-
58
tis alterius auripigmenti: eo quod habet virtutem mollificandi.
59
¶ Alfeep idest alumen: hec medicina est maxime stypticitatis:
60
et propter hoc denominata est in lingua greca ab hoc: et sunt
61
ipsius multe species: et omnes sunt multe grossitudinis: et
62
quod subtilius est: est illud de turchia.
63
¶ Calcucecaumenon idest vstum habet intensum acumen
64
cum stypticitate: ideo quia lauatur per remotionem partis fu-
65
mose. tunc fiunt medicine cicatrizatiue in corporibus et mem〈-〉
66
bris duris: non est necessaria lotio.
67
¶ Tubel idest lamen eris subtilis. est suptilioris substantie ere
68
vsto: et propter hoc ipsum in colirijs ponimus: quia habet
69
maiorem abstersionem et siccitatem quam galla.
1
¶ Lazacalaap idest consolidatura auri. et in arabico dicitur cumbar.
2
et sunt duarum specierum. vna est ipsius vene. vel minere. et alia fit in mor〈-〉
3
tario eris. et pistillo eris cum vrina pueri. tempore caloris terendo vel
4
conquassando. et illud est melius quod fit in mortario eris rubei. et eius
5
virtus est dissolutiua absque graui mordicatione. et desiccat. et quod
6
factum est maioris est desiccationis illo. quod est ex vena. et minoris
7
mordicationis et quando comburitur quod est ex minera est subtilius.
8
¶ zimar idest viride eris magnum habet acumen. et corrodit carnem
9
propterea non debemus vti eo nisi in indigentia diminutionis carnis. Sed
10
in vulneribus simplicibus non est vtendum eo. quia non consolidat. nec
11
carnem generat. ¶ Hucusque diximus de mineris compendiose.
12
Sed deinceps volumus dicere de carne et eius humiditate.
13
¶ Capitulum .XLIIII. Quod est de diuersis operationibus
14
lactis secundum eius diuersitatem. et de eis.
15
〈L〉Ac dulce quod est boni saporis inquantum est medicina
16
valet contra discursum humorum acutorum mordentium. quia la-
17
uando membra et adherendo eis prohibet malorum hu〈-〉
18
morum contagium sicut facit etiam albumen oui. et non videlicet
19
lac in his que diximus nisi recenter trahatur ex mammillis si esse potest.
20
Ideo quia recipit citius immutationem omnibus alijs rebus ab aere similiter per〈-〉
21
mutatur in distemperatis corporibus ex malis humoribus. et acescit
22
vel caseatur in stomacho frigido aut fit fumosum in stomacho cali-
23
do et replet cerebrum. Sed si corpus est mundum nihil est conuenien〈-〉
24
tius eo ad restaurandum. quod dissolutum est ex membris radicalibus
25
et proprie lac mulierum. Secundo lac asinarum. et post lac caprarum. et
26
ideo est lac magis iuuatiuum omnibus alijs rebus ethicis. et hoc est
27
propterea quia est materia similis prime materie ex qua est humiditas radi〈-〉
28
calis: et ideo nutrimentum bonum corpori existit. et melius est
29
illud quod est prope partum idest post duos menses. et non habent in se
30
operationem nutriendi. humectandi. et abstergendi. nsi[*]nsi corrupt for nisi quia est composi〈-〉
31
tum ex diuersis substantijs. hoc est ex substantia terrestri caseata. et
32
propter hanc stat. et substantia aerea propter quam humectat et nutrit. et sub〈-〉
33
stantia aquea declinante aliquantulum ad subtilitatem propter quam ab〈-〉
34
stergit naturam. et non solum abstergit. verum etiam laxat ventrem bo-
35
na laxatione. quia mundificat lauando superfluitates putridas. et
36
apostemata interiora que sunt saniosa. Et quando extinguitur ferrum
37
candens mundum ab erugie. vel lapides marmorei in ipsum mul〈-〉
38
totiens. valet contra fiuxum ventris. sed ferrum est melius propter suam
39
stypticitatem. Et in summa omnes species lactis valent obtalmie
40
oculorum que accidit ex reumate calido. et confert etiam apostemati〈-〉
41
bus matricis et ani qui generantur ab humoribus calidis mor-
42
dentibus. Et quando miscemus ipsum cum medicinis mitigatiuis
43
sicut est medicina que recepta est a fornace vbi effunditur es.
44
confert vlceribus cancrosis. Et nocet lac vlcerationi vel can〈-〉
45
cerationi oris. Et gargarizatum et retentum in ore confert: et
46
mitigat dolores ibi existentes: quia dolorem mitigat. et va-
47
let passioni amigdalarum et vuee alias[*]vuee alias is missing in Venice 1574 vuule: quia eius substan〈-〉
48
tia est munda ab omni acumine et mordicatione: et est supre〈-〉
49
mum iuuamentum ei qui bibit cantharides.
50
¶ Capitulum .XLV. Quod est de operationibus casei.
51
〈C〉Aseus vetus est calidusa et siccus propter salem et coagulum et multum
52
valet contra dolorem iuncturarum. Et emplastrum ex eo factum mi〈-〉
53
ramilem[*]miramilem corrupt for mirabilem habet virtutem maturaudi[*]maturaudi corrupt for maturandi apostemara dura.
54
¶ Capitulum .LVI. Quod est de virtutibus butyri.
55
〈B〉Utyrum habet virtutem maturandi: et quod est coctum habet ma〈-〉
56
iorem virtutem secundum maturitatem et caliditatem in corpo〈-〉
57
ribus duris: et hoc est propter salem qui ponitur in eo quan〈-〉
58
do coquitur. Et quod non est coctum plus maturat a-
59
postemata que sunt in radicibus aurium et in locis mollibus. Et
60
quando miscetur cum melle fit inde lohoc: et confert screatibus exi〈-〉
61
stentibus in pectore et pulmone.
62
¶ Capitulum .XLVII. Quod est de operationibus coaguli.
63
〈C〉Oagulum vniuersaliter est calidum et siccum et subtile: dissoluit fangui-
64
nem et pinguedinem que coagulata sunt in stomacho: et bibitum
65
constipat ventrem: et debet dari in fluxu propter suam proprietatem
66
cui sunt occulte sue cause: ideo quia hec proprietas est
67
certificata si superponatur coagulum calidum super ventrem puero〈-〉
68
rum sanat: et potest esse quod hec operatio fit propterea: quia coa〈-〉
69
gulat humores et indurat.
1
¶ Capitulum .XLVIII. Quod est de operationibus ouorum.
2
QUia locuti sumus de his inquantum sunt cibi. loqui
3
volumus modo de eis inquantum sunt medicine. Et
4
dicimus quod albugo oui galline est magis miti〈-〉
5
gans alia re in mordicationibus. et ideo vtimur
6
ea in doloribus oculorum: in apostematibus ani. in apostmatibus inguinum
7
et admiscetur cum medicins que abscindunt sanguinem qui superfluit a
8
panniculis cerebri. Et vitellum est substantie albuginis similie. Et
9
ideo facimus ex toto ouo medicinam postquam admiscetur oleum
10
rosatum ad medicationem rerum supradictarum: et maxime in medi〈-〉
11
catione membrorum neruosorum et musculosorum sicut cubitorum: et
12
iuncturarum. digytorum. manuum et pedum et aposteatibus aurium.
13
Et noui ponunt in hac medicatione vitellum sine albugine. quia
14
non intendunt mitigare dolorem nisi cum aliquantula matura-
15
tione. Et oleum vitelli est supremum iuuamen super pinguedinem
16
anseris et galline in mitigatione dolorum neruorum et similium.
17
Et quando coquitur ouum secundum sui totalitatem confert multum contra ma〈-〉
18
terias putridas que discurrunt ad stomachum et ad intestina. Et
19
si coquitur ouum cum alijs medicinis constrictiuis ventris multum for〈-〉
20
tificat eas. Et ouum positum super locum combustum ab aqua feruenti
21
multum valet. Et oua recentia cocta in aqua valent asperitati
22
pectoris et pulmonis. Et cortex oui tritus et combustus subti〈-〉
23
liter puluerizatus et super sparsus valet contra albuginem oculi.
24
¶ Capitulum .XLIX. Quod est de fellibus.
25
〈O〉Mnia fella calida sunt et sicca et eorum magni-
26
tudo sequitur calorem et siccitatem. et eorum paucitas
27
sequitur bonam temperantiam. et longitudinem vite.
28
Et ponuntur in colirijs que faciunt abstersionem.
29
Et proprie volucrum fella. Et est necesse eligere fella ani-
30
malium que non sunt infirma. Et fella marium et quod
31
plus queritur in medicinis est fel galli veteris.
32
¶ Capitulum .L. Quod est de vrinis.
33
VRine omnes habent acumen baurachium cum ab〈-〉
34
stersione: et ideo soluunt sordicies antiquas.
35
¶ Capitulum .LI. Quod est de proprietatibus stercorum.
36
STercus album canis habet proprietatem in squinantia[*]squinantia cf. Venice 1574: synanchia.
37
¶ Stercus muris intrat in suppositorijs que
38
mouent ventrem puerorum.
39
¶ Stercus bouinum confert hydropicis in
40
modum emplastri.
41
¶ Stercus gallinaceum valet ad suffocationem que proue-
42
nit a malis fungis comestis: ideo quia facit eos euomi: et debet
43
propinari distemperatum cum aceto et aqua.
44
¶ Stercus lupi valet et confert passioni colice bibitum aut
45
emplastratum: vel suspensum testiculis.
46
¶ Stercus columbinum valet frigidis passionibus membrorum
47
sicut podagre et dolori emigraneo[*]emigraneo cf. Venice 1574: hemicranio et dolori oui: et dolori la〈-〉
48
terum: et hypocundriorum: et spatularum: et iuncturarum.
49
¶ Capitulum .LII. Quod est de carne tyri.
50
〈T〉Estificatur Galieni et alij: quod caro tyri curat lepram
51
et ideo ponitur in tyriaca: et prima virtus istius carnis est
52
calefacere et desiccare: et curat hanc egritudinem
53
propterea quia pellit hanc materam venenosam ad cutem
54
corporis et propterea bibentes cadunt in passionem tyrie: hoc
55
est excoriationem cutis primo postea solidantur.
56
¶ Capitulum .LIII. Quod est de pinguedine.
57
〈Q〉Uuod[*]〈Q〉Uuod corrupt for QUod manifestius est in ipsa est calor cum mul〈-〉
58
ta humiditate: quamuis diuersificetur secundum diuersi〈-〉
59
tatem animalium. Et calidior et siccior est pin-
60
guedo leonis. Et post illam in siccitate est pin-
61
guedo bouis. Et pinguedo vituli est temperata. Et pingue〈-〉
62
do capre bona est: et est humidior bouina. Et pinguedo
63
anseris et galline est subtilior alijs pinguedinibus: et pro-
64
pterea magis mitigatiua.
65
¶ Capitulum .LIIII. Quod est de medullis.
66
〈O〉Mnes habent virtutem mollificandi et dissoluendi
67
duriciem lapideam que fit in membris duris:
68
et melior omnibus est medulla ossis azal: et post
69
illam medulla vituli.
1
¶ Capitulum .LV. Quod est de proprietatibus plurium aliarum medicinarum.
2
〈B〉Rodium gallorum veterum ventrem laxat: et brodium
3
iuuenis galline temperat complexionem.
4
¶ Cancri vsti valent morsui rabidi canis pro〈-〉
5
pter eorum proprietatem.
6
¶ Usus carnium passerum frangit lapidem.
7
¶ Spuma marina habet virtutem abstersiuam et mun-
8
dificatiuam cum qualitate calida.
9
¶ Iste sunt medicine testificate a Galieno dicente quod expertus
10
fuit ipsarum virtutes. Sed inueniuntur manifeste alie medicine
11
apud medicos que non sunt testificate a Galieno sicut sunt mi/〈-〉
12
robalanorum .V. species: vt sunt citrini: chebuli: indi: belliri-
13
ci: et emblici. Eorum prime virtutes sunt frigide in primo gra-
14
du et sicce in tertio: quia compositi sunt ex substantia terrestri frigi〈-〉
15
da: et substata terrestri adusta. Sed plus attinent terrestreitati
16
et adustioni quam terrestreitati et frigiditati: et significat hoc sti-
17
pticitas quam habent cum amaritudine. Proprietatis ke-
18
bulorum est purgare melancholiam suauiter et desiccare fle-
19
gma sui qualitate: et sunt in principio medicinarum que
20
purgant hos humores. Et talis proprietas est indorum
21
sed dicitur quod sunt magis proprij in purgando melancholiam
22
adustam: et propterea ponuntur in passionibus capitis que veni〈-〉
23
unt a stomacho: et ideo quando propinantur vsu longo bonificant
24
sensus et clarificant cogitationem. et tardant caniciem. Et pro〈-〉
25
prietas citrinorum est purgare choleram suauiter. et dosis vni〈-〉
26
uscuiusque substantie illorum est a .ʒ.IIII. vsque ad .VI. et in deco〈-〉
27
ctionibus a .VII. vsque ad .X. Et medici miscent eos cum cassia
28
fistula et turbith. sed nesciunt modum medendi. Sed dicitur
29
quod belirici suauiter purgant choleram. sed non dicitur ab aliquo
30
quod purgent emblici. Sed verum est quod confortant appetitum. et se〈-〉
31
dant consuetudinem sputi. et valent vomitui. et bonificant men-
32
tem. et curant hemoroydas. et auferunt sitim. et augmentant
33
coitum. ergo videtur quod habeant aliquantulam humiditatem.
34
¶ Cheisir. idest absinthium minus. vel absinthiolum.
35
hec est de genere virtutis absinthi et est compositum ex substan〈-〉
36
tia stiptica et amara. valet in febribus post digestionem factam
37
sicut valet absinthium.
38
¶ Balador idest anachardi calidi sunt in fine quarti gradus
39
et sicci in fine tertij. et valent contra epilepsiam et apoplexiam. re〈-〉
40
staurant virtutem conseruatiuam et memoratiuam cerebri. etiam
41
quando prostrate sunt propter multam humiditatem.
42
¶ Behenlum idest been calidum est et humidum. stoma〈-〉
43
chum calefacit. et instrumenta spermatis temperat. et for〈-〉
44
tificat virtutem concupiscibilem coitus. et prestat sperma
45
et valet contra humores melancholicos.
46
¶ Terregebim idest manna est ex speciebus antique manne que
47
prouenit a partibus superioribus syrie vel indie. et est simi-
48
lis zucharo in suis virrutibus[*]virrutibus corrupt for virtutibus calida et humida in primo
49
gradu. et eius proprietas est purgare suauiter choleram. et est
50
debilior alijs purgatiuis. ideo datur in passionibus cali-
51
dis: antequam etiam appareant signa digestionis.
52
¶ Tamarindi frigidi sunt in tertio: et sicci in secundo gra〈-〉
53
di. quia compositi sunt ex substantia aquea mixta cum aliquantu〈-〉
54
lo calore. et tanto quod subtiliant partem aqueam. et est sicut instru〈-〉
55
mentum vt ipsam penetrare faciat. propterea sunt in fine ace〈-〉
56
tositatis. purgant suauiter choleram. Dosis eius est a dra〈-〉
57
gmis decem vsque ad quindecim. et iccirco quia habent
58
aliquantulum stipticitatis. valent stomacho cholerico.
59
¶ Geozhoa idest nux muscata calida est et sicca. in secundo gradu
60
mundificat stomachum ab humoribus putridis et fortifi-
61
cat ipsum et valet contra frigiditatem epatis et splenis.
62
¶ Lapis de becahant est valde manifesti iuuamenti om〈-〉
63
nibus speciebus venenorum. et proprie morsui scorpionis
64
et eius dosis est quarta pars aurei vnius.
65
¶ Lapis de zaduargar confert omni fluxui sauguinis
66
vndecunque procedat. et quandocunque propinatur vene-
67
natis ad bibendum. antequam venenum veniat ad cor libe-
68
rat. Et eius dosis est exagium vnum.
69
¶ Smaragdus dicitur quod valet contra omnia venena: et specialiter
1
contra venenum serpentum: et eius dosis est pondus nouem gra〈-〉
2
norum ordei: tritum super lapidem et mixtum cum lacte amigdalino et
3
aqua violarum et modico aceto. Et scias quod illis qui biberint in
4
principio superueniunt multa mala accidentia non minora
5
accidentibus veneni: sed subito sanabuntur postea taliter quod
6
in eis non remanebit aliqua debilitas nec aliqua. discra-
7
sia. Et abscindit fluxum antiquum cuius causa est occulta.
8
Et non facit tunc tam fortia accidentia sicut facit venena〈-〉
9
tis: et etiam suspensum supra stomachum valet.
10
¶ Lapis bacthic idest corniola temperatus est. abscindit sangui〈-〉
11
nem menstruum: et facit redire dentes ad propria loca in
12
ore retentus: et hoc totum est a proprietate.
13
¶ Margarite frigide sunt et sicce. et valent multum con-
14
tra passionem cordis remouent tristitiam et rectificant vi〈-〉
15
sum impeditum propter humiditatem.
16
¶ Chiarzabar idest cassia fistula vel karabe de india purgat
17
choleram adustam: extinguit acumen sanguinis: dissoluit
18
apostemata: et sperma purgat suauiter sicut tamarindi aut parum
19
fortius. dosis eius est sicnt[*]sicnt corrupt for sicut de tamarindis.
20
¶ Auis que dicitur in arabico canabir. et est laudula capelluta
21
quando coquitur et comeditur continue confert passioni colice.
22
¶ Uermis nominatus brati et quidam nominant tartama pistatus
23
et positus neruo inciso confert illi mirabili iuuamento.
24
¶ Capitulum .LVI. Quod est de rebus marinis.
25
〈D〉E rebus nascentibus in mari: quarum iuuamenta
26
manifesta. sunt hec scilicet camphora indica que in arabico
27
nominatur colforalgent calefacit et desiccat in secun〈-〉
28
do gradu: et consolidat vulnera ignita.
29
¶ Spongia marina in ea inuenitur virtus desiccatiua: et
30
ipsa est medicina bona humiditatibus exterius extractis.
31
¶ Benlenizan idest belenzan vel petrozam calida est et sicca in se-
32
cundo gradu: valet stomacho humido aromatizat odorem oris. confor〈-〉
33
tat digestionem: fortificat neruos: ingerit coitum.
34
¶ Lapis de bezedar quando de ipso fit colirium[*]colirium i.e. collyrium confortat visum et con〈-〉
35
seruat ipsum: et remouet offuscationem vel tenebrositatem oculorum.
36
¶ Caniabar: calidum est in secundo gradu: et siccum in primo. abster〈-〉
37
siuum existit: et resoluit grossas ventositates: et confert morsui
38
animalium venenosorum: et eius proprietas est resoluere ven-
39
tositates matricis: et abscindit vomitum: et folia ipsius aro〈-〉
40
matica existunt. et ponitur loco dedarseni.
41
¶ Sebestem calidum est in primo gradu et humidum in secundo purgat
42
suauiter superfluitates colericas: et mitigat acumen sanguinis
43
lenit asperitatem pulmonis: confert stricture anhelitus et quando co〈-〉
44
quitur donec inspissetur: et ex aqua decoctionis fiat embrocatio
45
super tyriam et alopiciam facit nasci pilos.
46
¶ Sarudotes calidum et siccum est in .II. gradu recepto fumo suo dis〈-〉
47
soluit superfluitates cerebri: et valet contra reumata frigida. apposi〈-〉
48
tum super obtalmiam: oculum abstergit mirabili abstersione: et
49
valet contra dolorem dentium: et contra corosionem gingiuarum.
50
¶ Sene calidum est et siccum in secundo gradu: eius virtus est purga〈-〉
51
tiua. purgat enim humores adustos et etiam humidos suauiter:
52
et non est potens trahere humores viscosos. et eius virtus est propinqua
53
virtuti agarici. hoc est in attractione. Sed agaricum habet proprietatem
54
traheudi humores grossos et sene humores adustos. dosis eius
55
est a .ʒ.I. vsque ad .II. in decoctione a .V. vsque ad .VII.
56
¶ Scealmese idest gallia muscata calida est et sicca stiptica.
57
et confortat membra. et stringit ventrem. et curat vomitum
58
¶ Secacul. idest iringi calidi sunt et humidi: augent sper〈-〉
59
ma. et prouocant coitum.
60
¶ Sandali quod est frigidioris complexionis omnium specierum
61
est rubeum: eo quod frigidum est in tertio gradu et siccum in
62
secundo. sed maioris aromaticitatis est citrinum. et est frigi-
63
dum in secundo gradu et siccum in primo. et confertur bibitum ma〈-〉
64
gne caliditati et cardiace calide: et prodest emplastratum
65
stomacho calido. et apostematibus calidis.
66
¶ Tabaisis idest spodium. carbo est nodorum arundinum adustarum
67
indie frigidum est et siccum in tertio gradu: et eius proprietas
68
est remouere caliditatem et inflammationem cholere. et confor-
69
tat stomachum. et confert cardiace calide.
1
¶ Lignum aloes calidum est et siccum in secundo gradu Galienus dixit in li-
2
bris expertis. quia habet virtutem darsenicam. sed aliquantulum plus quia
3
habet proprietatem exiccandi humiditatem stomachi: et propter amaritudinem
4
et stipticitatem cum ipsius magna aromaticitate valet super
5
omnes medicinas alias membris principalibus et remouet tristi〈-〉
6
tiam: et cardiacam humidam. et valet contra omnia venena: eo quod com〈-〉
7
fortat omnes virtutes: et valet contra omnia reumata frigida.
8
¶ Ambra est vna ex speciebus canfore que oritur in fontibus ma〈-〉
9
ris. et natat super aquam maris: et melior omnium est illa que in
10
arabico dicitur ascap. calida est et siccca in secundo gradu.
11
confortat cerebrum stomachum et cor. et omnes sensus. valet seni-
12
bus et in frigiditatibus. valet contra ventositatem intesti-
13
norum: superposita neruis eos fortificat. resistit magne pe〈-〉
14
stilentie aeris bibita: et etiam odorata.
15
¶Iuiube et in arabico nominatur auep. hanc medici-
16
nam nominat Galienus. tamen de ea nullam sciuit pro-
17
prietatem: sed medici de baldac dicunt quod reprimunt acui〈-〉
18
tatem sanguinis et cholere: et conferunt asperitati pecto-
19
ris et pulmonis a tota substantia: complexio ipsarum
20
est frigida in primo et humida in secundo: et propter hoc
21
reprimunt acuitatem.
22
¶ Caufer eius virtus est virtus sandalorum: excepto quia
23
quando de eo potatur ab .I. aureo vsque ad .II. laxat.
24
¶ Gariofili calidi sunt et sicci in secundo gradu: et attingunt
25
tertium: et isti confortant omnia membra principalia: valent contra pas-
26
siones frigidas: et constipant ventrem. Et dicit Galienus quod eorum
27
proprietas est confortare virtutem digestiuam
28
Halhabat idest basilicon gariofilatum: calidum est et siccum. in secundo gra-
29
du: aperit oppilationem cerebri. valet contra cardiacam humi〈-〉
30
dam et contra melancoliam: et contra hemoroydas.
31
¶ Cardamomum calidum est et siccum in secundo gradu: valet contra oppi〈-〉
32
lationes epatis. contra lapides renum: et lassitudinem membrorum:
33
et contra frigidos dolores: et confortat stomachum multum
34
et remouet syncopim et vomitum quando bibitur cum vi-
35
no malorum granatorum.
36
¶ Camphora frigida est et sicca in tertio gradu: et est subtilis
37
substantie. et resistit putrefactioni que fit ex materia cali-
38
da: stringit fluxum cholericum: priuat coitum potenter: ledit
39
stomachum no calidum multurm.
40
¶ Lacca calida est et sicca in principio secundi gradus: valde
41
est manifestum ipsius iuuamentum in confortatione epa〈-〉
42
tis. et in apartione suarum oppilationum: et valet contra do〈-〉
43
lorem renum et vesice: et augmentat coitum. dosis eius est
44
dragma media vsque ad vnam.
45
¶ Muscus calidus est et siccus in fine secundi gradus mirabilem
46
habet proprietatem in confortando cor: et valet contra sur〈-〉
47
ditatem aurium et stupefactionem corporis: et contra om-
48
nes egritudines syncopis: et confert grosse ventositati inte〈-〉
49
stinorum: et suffocationi matricis: et contra melancholiam:
50
et auget coitum.
51
¶ Linzehalator idest lingua auis confert cardiace et mo〈-〉
52
uet coitum.
53
¶ Gesemini idest viola vltramarina calida est et sicca in fine
54
secundi: prodest senibus et refrigeratis. valet contra dolorem
55
capitis qui fit ex humoribus frigidis et grossis.
56
¶ Capitulum .LVII. Quod est de modo compositionis
57
medicinarum.
58
〈H〉Ucusque locuti sumus breuiter de cibis et me-
59
dicinis simpliciter manifestis. Deinceps volu〈-〉
60
mus narrare modos compositionis. Et dici-
61
mus quod necessitas que nos inducit ad compo-
62
sitionem medicinarum simplicium prouenit a tribus re-
63
bus. Una est quia multotiens non inueniuniur in vna
64
medicina simplici omnia que nobis sunt necessaria a vir〈-〉
65
tutibus propter quas completur medicina aut dieta alias[*]dieta alias is missing in Venice 1574
66
conseruatio. Secunda est quia quanuis nos inuenire-
67
mus ipsam forte non indigeremus ea secundum eandem
68
virtutem: sed secundum plus aut minus. Tertia est
69
quia erunt n illa simplici virtutes qut non sunt nobis
1
necessarie scundum intentionem nostram: neque per medicinam
2
neque per dietam alias[*]dietam alias is missing in Venice 1574 conseruationem: vel forte erunt vir〈-〉
3
tutes que non intrant aliquam medicinam vel conseruationem
4
Prima istarum trium consideranda est in illis locis qui non
5
possent curari nisi qualitatibus contrarijs vel diuersis: et
6
hoc accidit aut propter diuersitatem cause ab egritudine:
7
aut propter diuersitatem nature egritudinis ab accidente: aut
8
propter diuersitatem egritudinum inter se: aut propter diuer〈-〉
9
sitatem complexionis causarum compositarum: aut propter diuersitatem
10
egritudinis a natura membri propter suam complexionem: aut pro〈-〉
11
pter suum principatum: aut propter suum locum: aut propter suam
12
colligantiam. Exemplum diuersitatis cause ab egritudine est
13
sicut febris putrida ex humoribus grossis: quia illa ex parte male
14
qualitatis calide: et sicce indiget medicina infrigidatiua et
15
humectatiua: et ex parte humoris putridi grossi indiget re
16
subtiliante vt exiccet et maturet. Et in hoc eodem genere
17
ingreditur repercussio et dissolutio que necessaria est tempo〈-〉
18
re augmenti in apostematibus: et propterea indiget medicus in
19
talibus locis: vt sciat vti istis medicinis mixtis et repercussi〈-〉
20
uis. et resolutiuis. Et cadit dubium in operationibus medi〈-〉
21
cinarum compositarum ex diuersis virtutibus: hoc est quomodo
22
possunt inueniri iste due operationes contrarie simul in cor〈-〉
23
pore humano: quia si iste virtutes sint in eis equales: tunc non
24
vincet vna alteram: sed equaliter erunt temperate. et non facient
25
actionem quesitam in corpore humauo[*]humauo corrupt for humano. Et si vna erit forti-
26
or altera fortior faciet actionem et actio illi debet attribui: et
27
alia erit frustra. Et hoc dubium non senserunt medici nisi
28
in secundis virtutibus non in primis. quia ipsi opinantur quod si misce〈-〉
29
antur .ʒ.I. camemille cum .ʒ.I. rosarum. quod medicina que erit com〈-〉
30
posita ex his erit temperata in primis qualitatibus. et cum eo to〈-〉
31
to opinantur quod habeat virtutem repercussiuam et dissolutiuam. Et non
32
opinantur verum. quia necesse est vt virtutes ambarum sint vna sicut
33
dictum est. quia si diceretur quod medicina esset temperata in pri-
34
mis qualitatibus. hoc est quia facit in corpore vnum calorem tem〈-〉
35
peratum qui erit medius inter calorem et frigiditatem primi gra-
36
dus. Similiter debet intelligi in secundis virtutibus hoc est vt
37
.ʒ.I. camemillis et .ʒ.I. rosarum habeant virtutem vnam mediam
38
inter repercussionem et dissolutionem. Et non errauerunt in
39
hoc medici. nisi quia non posuerunt gradus secundis virtu〈-〉
40
tibus. quia si fecissent tunc sciuissent que esset temperata et non
41
temperata. Et debes scire quod operatio quam medicina habet com〈-〉
42
posita est vnum in commixtione artificiali: sicut in commixtione
43
naturali. et non est plura. ita vt sit tibi necesse dicere quando quesitum
44
fuerit a te quomodo facit vna medicina duas operationes contrarias
45
in vno subiecto. Respondeas quod hec res est sicut sensus et sensa〈-〉
46
ta eorum qui patiuntur a duobus contrarijs simul in eodem subiecto.
47
Uerbi gratia. sicut apprehendimus album et nigrum simul et
48
semel in humiditate crystallia. et sicut sentimus calidum et fri-
49
gidum simul et semel ex commixtione aque feruentis et frigide:
50
sicut dicit Galienus quia hoc non esset sufficiens in solutione huius du〈-〉
51
bij nobis ponentibus quod medicie composite habent duas ope-
52
rationes: quarum vna esset opposita alteri: quia hoc non acci-
53
dit virtutibus sensibilibus cum sensatis: nisi propterea: quia non
54
sunt materiales permutabiles alterabiles passibiles in seipsis
55
a sensatis passione manifesta: eo quod ille non sunt coniuncte
56
cum materia forti coniunctione. Et causa huius redditur in alia scien〈-〉
57
tia nobiliori ista: hoc est in tertio de anima: Sed passiones quas
58
recipit corpus a medicinis sunt necessario passiones mate〈-〉
59
riales permutabiles in se ipsis permutatione manifesta. Et ideo
60
non est conueniens vt inueniantur vt eorum contraria simul et
61
semel in istis vno tempore in vno subiecto sicut inueniuntur in
62
sensibus et sensatis. Sed si dum debet dari exemplum proper aliquam simili〈-〉
63
tudinem non multum propinquam non debet dari nisi secundum quod inuenitur
64
medium inter extremitates: hoc est secundum quod inuenit album et ni〈-〉
65
grum in colore citrino. et si aliter diceretur vnum vinceret alterum
66
necessario si duo essent: aut dominans faceret suam operationem
67
et ei attribueretur. et quidam dicunt quod natura cognoscit et trahit ad
68
se illam partem que est in eis magis necessaria. Scias tamen
69
quod ipossibile est trabere quod inueniri non potest: forte hoc secre-
1
tum eidem in somnio fuit reuelatum: ideo non sum ille qui cum eis liti-
2
gare velim. Deinceps volumus reuerti ad illud a quo sepa〈-〉
3
rati fuimus: vt demus exemplum membrorum diuisionis quam pre-
4
misimus et dicamus quod exemplum diuersitatis egritudinis ab
5
accidente est sicut febris acuta cum syncopi: quia putrida indiget
6
euacuatione. et refrigeratione. et syncopis indiget econuerso.
7
Exemplum diuersitatis egritudinum est sicut febris diuersarum spe〈-〉
8
cierum et diuersarum materierum. et diuersorum locorum: sicut est febris que di〈-〉
9
citur hemitriteus. quia est composita ex colera et flegmate diuer〈-〉
10
sitate compositionis. Causa harum est quando sunt composita in vna et
11
eadem egritudine: sicut sunt egritudines que fiunt ex pluri-
12
bus humoribus. Et ideo necesse fuit componere medicinam ex
13
rebus que respondeant pluribus humoribus. Et hec fuit prima ne〈-〉
14
cessitas compositionis medicinarum compositarum purgantium. alijs
15
duabus. videlicet compositarum egritudinum et ipsarum egritudinum correspon〈-〉
16
det compositio tyriace: quia intentio in illa fuit curare multas egri〈-〉
17
tudines. et preseruare ab eis. et ideo fuit composita ex medi-
18
cinis que habent multas virtutes ramificatas diuersas:
19
et vt a multis partibus possent vincere venenum. Exemplum
20
necessitatis compositionis propter diuersitatem nature egritudinis et nature
21
membri propter suam complexionem. est sicut stomachus ethicus: quia
22
a parte qua est febris ethica indiget frigiditate et humiditate. et a
23
parte qua est stomachus indiget caliditate et siccitate: et est
24
simile in tussi que fit ex materia viscosa in fistulis pulmo-
25
nis: quia a parte que est matura grossa et viscosa indiget subtiliatiuis
26
et incisiuis: et a parte qua est pulmo indiget rebus lenitiuis.
27
Exemplum necessitatis compositionis medicinarum propter diuersitatem
28
nature egritudinis a membro propter principalitatem membri est sicut
29
egritudo calida que fit in aliquo membro principali sicut in ce-
30
rebro: quod necesse est vt non multiplicemus multum medicinas
31
frigidas: ideo vt non extinguamus calorem naturalem. et ut non
32
priuetur a sensibus et motibus. Et propterea est necesse misce-
33
re cum illis medicinis res que ad aromaticitatem sint de〈-〉
34
clinantes: et ad calorem et confortent. et in passione frigida
35
que accidit epati necesse est euaeuare: sicut declaratum est
36
in libro ingenij sanitatis. et possibile est vt sit hoc contra〈-〉
37
rium: eo quod sicut est nobis necesse cognoscere virtutes me〈-〉
38
dicinarum necessariarum tempore necessitatis: eodem mo〈-〉
39
do indigemus cognoscere modum compositionis et si non
40
est possibile nobis medicinari nisi veniamus ad partem
41
ingenij sanitatis ergo incipiamus hoc scire primo a li-
42
bro ingenij sanitatis postquam ibi declaratum est. Et quia
43
hucusque exiuimus ab intentione nostra: redeamus nunc
44
ad ipsam. et dicamus quod quando apostema est in membro
45
principali et maximi iuuamenti necesse est vt sue medicine
46
misceamus que fortificent virtutem et substantiam ipsius. et
47
caueamus ne virtutes sue dissoluantur sicut sunt sandali et
48
rose. Et similiter quando erit membrum maximi iuuamenti
49
tunc necesse est nobis conseruare ipsum cum medicina sti〈-〉
50
ptica. Et exemplum necessitatis propter locum membri est quan〈-〉
51
do volumus quod medicina stiptica vadat ad profunditatem
52
corporis debemus secum admiscere rem que habeat sub-
53
tilem substantiam propter longitudinem sui loci. ad hoc vt sit
54
vehiculum stipticitatis. quanuis sit contra quesitum nostrum
55
in aliquo. Sicut admiscemus cantharides in medicinis ve〈-〉
56
sice: et crocum in medicinis cordis calidis. Et simili modo
57
nos miscemus ceram in emplastris: propterea vt sit materia
58
faciens ea melius applicari membro. Sed exemplum ne-
59
cessitatis compositionis medicinarum ex parte colligantie
60
est sicut cgritudo[*]cgritudo corrupt for egritudo calida que fit in ore stomaci: quia in ea non de-
61
bemus multiplicare medicinas frigidas: eo quod communicat
62
cum membro frigido. ¶ Ista sunt .V. membra necessitatis com〈-〉
63
positionis propter que componuntur medicine que sunt ex di〈-〉
64
uersis virtutibus quando non inuenimus in vna simplici
65
quo ex virtutibus indigemus. ¶ Sed secunda particula
66
necessitatis compositionis est: quia aliquando nos inueni-
67
mus vnam simplicem medicinam que hahet[*]hahet corrupt for habet fortiorem vir〈-〉
68
tutem: aut debiliorem eo quod querimus. Et hec particula di-
69
uiditur in plura membra. Unum est quia erit uobis necessaria
1
vna ex primis operationibus medicine: et hoc simplex quidem
2
habet plus aut minus quam queramus: quare tunc necesse est
3
nobis habere aliam medicinam vt debilitemus suam operationem
4
aut vt eam fortificemus. Et si tu vis eam debilitare hoc fit duo〈-〉
5
bus modis. Unus est vt misceamus cum forti medicina aliam
6
que sit contraria sue virtuti. Uerbi gratia. quando habemus vnam
7
medicinam que sit calida in tertio gradu: et non indigemus nisi ea
8
que sit calida in secundo: miscebimus cum ea illam que sit frigida
9
in primo. Alter modus debilitandi est vt misceamus cum
10
forti medicina aliam que non sit contraria in qualitatibus et vir〈-〉
11
tutibus: sed similis in virtutibus: sed minus habeat altera
12
ex eis. Uerbi gratia. si habuerimus medicinam calidam
13
in tertio gradu: et nos velimus declinare ab illo miscebimus
14
cum ea vnam que fit calida in primo gradu solum: et ha-
15
beat preparationem quam dicimus vt debilitetur medici〈-〉
16
na cum suo simili in qualitate. Et quot sit minoris virtu-
17
tis probat Galienus per commixtionem aque tepide cum aqua
18
bulienti: quia necessario videmus feruentis calorem decli〈-〉
19
nare. Et hic est contra deicendum: quia si videmus quod homo
20
habeat egritudinem calidam in quarto gradu. vel etiam
21
in tertio: et nos dederimus rem calidam in secundo gradu
22
multotiens ledet ipsum. Et propterea verba Galieni debent
23
refragari ex dieta tali minus calida supra. Dicas si dede-
24
rimus mel habenti causonem nonne ledetur incontinenti
25
magna lesione. Et similiter si quis haberet magnam lesio〈-〉
26
nem frigidissimam in capite: si tu inungas ipsum oleo ro〈-〉
27
sato nonne multum ledet. Et si sustinent Galienum prouideant
28
super hoc. Sed dicimus quod si ita est sicut dicit. Galienus erit per
29
hanc viam: quia medicina quam dicimus calidiorem esse
30
est illa que habet maiorem comparationem caloris ad frigi〈-〉
31
ditatem quam illa que est minus calida: ergo erit frigiditas in
32
ambabus per contrarium: hoc est quia in calidiori erit frigi〈-〉
33
ditas minoris comparationis: et in frigidiori erit maioris
34
comparationis. verbi gratia. quia comparatio caloris ad
35
frigus in .ʒ.I. piperins[*]piperins corrupt for piperis est maior quam in .ʒ.I. spice. et si in .ʒ.I. pi〈-〉
36
peris sint .V. partes caliditatis et vna frigiditatis. et in .ʒ.
37
vna spice sint due partes caliditatis: et vna frigiditatis mi〈-〉
38
xtis duabus .ʒ. simul erit comparatio caliditatis ad frigi〈-〉
39
ditatem in hoc mixto maior quam esset in pipere solo. Et quan〈-〉
40
do eris bene speculatus in hoc videbis hoc fieri per hanc
41
viam. Et iste partes medicine quas diximus calidas aut
42
frigidas: quanuis non sint in actu non nocent in hoc docu〈-〉
43
mento: quia sunt quasi medie inter illam rem que est inter
44
actum et potentiam. Et ideo est possibile in multis corpori〈-〉
45
bus consimilibus: vt dissoluantur artificialiter partes ex
46
quibus componuntur sicut est lac. Et fortificatur hec opi〈-〉
47
nio. eo quod medicina que habet plures partes calidas in se si〈-〉
48
ne dubio est preparata vt inflammetur a calore naturali plus
49
quam medicina que tantum non habet. Sed accidit aliquibus
50
corporibus propter fortitudinem caloris illorum: et propter pre〈-〉
51
parationem corporum ipsorum vt conuertant omnia que
52
eis adueniunt ad substantiam igneam: etiam si esset minoris calidi-
53
tatis quam illa. et potest esse quod hec est occasio lesionis mellis in cau〈-〉
54
sone: et quomodo non debet hoc facere. quia videmus quod aqua
55
etiam cucumerum conuertitur in his febribus ad choleram
56
Iste est modus debilitandi virtutes medicinarum per com〈-〉
57
parationem. Sed quando volumus fortificare non fiet hoc
58
nisi vna via: hoc est vt misceatur cum ea medicina sue spe-
59
ciei et sit fortior ea: et adhuc loquemur de his. et de rebus
60
que intrant in secunda particula partium primarum sunt
61
quando volumus simitliter fortificare secundas virtutes et tertias
62
medicinarum simplicium. aut debilitare. et hoc etiam fit
63
duobus modis. Unus est vt misceatur cum forti nmedici-
64
na vna que habeat contrariam virtutem. verbi gratia quando
65
habebimus medicinam aperitiuam et incisiuam in tertio gradu: et
66
volumus declinare ab illo miscebimus cum ista medicinam
67
oppilatiuam ingrossatiuam in primo gradu. et tunc redibit prima
68
ad aperiendum in secundo gradu. Alter modus est vt misceamus
69
cum ea similem: sed minoris virtutis: quia etiam ex ea deueniet
1
prime diminutio actionis sicut dictum est in primis qua-
2
litatibus. quia comparatio oppilationis ad subtilitatem
3
in hoc est maior quam in prima. Sed secunda via fortifi-
4
candi virtutes secundas et tertias est vt misceatur cum ea
5
similis et sit fortior. ¶ Et quidam dicunt quod virtutes se-
6
cunde fortificantur miscendo medicinam cum medicina
7
alia simili in eodem gradu: ita vt non sit fortior. et dicunt
8
quod experientia testificatur quot due medicine equales in
9
virtute coniuncte habebunt fortiorem operationem quam
10
vna illarum singularis et per se: et hoc accidit. quando erit
11
quantitas vnius equalis quantitati alterius. Et potest esse
12
quod causa huius est ideo quia he due medicine coniuncte:
13
quamuis videantur ab eis vt sint equales in virtutibus secun〈-〉
14
dis et tertijs non potest esse vt sint equales penitus veraci〈-〉
15
ter: nisi largo arbitrio: eo quia impossibile est vt non diuersifi〈-〉
16
centur in subtilitate substantie et grossitie: et spissitudine et
17
raritate: et similibus: ergo nec erit difficile eas inequaliter per〈-〉
18
mutare propter insertionem earum substantiarum: quia
19
ipsa in quibus recipient permutationem non erunt equa〈-〉
20
lia: et propterea manifestabitur permutatio earum corpo-
21
ri plus quam manifestetur permutatio corporis in eis: hoc est
22
quia corpus erit ab eis magis permutatum: et iccirco istud
23
quod tardat permutari exire a corpore retinet illud quod
24
est velox ad exeundum: vnde fortius operantur in corpore: et
25
per hanc viam potest esse quod similia adinuicem fortifican-
26
tur: et similiter dicimus in primis virtutibus. Et propter〈-〉
27
ea vides quod antiqui ponunt in eorum confectionibus me-
28
dicinas equales omnibus virtutibus tribus. Isti duo sunt
29
modi primarum partium que fuerunt cause compositio-
30
nis. Et in secunda particula ingreditur adhuc alia res: hoc est
31
quia potest esse vt non indigeamus omnibus virtutibus
32
medicine numero: sed quibusdam: et hoc est duobus mo-
33
dis. Unus est quia non indigebimus omnibus qualitati〈-〉
34
bus primis medicine nisi vna. verbi gratia: habebimus
35
vnam medicinam calidam et humidam simplicem: et non
36
indigemus ea nisi propter humiditatem quare tunc debe〈-〉
37
mus miscere cum ea medicinam frigidam et humidam: ta〈-〉
38
men necesse est vt sit frigiditas illius equalis in compara〈-〉
39
tione caloris alterius: ad hoc vt sint temperate in calidita〈-〉
40
te et frigiditate: et vt humiditas sola dominetur: et sic debes
41
intelligere vnamquamque istarum qualitatum. Alter est vt po〈-〉
42
namus quod indigeamus ex vna medicina secundis virtutibus
43
aut tertijs et non primis. verbi gratia: sicut necessarium est
44
semen apij in febribus que fiunt propter oppilationem so〈-〉
45
lum. vt aperiantur oppilationes et vt subtilientur humo-
46
res grossi et prouocetur vrina. et non est necessarius suus
47
calor: nec sua siccitas. quare tunc cum eo debemus misce〈-〉
48
re rem frigidam et humidam que remittat suum calorem
49
et suam siccitatem semper considerando: vt secunda virtus
50
ipsius non resistat secunde virtuti prime: qua indigemus
51
hoc est apertione. verbi gratia: si necesse est nobis miscere
52
nenufar cum semine appij: aut suum simile debemus po-
53
nere loco nenufaris semen melonis aut citrullorum. ad
54
hoc vt secunda virtus illorum fortificet secundam virtu-
55
tem appij. quia quanuis ista duo semina sint frigida habent
56
tamen virtutem diureticam: quanuis Galienus dicat quod si〈-〉
57
misceatur res debilioris virtutis cum re que est fortis vir〈-〉
58
tutis: et est vnius generis. quod ipsa eam debilitat. nec est im〈-〉
59
possibile vt quando coniunguntur due res que sunt vni-
60
us virtutis. quanuis vna sit debilior altera. quod coniun-
61
ctum istarum non sit fortius singulari. Sicut tu vides quod
62
nos miscemus medicinis calidis acetum propter iuuamen〈-〉
63
tum apertionis quanuis videatur esse frigidum. quia si nos
64
separamus partem calidam ab aceto non faceret id quod
65
facit in frangendo lapidem. et est remotum vt faceret hoc
66
propter partem frigidam solum. sed facit hoc propter cali-
67
dam partem que est in tali substantia. Et ideo miscemus
68
ipsum cum medicinis calidis. quanuis sit debilioris calo-
69
ris istis. Sed cum hoc toto est aliquid in aceto. quod hanc opera〈-〉
1
tionem adiuuat sicut stipticitas sua. Et iccirco dicimus
2
quod medicina debilis mixta cum forti prodest fortificationi for〈-〉
3
tioris quia operationes medicinarum id corporibus hu〈-〉
4
manis non sunt nisi per viam comparationis et assimila〈-〉
5
tionis corporibus humanis et non sunt nisi ex parte ipsi-
6
usmet medicine: quia tu vides multas medicinas in quibus
7
est pauca caliditas: et comparate humanis corporibus in〈-〉
8
ueniuntur calidiores illis que videntur illis calidiores.
9
Et sic potest esse semen apij coniunctum cum semine melo〈-〉
10
nis: et fit fortius in operatione quam appium solum in corpo-
11
re humano: et quando medicus subtiliter consideraue-
12
rit hoc non medicabitur cum simplici medicina. Et hec
13
preparatio inuenitur in compositionibus antiquorum:
14
sicut in oximelle seminum. quia considerauerunt cum aceto
15
fortificare secundam operationem mellis. iccirco lauda-
16
uerunt illas medicinas simpliees[*]simpliees corrupt for simplices. quarum secunde virtu〈-〉
17
tes adiuuant se adinuicerm. quanuis in primis sunt contra-
18
rie sicut de hyreos. et de alijs simplicibus medicinis. Et
19
in summa iuuamentum istius preparationis. non est nisi
20
in secundis virtutibus et tertijs. Et quanuis inueniatur scri-
21
ptum in dictis antiquorum. non tamen ostenderunt ra-
22
tionem. Sed nobiles viri filij Auenzoar testificati sunt
23
hoc. et illi sunt quibus debet attribui scientia medicine.
24
Tertia necessitas compositionis est vt ponatur in medi-
25
cinis purgatiuis aliquid ad refrenandum. vt non ledant
26
membra principalia. Sed aliquando ponuntur medicine
27
ad dulcorandum medicinam que habet malum saporem
28
et ad hoc vt sit amicabilior nature. sicut sunt confectiones
29
que fiunt cum melle et zucharo. quanuis in multis locis
30
sint contrarie nostre intentioni. sicut in medicina a qua que〈-〉
31
rimus frigiditatem et stipitcitatem[*]stipitcitatem corrupt for stipticitatem. ¶ Huicusque diximus
32
modos necessitatis compositionis simplicium medicinarum.
33
¶ Capitulum .LVIII. Quod est de mensura et proportione medi-
34
cinarum simplicium compositas ingredientium.
35
〈D〉Einceps volumus dicere preparationem quan〈-〉
36
titatis simplicis medicine que ponitur in com〈-〉
37
positione medicine. Et hoc duobus modis fit
38
Unus est propterea. quia nos non damus ex
39
medicina simplici qunancumque quantitatem: sed quantitatem
40
determinatam. quod facimus propter fortitudinem me-
41
dicine aut eius debilitatem. Et debemus hanc eandem
42
viam inspicere et in compositis. hoc est quia debemus po〈-〉
43
nere ex forti paucam quantitatemi et ex debili multam quan〈-〉
44
titatem secundum quod ordinatum fuit in tyriaca. Alter est quando
45
in vna mediciua[*]mediciua corrupt for medicina composita simplex medicina habet vlti-
46
mum iuuamen quesitum et alie que ponuntur non ponuntur nisi propter
47
ipsam. sicut sunt trocisci de lacca et alia composita que ab
48
vna rerum intrantium nominantur. et ponitur plus de illa
49
Et potest esse vt non ponatur in vna compositione alicuius
50
medicine simplicis multa quantitas nisi propter iuuamen〈-〉
51
tum multum. quod est in ea. Et potest esse vt nos pona-
52
mus multum ex medicina composita propter remotionem
53
membri. Et hoc fit propter debilitatem medicine compa〈-〉
54
ratione illi membro: et potest esse vt iste cause fortificentur
55
adinuicem et potest esse vt vna resistat alteri. sicut quando
56
coniunguntur in vna medicina res multi iuuamenti cum
57
debilitate earum et remotione loci. propterea si sunt ex il-
58
lis que sunt multi iuuamenti debemus ponere multam
59
quantitatem. et si sint pauci iuuamenti debemus ponere
60
exiguam quantitatem. et maxime quando coniungitur cum
61
pauco iuuamento multum nocumentum. Et quando est
62
media inter paucum iuuamentum et multum erit media
63
inter multum et paucum. Sed ideo quia quantitas medi〈-〉
64
cinarum laxatiuarum non potest ferre multam quantita-
65
tem augmenti et diminutionis. sicut ferunt alie. est nobis
66
necesse in compositionibus earum vti duabus rebus. Una quia
67
debes accipere de vnaquaque illarum vnam dosim. Et postea da〈-〉
68
bis ex illo operationem vnius illarum ad totum. hoc est si erunt
69
quatuor medicine dabis quartam partem. Altera est quia tu de〈-〉
1
bes accipere ex dosi integra vniuscuiusque medicine aliquid secundum
2
operationem vnius medicinarum compositarum. Et ideo
3
quia vna ex rebus que magis necessaria est medico in com-
4
positione medicinarum est vt sciat in quo gradu est medicina
5
composita in primis virtutibus secundis et tertijs si sciri posset.
6
de hoc volumus loqui: et dicimus quod quando homo vult scire gra〈-〉
7
dum medicine composite ex qualitatibus medicinarum sim〈-〉
8
plicium: primo debet facere hanc distinctionem: hoc est quia
9
impossibile est vt euadat medicina composita ab vna dua〈-〉
10
rum rerum: aut vt sint medicine simplices ex quibus est composita
11
vnius generis idest vt sint omnes calide aut frigide: aut humide aut
12
sicce: aut sint ex virtutibus contrarijs: hoc est vt quedam sint
13
calide. quedam frigide: quedam humide: quedam sicce. Et
14
etiam prima particula non euadit ab vna duarum rerum
15
hoc est aut vt sint ille medicine quas diximus esse vnius ge〈-〉
16
neris in vno gradu virtutis: que est sub vno genere. hoc est
17
verbi gratia. vt sint in vno gradu calidi et sicci. aut vna habeat
18
egressum super alteram. ita vt vna sit temperata: et altera sit cali〈-〉
19
da in primo gradu. et alia in secundo: et alia in tertio: et alia
20
in quarto. Et pars scunda etiam non euadit ab vna duarum
21
rerum. aut ille medicine que sunt contrarie sint in vno gradu con〈-〉
22
trarietas. aut vna habeat egressum super aliam in illa con-
23
trarietate. verbi gratia: quod vna sit calida in tertio gradu: et
24
alia frigida in primo: et alia sicca in secundo. et alia humida
25
in primo. Et aliquando accidit vt coniungantur omnia hec
26
quatuor in vna medicina. et cognitio simplicis dabit tibi
27
cognitionem compositi. Et via speculationis in prima par〈-〉
28
ticula quam diximus quod virtutes medicinaxum[*]medicinaxum corrupt for medicinarum sunt in ea in vno
29
genere et in vno gradu est. vt apparet. vt esse debeat gra-
30
dus coniuncti totius in vno et eodem gradu quo est vna
31
singularium per se. saluo vt non acquirat ammixtionem. et vnam
32
formam que esset comparatione corporis humani calidior aut fri〈-〉
33
gidior vniuscuiusque simplicium per se. et maxime in medi-
34
cinis que diu stant confecte antequam eis vtamur. et forte ero
35
contentus in fine quod hoc accidat in pluribus compositioni-
36
bus. Sed quando erunt medicine contrarie in vno gradu contra-
37
rietatis: tunc de necessitate vna vincet alteram: et erit medici〈-〉
38
na temperata. saluo quod earum quantitates sint illa quantitas
39
in qua possit esse ille gradus virtutis. quia nulla medicina que
40
est calida in primo gradu. aut secundo non est sicut in omni quan〈-〉
41
titate accidenti. quod est. quia cum mel sit calidum in secundo gradu.
42
et sandali sint frigidi in secundo mel vincet sandalum si ex
43
melle comedantur due vncie. et ex sandalis .ʒ.II. sed due .ʒ.
44
mellis non vincent duas .ʒ. sandalorum. Sed si medicine non
45
sunt contrarie in eodem gradu cotrarietatis[*]cotrarietatis corrupt for contrarietatis. sed erit.[*]sed erit. corrupt for sed erit [redundant full stop] gratia
46
exempli. vna frigida in primo gradu. altera calida in tertio: et
47
alia frigida in secundo. et alia calida in quarto. manifestum
48
est quod frigida remittet ex calida secundum quod est in gradu frigidita〈-〉
49
tis in vno gradu. aut in duobus: hoc est. quia res que est
50
frigida in primo deducet calidum in tertio ad calidum in
51
secundo et eodem modo que est frigida in secundo redu-
52
cet calidam in quarto. ad calidam in secundo et semper
53
erit victoria secundum vnum graduum. quia illa que est frigi-
54
da in secundo reducet illam que est calida in tertio. ad illa
55
que est calida in primo. et totum hoc est quando quanti-
56
tas medicinarum est equalis. et non intendas equale in pon〈-〉
57
dere: sed equalis in virtutibus. Et hec quantitas est in pri〈-〉
58
mo gradu graduum in quibus manifestantur operatio-
59
nes medicinarum in corpore humano. Et si diuersifican-
60
tur virtutes contrarie secundum magis et minus. Et di-
61
uersificantur quantitates etiam secundum plus et minus
62
hoc est si quantitas medicine debilis erit multa: hoc est
63
duplum quantitatis fortis: tunc remouebit ex forti gradum
64
vnum vltra gradum quem remisit. propter qualitatem.
65
verbi gratia. si habuerimus vnam medicinam calidam
66
in tertio gradu: et aliam frigidam in primo: et que erit fri-
67
gida in primo erit duplum quantitatis eius que est cali-
68
da in tertio gradu. ex gradibus in quibus manifestatur ope〈-〉
69
ratio illius medicine in corpore: tunc remittet secundum quod dic-
1
tum est. Sed si erit tripla in quanitate gradus operatio-
2
nis reducet ipsam ad temperantiam. Et si medicina cali-
3
da aut frigida erit minoris quantitatis quantitate prima
4
non curamus de ea. Et si fuerit contrarium: hoc est si me〈-〉
5
dicina fortis erit ipsa que multa est in quantitate: plusquam
6
sua quantitas prima in gradu operationis: et debilis rema〈-〉
7
nebit in sua quantitate prima. tunc debilis non remittet ex
8
forti nisi secundum comparationem illius quantitatis: verbi gra〈-〉
9
tia. si erit quantitas ex forti dupla sue quantitatis prime
10
in gradu operationis: et debilis remanebit in sua prima quan-
11
titate: hoc est quia debilis erit calida in primo gradu: et fortis
12
erit frigida in tertio. tunc calida non reducet frigidam in
13
tertio vsque ad secundum: sed reducet a tertio media mensu〈-〉
14
ra a tertia ad secundam. Et causa huius est: quia quando du〈-〉
15
plicatur prima quantitas medicine. tunc duplicatur etiam
16
qualitas: et egredietur ex gradu suo in caliditate aut frigi〈-〉
17
ditate ad alium gradum. Ideo quando tu inuenis vnam me〈-〉
18
dicinam que erit frigida aut calida in iertio[*]iertio corrupt for tertio gradu. erit du〈-〉
19
plicata eius prima quantitas in gradu operationis ipsa
20
interficiet de necessitate sicut interficit venenum. Sed medi-
21
cine que sunt in vno gradu: siue in vno genere virtutum: et il〈-〉
22
larum gradus diuersificantur hac re illarum preparatio
23
iterum est vt medicina que est debilis virtutis remittat ex for〈-〉
24
ti. et iam dedimus causam huius. Sed adhuc necesse est
25
vt intelligas hoc secundum viam quam dicemus: hoc est
26
quia medicinarum que sunt contrariarum virtutum vna non
27
remittit vel alterat aliam nisi secundum quod habet de qua-
28
litate contrarietatum quod est. quia medicia que est frigida
29
in primo non remitit eam que est calida in secundo nisi secundum su〈-〉
30
perfluitatem quam habet: hoc est vnum gradum. Et iccir〈-〉
31
co de necessitate est quod ex medicinis que sunt in vno genere
32
virtutum debilis remittat ex forti secundum comparatio〈-〉
33
nem in medicina debili ad suum contrarium de maiore il〈-〉
34
la que est in medicina forti. verbi gratia: frigiditas que est in
35
medicina calida in primo gradu est maior comparata in ca〈-〉
36
lori qui est in ea: quam illa que est calida in secundo gradu.
37
Et frigiditas que est in medicina que est calida in tertio gra〈-〉
38
du est minoris comparationis suo calori quam frigiditas que est
39
in calida in secundo gradu. ergo medicina temperata in me〈-〉
40
dicinis que sunt in vno genere virtutum: est propinquior ad remit-
41
tendum eam que est frigidior ea. propterea quia compositio contrarietatum
42
in ea est propinquior compositoni temperantie. et post illam illa que est
43
in primo gradu ideo quia vnum contrariorum est debilius in illa. et post illam
44
illa que est in secundo. eo quod vnum contrariorum est debilius eo quod est
45
in illa que est in primo gradu. et minoris compositionis. et post il〈-〉
46
lam illa que est in tertio gradiu. propterea quia contrarium quod est in
47
illa est minoris compositionis ceteris alijs. verbi gratia: si mis〈-〉
48
cuerimus vnam medicinam tempereratam cum alia que sit calida in se-
49
cundo gradu. non habet virtutem secundum verum alias[*]secundum verum alias is missing in Venice 1574 secundum naturam reducendi
50
ipsam ad primum gradum. ideo quia illa que hoc debet facere neces〈-〉
51
sario erit frigida in primo gradu. sed hoc reducit eam ad rem
52
que non attingit hunc gradum. Et si miscuerimus cum illa que est
53
calida in secundo gradu medicinam calidam in primo gradu. remit-
54
tet etiam ipsam: sed minus etiam quam temperata: propterea quia compositio
55
frigiditatis ad caliditatem calide in primo gradu est minor com〈-〉
56
positione que est ad temperatam: sicut est in temperata minor compositio quam
57
in illa que est frigida in primo gradiu. propterea impossibile est medi〈-〉
58
cine temperate vt remittat ex ea que est calida in secundo gra-
59
du tantum quantum remittit illa que est frigida in primo gradu.
60
Et etiam est impossibile calide in primo gradu: vt remittat ex ca〈-〉
61
lida in secundo tantum quantum remitit temperata. Et sic est impossibile vt
62
remittat calida in secundo gradu ex calida in tertio: gradu tantum quan〈-〉
63
tum calida in primo. Et adhuc plus temperata aut frigida in primo
64
gradi. Sed quia medici non viderunt neque considerauerunt in his
65
dicunt: quod quando nos miscemus vnam medicinam calidam in primo
66
gradu cum alia calida in tertio ipsa reducit ipsam ad calidita〈-〉
67
tem in secundo. ¶ vtinam ego scirem de ista que est calida in tertio
68
gradu vnam que esset frigida in primo. ad quem gradum redu-
69
ceretur si dicerent quod reducatur ad secundum gradum. Responde ergo
1
calida in primo et frigida in primo reducent calidam in tertio
2
ad vnum gradum: et hoc est vanum. Et si dixerint quod frigida in pri〈-〉
3
mo gradu reducet calidam in tertio ad calidam in primo. ergo re〈-〉
4
spondemus quod frigida in secundo reducet calidam in tertio ad
5
teperatam[*]teperatam corrupt for temperatam. et hoc est ita impossibile sicut aliud. et iste error pro-
6
uenit a priuatione scientie. Et posuit hunc errorem homo qui dicitur
7
Alkindus: quia ipse fecit vnam compilationem tractatuum. et in illis
8
credidit dare cognosci naturam medicinarum compositarum. Et
9
voluit hoc demonstrare per partem alaachi vel algorismi: et
10
musice: sicut fecit ille qui speculatur res per accidens. Et dicit quod
11
compositio quatuor graduum medicinarum est compositio du-
12
plex: ita quod quartus gradus deueniet quadruplicatus. pro-
13
pterea: quia ponit primum gradum duplum temperantie: et secundum
14
duplum. primum et tertium duplum secundi: et quartum duplum ter〈-〉
15
tij. Et erat ei sufficiens dicere quod secundus esset duplum primi
16
et tertius triplum: et quartus quadruplum. Et sic intellexeruut[*]intellexeruut corrupt for intellexerunt
17
medici in ordine graduum ad hoc vt essent equales: quia cali〈-〉
18
ditatem sensibilem corpori posuerunt in primo gradu: et ab hac
19
deuenerunt a medicina que est remota ab illa tantum quantum
20
fuit remota illa a temperata: et posuerunt illam in secundo gra〈-〉
21
du. Et istud sine dubio est duplum primi. Et post hunc deue〈-〉
22
nerunt a medicina que est remota a secunda tantum quantum
23
est remota secunda a prima: et hanc posuerunt in tertio gradu
24
quia triplicata est: et sic fecerunt in quarto gradu. sed secundum Alexan-
25
drum est necesse vt ponant secundum gradum in excessu super primum
26
duplum excessus quam habet primus super temperatum: et tertius super
27
secundum duplum excessus quem habet secundus super primum.
28
ergo medicine que erunt in tertio gradu caliditatis nccessa〈-〉
29
rio interficient. et magis que erunt in quarto. Et quomodo pos〈-〉
30
sunt tolerare corpora medicinas que sunt in .XVI. gradu. Et
31
adhuc ponamus quod ita sit latitudo quarti ad tertium non est
32
proportionalis latitudini secundi ad temperantiam: et tales lati〈-〉
33
tudines deberent poni in gxadu[*]gxadu corrupt for gradu. Et similiter latitudo que est a
34
secundo ad tertium: et secundum illos ordines graduum non
35
sunt equales. Et non posset esse maior error in hac arte quam
36
iste. ideo quia res in qua intelleximus in primis conseruare ordi-
37
nem excessuum virtutis vnius super alteram esset occulta no〈-〉
38
bis: nec ipsam cognosceremus. Et error alchindi fuit quan〈-〉
39
do posuit rem que est in primo gradu duplam temperata in
40
qualitate calida aut frigida: et hec fuit causa quia secutus fuit
41
comparationem dupli. Et est dicendum quod illud quod intellexit
42
Galienus in primo gradu est quod habet excessum super tempe〈-〉
43
ramento in vna parte vltra ipsum. et secundum hoc quando com〈-〉
44
ponetur compositio dupli in excessum graduum non erit ne-
45
cessarium quod medicina que est in quarto gradu sit dupla
46
super medicinam que est temperata sexdecim duplis vicibus. Et
47
quod dictum Gelieni significat hoc quando dixit: et mea intentio est
48
in primo gradu. illa res que manifestatur sensui et permutatione
49
corporis: quia esset intentio Galieni quod primus gradus esset duplum
50
temperati: permutatio que manifestatur in corpore a medicina
51
non esset principium permutationis. Et contemplare bene hec ver〈-〉
52
ba si sunt veracia: et non consequeris consuetudinem populo〈-〉
53
rum qui sequuntur consuetudines medicorum nouorum.
54
Hucusque diximus preparationes quibus homo potest cogno-
55
scere naturam medicinarum compositarum et componere eas per viam
56
cognitionis primarum virtutum: qua etiam secundas et tertias grada-
57
uimus quod non fecerunt alij medici: et est querendum[*]et est querendum is missing in Venice 1562 and 1574.
58
¶ Capitulum .LIX. Quod est de cognitione medicinarum compo〈-〉
59
sitarum per experientiam.
60
POstquam[*]Postquam cf. Venice 1562 and 1574: Et est querendum postquam compositio medicinarum est inuenta secundum ra-
61
tionem: virtus prima secunda et tertia medicine compo〈-〉
62
site scitur secundum rationem. Querimus si experientia
63
habet aliquam inuentionem in virtutibus medici-
64
narum compositarum: sicut habet in virtutibus medicinarum simpli-
65
cium. Et dicimus quod prime virtutes secunde et tertie non indi〈-〉
66
gent experientia in composito: eo quod sunt inuente ratione de〈-〉
67
monstratiua. Sed si possibile est in medicina composita face〈-〉
68
re aliquam proprietatem: propter commixtionem in hoc habet experien〈-〉
69
tia magnam inuentionem: propterea quia quedam proprietas
1
est que habet conuenientiam cum compositione medicine: et que〈-〉
2
dam non: et illa que non habet conuenientiam inuenitur in maiori parte in
3
complexione naturali non artificiali: quanuis non sit re-
4
motum inuenire proprietates in medicinis: quarum com-
5
plexio facta fuit tempore longo: propterea quia comple-
6
xio magis est in illis confirmata. Et ideo dicit homo quem
7
tu scis quod maior pars operationis tyriace prouenit a pro-
8
prietate consequente totam subftantiam. et dicit quod nos
9
non debemus mutare aliquid ex receptione quam facit
10
Andronichus. Sed nolo ei credere: sed volo addere ad
11
tyriacam multas medicinas. que non erant note illo tem〈-〉
12
pore: et de vnaquaque faciam probationem: quare ipsam ad〈-〉
13
didero sicut est lignum aloes et ambra et gariofili. Et post
14
quam bene declarauimus preparationes compositionis
15
loquendum erit de manifestioribus medicinis composi-
16
tis: et poneuda est causa illarum compositionum. et hoc fa〈-〉
17
ciemus in libro futuro. Et quanuis hoc non sit nobis mul〈-〉
18
tum necessarium: nascitur tamen inde aliqua perfectio: et
19
quemadmodum musici quando dederint principia vo-
20
cum et tonorum: et species compositionis illorum: loquun〈-〉
21
tur postea de instrumentis musice magis manifestis: ad
22
hoc vt eorum scientia sit magis manifesta: ita et nos facie〈-〉
23
mus. Et deus nobis consentiat peruenire ad perfectionem
24
vltimam: que beatitudo sempiterna appellatur.
25
¶ Explicit liber Quintus qui fuit de cibis et medicinis.
26
¶ Incipit liber Sextus. qui est de regimine sanitatis. et
27
est continens capitula decem et octo.
28
¶ Capitulum primum. Quod est de fine artis medicine.
29
SCias quod finis penes philosophum
30
dicitur tribus modis. Unus
31
est ad quem res necessario tendit: et hoc ab〈-〉
32
solute dicitur finis. Secundus est sicut
33
forma dicitur esse finis materie: et hic ap-
34
pellatur finis perfectionis entis insepa-
35
rabilis. Tertius est vt eo existente stent res per ipsum or-
36
dinate. Et hic finis causarum appellatur: sicut dicitur ex〈-〉
37
emplariter quod serra est finis vasorum que per eam fiunt.
38
Et finis artis medicine veraciter in primo modo et tertio
39
dicitur in secundo vero largo dicitur modo. Sed hec par〈-〉
40
ticula quam incipimus modo est nobilior duorum fini-
41
um qui iterum in hac arte requiruntur. Et hec adhuc
42
in duas diuiditur partes: vna est qualiter sanitas debet
43
conseruari: secunda est qualiter remoueantur preparatio-
44
nes que inducunt in corporibus egritudines futuras et hec
45
est pars media inter conseruationem sanitatis: et egritudi〈-〉
46
nis remotionem. Et scias quod hac sententia non valent no〈-〉
47
stra corpora tueri: nisi a corruptione que eis per accidens
48
fit. Et hoc plurimum accidit propter superfluitates cibo-
49
rum que in nostris corporibus aggregantur: quod est: quia
50
manifestum est quod non alias si[*]alias si is missing in Venice 1574 (but in marg. alias si moderato regimine) quolibet regimine: aut cibo
51
quilibet homo vtatur. corpus sanum remanebit semper.
52
Et hoc est vnum electuarium quod in hac reperitur arte:
53
et si hoc non esset hec ars sufficiens non diceretur. Et iccir〈-〉
54
co bene diffiniuit ille qui ipsam ingressam diffiniuit. Di-
55
cens quod medicina est ars operatrix: que inuenta est experi-
56
mento: et ratione conseruans quidem sanitatem: et remo-
57
uens egritudinem. et hec est veracior diffinitio que in ali-
58
quo libro alicuius auctoris sit inuenta. Et quanuis diffini〈-〉
59
tio Galieni sit completa: non tamen est declarata: et est quasi
60
diminuta: quia ille non manifestauit ex quo genere esset:
61
quia omnes artes ministrantes que super naturam domi〈-〉
62
nantur: aut que ipsam manifestant tribus sunt modis: aut
63
erunt sicut supersistentes absolute qui formam vel mate-
64
riam non faciunt sed precipiunt: aut efficientes absolute
65
qui non precipiunt sed faciunt formam in materia existen〈-〉
66
te preparata: aut sunt medij. hoc est vt sint in parte effici-
1
entes: et in parte supersistentes: efficientes in eo quod faciunt
2
formam. supersistentes in eo quod manifestant materiam. et
3
precipiunt super illam. Exemplum horum trium. primus
4
est patronus qui regit nauim. et magister qui lignamina
5
incidit. et nauim facit. et secundus est et tertius qui construit
6
ipsam. et ordinat. et precipit. Et hec verba optime decla〈-〉
7
raui modo in commento super secundo physicorum. Et
8
scias quod ars medicine est de genere earum que sunt effici〈-〉
9
entes absolute. quod est. quia dat formam qua complentur
10
nostre operationes naturales. materia existente preparata
11
et hec formam dare non potest nisi secundum aptitudinem
12
materie. aut nature. et hic est finis quesitus qui est ad vo-
13
candum artem vt plurimum loco conuenibili suo subiecto
14
Et hic assimilatur regimento Galieni quo regi debet homo
15
temperate complexionis. quo homo peruenit ad finem na〈-〉
16
turalem sue vite. et ad sanitatem peruenit naturalem que
17
propter dominationem fit frigiditatis et siccitatis super
18
membra principalia. Sed hec ars non debet hunc finem
19
transire. quod si hunc finem doceret transire possibile esset ho〈-〉
20
minibus viuere semper. et huius impossibilitas est mani-
21
festa. Et causa que prohibet vt hec ars circa suum subie-
22
ctum sanabilem finem non consequatur est similis cause
23
quare etiam alie artes circa sua subiecta aliquando finem
24
laudabilem non habent. sicut in regimine exercitantium
25
et transferentium. et agriculture. Et Rasis assignat causam
26
in vno librorum suorum et est quod iste res supradicte multis
27
indigent medijs adhuc finem. quem nobis impossibile
28
dare existit. et hene[*]hene corrupt for bene dixit. tamen dictum ipsius fuit dimi-
29
nutum. et indiget additione vt melius declaretur. Et est
30
hoc verum quod hec ars aliquando deficit in indiuiduis pro〈-〉
31
pter materiales preparationes que sunt in ipsis. quod est
32
quia non est impossibile vt sint duo homines vnius eius〈-〉
33
dem temperate complexionis equaliter. et vtentur vno re〈-〉
34
gimine. et vnus istorum deueniet ad meliorem finem quem
35
consequi poterit per ipsius naturam. in alio vero in eodem
36
regimine existente mali generabuntur humores qui mor〈-〉
37
tem inducent. E causa huius est. quia in eius complexio〈-〉
38
ne est mala preparatio fixa que est causa vt in ipso hec ma〈-〉
39
licia generetur. quanuis hanc preparationem ignoremus
40
Et causa huius ignorantie est: quia in naturis tot sunt pre〈-〉
41
parationes fixe. vt eas per signa coguoscere[*]coguoscere corrupt for cognoscere nequeamus
42
et hoc accidit propter preparationum infinitatem: sicut in
43
naturali philosophia est declaratum: quia ibi dicitur quod
44
quelibet materia habet accidentia propria et fixa in ipsa si〈-〉
45
ne accidentibus que manant a forma. Et hec accidentia
46
que sunt in materia sunt cause multitudinis varietatum
47
que in naturis indiuiduorum inueniuntur quemadmo-
48
dum accidentia propria forme sunt cause multitudinis va〈-〉
49
rietatum que in moralitatibus indiuiduorum hominum
50
cognoscuntur. Et toum[*]toum corrupt for totum hoc est: quia in homine multe spe〈-〉
51
cies indiuiduorum vel compositionum inueniuntur. quia
52
est vltimum compositum: et ob hoc prouenit occultatio
53
varietatis proprietatum que in naturis et moralitatibus
54
indiuiduorum inueniuntur: quanuis in sensibilibus parti〈-〉
55
cularibus indiuiduorum manifestis quo ad nos commu〈-〉
56
nicent. Ecce aliquantulum egressi sumus ordinem libri
57
nostri: non tamen propter hoc minus sequetur iuuamen-
58
tum. quia hic remouimus vnum dubium quod multi sa〈-〉
59
pientes scire affectant. Deinceps ad nostrum reuertemur
60
propositum. Et dicemus quod illi qui dicunt quod illi qui regun〈-〉
61
tur secundum quod Galienus dicit in regimine sanitatis. peni〈-〉
62
tus ad bonum finem terminantur. nesciunt quomodo co〈-〉
63
gnoscitur finis huius artis aperte suorum passiuorum.
64
Et isti viam medicorum ignorantium sequuntur. Sicut
65
illi qui dicunt quod dies hominum sunt numerati. quia non est
66
impossibile vt homo temperate complexionis bono regimi〈-〉
67
ne regatur. et propter hoc diutius non viuet alio qui malo re〈-〉
68
gimine potietur. Tamen hoe[*]hoe corrupt for hoc rarissime accidit et ab acci-
69
denti remoto hanc artem in corruptionem non adducent. nec
1
ipsius nobilitatem aliquo modo prosternit: quia hoc acci〈-〉
2
dens propter sui raritatem fere adnihilatur. Et qui appro-
3
priat egritudines ebus voluntarijs et rebus extrinsecis so〈-〉
4
lum ipsas appropriat medietati suarum causarum: et etiam minori
5
parti: quod est. quia gradus harum rerum non est nisi gradus cau-
6
sarum efficientium solum. Sed quia iste cause manifestius cernun〈-〉
7
tur: et medici quasi omnes egritudines ipsis adaptant. Et si
8
aliqua accidat egritudo quam non precesserint he cause di〈-〉
9
cunt quod hec a diuina voluntate procedat. Et quia hec verba vul〈-〉
10
garibus placent nolumus ea vituperare. Et postquam sufficien〈-〉
11
ter locuti sumus de iuuamento huius artis. deinceps vo〈-〉
12
lumus loqui de causis que nobis per accidens corruptionem
13
adducunt: quibus repugnare possumus per hanc artem. et solum
14
sunt causae efficientes. Sed istarum quedam tales sunt quod ipsa-
15
rum custodiendi modus per se manifeste patet: sicut com〈-〉
16
bustio: incisio: percussio et similia: quia ab istis vt plurimum pos〈-〉
17
sums abstinere. Sed de illis que de necessitate nos immu-
18
tant et sine nostro velle de his est dicendum. Et dicimus quod
19
eause[*]eause corrupt for cause que accidentaliter corrumpunt sunt aeris permutatio.
20
et inconueniens exercitium: sicut artium laboriosarum et cibi et
21
potus: et accidentia anime: et vniuersaliter omnia que adducunt ma-
22
lam complexionem materialem vel non materialem. Et quia ab his per die〈-〉
23
tam cauere possumus aut medium eorum tenendo sicut in con-
24
seruatione sanitatis medium reperitur. Ob hoc dicimus quod im〈-〉
25
possibile est sanitatem aliquo modo conseruari nisi per cibos tem〈-〉
26
perati chimi et quantitati et secundum tempus receptos et per
27
motum et quietem et per superfluitatum euacuationem et per aptum
28
aerem cum accidentium remotione que ad malam complexionem
29
adueniunt. Et melior modus ciborum est vt comedatur secun〈-〉
30
dum modum medicinalem. Et scias quod superfluitates per modum
31
fricationis exercitij. balnei: et medicine euacuantur. Que omnia
32
ingrediuntur in genere differentie perseueratiue ab egritudini〈-〉
33
bus futuris. Et quamuis hoc mirabile videatur: incipiamus a
34
fricationis specie. et ipsius iuuamenta dicemus. Et de spe〈-〉
35
tiebus[*]spetiebus corrupt for speciebus exercitij et eius iuuamentis et aliorum. Et postea reuerte〈-〉
36
mur et dicemus qualiter vnaqueque maneries complexionum
37
debeat conseruari. Et satis in eo quod preterijt de virtutibus
38
ciborum sumus locuti. Sed in hoc libro dicemus qualiter
39
cum eis debemus vti: et qualiter cum eis debet sanitas con〈-〉
40
seruari. ¶ Et similiter etiam de virtutibus medicinarum
41
sumus locuti. Et deinceps dicemus qualiter cum ipsis
42
sanitas debebat effici et conseruari.
43
¶ Capitulum .II. Quod est de exercitio et modis eius.
44
〈E〉T ab erexcitio[*]erexcitio corrupt for exercitio incipiemus et dicemus quod exer-
45
citium est vniuersaliter membrorum motus aliqua volunta〈-〉
46
te: et hoc fit proprie in membris motum voluntarium
47
habentibus: et secundario in membris animalibus habentibus
48
motum: sicut sunt vene et instrumenta nurrimenti ¶ Et
49
quia exercitium est membrorum motus. ergo exercitium quoddam
50
est proprium. quoddam est commune. Commune quidem est illud quod totum
51
continet corpus: et iste est motus vniuersalis abstractionis. cui omnia
52
communicant animalia. Et exercitium proprium est quod certis
53
appropriatur membris. quemadmodum vox que exercitium est
54
pulmonis. et sedere et super pedes stare est dorsi exercitium
55
¶ Et docetur in motu membrorum nouiter quod exercitium sit pro-
56
prium omni membro. Hec est diuisio que fit a parte membro〈-〉
57
rum. Sed alia fit diuisio exercitij in ea quod exercitium est que
58
est. quia quoddam est exercitium forte. et quoddam debile. et quod〈-〉
59
dam est temperatum. Forte vero et debile quoddam aduenit pro〈-〉
60
pter abstractionem illius qui solum sua membra fatigat. et
61
in hoe[*]hoe corrupt for hoc ingreditur exercitium velox et tardum. Et aliquando ex
62
repugnantia. que inter ipsum et alium motorem fit. vt vnus
63
prematur ab alio. aut sicut esset in eleuatione magni ponde〈-〉
64
ris lapidei: et in hoc exercitio velocitas vel tarditas non
65
intrat. Et aliquando in vno exercitio velocitas et fortitu-
66
do coniunguntur sicut in iocantibus cum spatis. Et iuua-
67
mentum exercitij temperati vniuersale est. quia spiritum intrinsecum augmen〈-〉
68
tat. et superfluitates membrorum nutrimenti expellit aut resol-
69
uit. et substantiam membrorum mollificat. Et ideo in omnibus alijs
1
rebus corporis est magis iuuatiuum. quod est. quia calor et spiritus
2
augmentati per ipfum sunt similes naturali calori extrinseco. Sed
3
calor augmentatus ab alijs extrinsecis rebus. quemadmo〈-〉
4
dum per medicinas aut per alias res que calefaciunt actu: sicut
5
calor per accidens. ¶ Er quando fit exercitium post digestionem
6
iuuamenta facit supradicta. Sed si ante digestionem inchoe〈-〉
7
tur et fiat: credendum est vt membra trahant ad se cibum indige〈-〉
8
stum. et quod iste motus ledet retentiuam membrorum virtutem
9
et expellitur cibus indigestus. Et vniuersaliter operatio virtutis dige〈-〉
10
stiue non completur nisi per quietem sicut operatio expulsiue
11
non nisi motu completur. Et iccirco hoc quod dictum est tem-
12
pus exercitio attribuimus. Et cuius temporis signum est
13
quando vrina colorata est colore citrino vel subcitrino.
14
Quantitas vero exercitij est quousque homo sudare incipiat: et
15
anhelitus augeatur: et color corporis incipiat rubificari et ve-
16
ne ingrossari. et quando ad hunc peruenerit terminum: tunc de〈-〉
17
bet sedari. quod est: quia forte exercitium corpus nimis euacu-
18
at: et debilitatem inducit: et hoc manifestatur in forti exerci-
19
tio exercitantis. Exercitium vero debile quod euacuandum
20
est non euacuat: nec per ipsum potest consumi quod ab ipso
21
est dissolutum Sed temperatum proportionabiliter dissoluit et
22
consumit: et ob hoc substantiam membrorum augmentat: corpus im〈-〉
23
pinguat. Et vniuersaliter temperatum exercitium conseruande sanitatis
24
mirabilis causa existit. Et malitia que propter priuationem
25
exercitij accidit in carceratis manifestatur: quia illorum fa-
26
cies cazetice fiunt. et eorum color est impurus. et omnes ipsius
27
operationes sunt lese. et hoc non solum homini accidit. ve〈-〉
28
rum etiam alijs animalibus calcantibus contingit. sicut vo-
29
lucribus in cauernis detentis. et hoc sufficiat de exercitio.
30
¶ Capitulum .III. Quod est de fricatione et modis eius.
31
FRicatio similiter habet inuentionem in superfluitatum
32
euacuatione tertie digestionis. Et illius species
33
simplices sunt sex videlicet .ʒ. secundum qualitatem. et .ʒ. secundum
34
quantitatem. secundum qualitatem vt sit aspera lenis
35
aut temperata: aut si vis dicere fortis debilis aut media.
36
secundum vero quantitatem vt multa. pauca aut media. Sed ope〈-〉
37
ratio fortis in corporibus est obturatio pororum et durities
38
corporum. Sed debilis operatio est pororum apertio. et molli-
39
cies corporum. Et operatio media inter has duas medium
40
optinet. Operatio vero multa est causa maciei corporis. et
41
temperate operatio est temperate caruem augmentare. Sed pau〈-〉
42
ca in augmento operationem non habet. nisi quia aliquantulum
43
calefacit. ¶ Iste sunt operationes specierum fricationis
44
simplicium. et per scientiam simplicium scientiam composita〈-〉
45
rum cognoscemus. ¶ Tempora vero fricationi conue-
46
nientia sunt eadem cum temporibus exercitij. Et ego in eo quod
47
futurum est species exercitij cum speciebus fricationis ordinabo.
48
¶ Capitulum .IIII. Quod est de iuuamentis balnei.
49
〈E〉T quia balneum est vnum ex his similiter que superfluita-
50
tes euacuant. debemus loqui de virtutibus par〈-〉
51
tium balnei ¶ Et dicimus quod balneum in nobis di〈-〉
52
uersas imprimit operationes. primas videlicet secun-
53
das et tertias. Nam ipsum humectat et exiccat. infrigidat
54
et calefacit superfluitates que sunt in poris. et sub cute euacu-
55
at: et aliquando oppilat. ventositatem dissoluit. inflationem remo-
56
uet. et corpora nutrimento preparat. et aliquando commouet appe-
57
titum. et materiam de vno membro ad aliud spargit. et humores
58
fluxibiles facit: et etiam dolores mitigat. et aliquando ipsos remo〈-〉
59
uet. ¶ Et harum contrarietatum causa vna ex tribus rebus existit.
60
Una est diuersitas partium balnei. Alia est diuersitas corpo〈-〉
61
rum patientium. Tertia est diuersitas more in balneo. Par〈-〉
62
tes vero balnei sunt aqua frigida et calida. domus balneim
63
et aer ipsius. et iste eedem habent gradus. quod est. quia aqua ca〈-〉
64
lida inter calidum et frigidum temperata corpus refrigerat et
65
humectat. et paucam dissolutionem operatur: et in hac pauca
66
dissolutione abstergit sordiciem que in cuti retinetur. et aer
67
qui naturam huius aque retinet ad paucum sudorem corpus in-
68
ducit. propter quem euacuantur a corpore superfluitates subtiles
69
Et hec est natura prime domus. et quamuis aer humidior sit
1
aqua sicut alibi declaratum est. tamen non humectat corpus si-
2
cut aqua. eo quod non applicatur corpori sicut aqua. immo de〈-〉
3
siccat corpora. et secundum quod calidior est plus desiccat.
4
¶ Aqua vero et aer calidissima calefaciunt corpora. et ali〈-〉
5
quando desiccant. et superfluitates euacuant. et has super
6
fluitates euacuando ventositates dissoluunt. et aer cum his
7
desiccat. quemadmodum dictum est. ¶ Et he actiones non
8
fiunt nisi in corporibus mundis. sed in corporibus superfluita〈-〉
9
tibus plenis poros cutis oppilat. quod est quia propter maltiam[*]maltiam corrupt for malitiam
10
superfluitatu[*]superfluitatu corrupt for superfluitatum et multitudinem pori clauduntur. et ob hoc su〈-〉
11
perfluitates egredi non possunt. et tunc fiunt patienti oripi〈-〉
12
lationes[*]oripilationes i.e. horripilationes. et discurrunt humores. et mouetur de vno membro ad
13
aliud membrum. Et propterea non est vtile balneum habentibus reple〈-〉
14
tionem corporis aut vnius membri. Tertia causa mediana in
15
his rebus adhuc fortior existit. ¶ Et balneum dolores non
16
remouet. nisi illos qui sunt aspersione materie causati. sicut
17
apostemata et his similia. Et infrigidatio ex balneo aliquando fit per se.
18
aliquando per accidens. Sed que per accidens fit est cum balneum poros
19
aperit. et cum superfluitatibus calorem et spiritum euacuat. et que
20
per se infrigidatio fit ipsa propter aquam frigidam que in balneo est frigi〈-〉
21
ditatem operatur. Et apponitur aqua corpori vt caliditatem cali〈-〉
22
de aque reprimat. et mollificationem membrorum rectificet. et
23
calorem naturalem corripiat secundum modum correctionis fabrorum
24
et coquorum. qui vtuntur frigditate in fine propter intentionem suam.
25
¶ Sed scias quod non debemus cum aqua frigida balneare
26
nisi post superfluitatum euacuationem. ¶ Et scias quod omnes
27
partes balnei in corporibus puris bonas actiones operan〈-〉
28
tur vna alteri non resistente. quia dissoluunt superfluitates. et
29
euacuant sine lesione virtutum. et membra mollificant sine ner〈-〉
30
uorum relaxatione. et humectant sine calefactione. et sine oppi〈-〉
31
latione refrigerant absque inuiscatione. Et hec omnia non ni〈-〉
32
si cum partibus calidi et frigidi complentur. et si aliquid in
33
eis danni percipitur istud est in corporibus impuris. quia in
34
puris nulllum[*]nulllum corrupt for nullum damnum euenire potest.
35
¶ Capitulum .V. Quod est de operationibus somni et vigilie.
36
〈O〉Perationes somni in corporibus sunt digestio et
37
humectatio. Et vigilie operationes sunt disso-
38
lutio et consumptio et attractio caloris intrinseci
39
ad partes extrinsecas. Et causas somni et vigilie
40
dixi secundum modum philosophie in his que precesserunt
41
Sed quando superfluit somnus calorem extinguit naturalem
42
et corpus inducit ad tumidam dispositionem. Et quando
43
vigilie exuberant corpus desiccant: et calorem dissoluunt
44
naturalem. et calorem accidentalem incendunt. Sufficit
45
illud quod diximus de rebus. quarum memoria prece-
46
dere debeat.
47
¶ Capitulum .VI. Quod est de regimine corporum. et pri〈-〉
48
mo corporis temperati.
49
〈D〉Einceps narrandum est de conseruatione sanita〈-〉
50
tis vniuscuiusque .IX. complexionum. Et videtur
51
nobis vt a temperata incipiamus. Et dicamus quod
52
in illa quasi non est necesse nisi arbitrari tempe〈-〉
53
ramentum ciborum exercitiorum fricationum balneorum som-
54
nij et vigiliarum et accidentium anime et circumstantiarum
55
vel aerem temperatum. Et hoc in corpore operatio appel-
56
latur per modum doctrine et operationis. Et hic erraue-
57
runt illi qui non credebant artem medicine in conserua-
58
tione sanitatis complexionis temperate habere ingressum: eo quod
59
credebant ipsam esse operationem solum in pate curatiua.
60
Et vere pars curatiua in complexione temperata necessa-
61
ria non est: et si casu contingeret: raro tamen esset. ¶ Et quam〈-〉
62
uis dicat Galienus quod in conseruatione sanitatis optime complexio-
63
nis medicinalibus non indigeamus: tamen in conseruatione
64
eiusdem in longo tempore post natiuitatem indiuidui talis: ea que se〈-〉
65
cundum ipsum necessaria sunt videlicet exercitium balneum: et alia si-
66
milia difficillima esse videntur: et etiam apud illum qui opinatur
67
quod finis hominis sit sanitas propter solicitudinem temporalium gerendo〈-〉
68
rum: et penes istum hoc difficile esse videtur: quanto magis erit
69
difficile penes illum qui opinatur quod hominis sanitas est ipsius fi〈-〉
1
nis propter anime perfectionem. aut vt aliquam insensibilem bea-〈-〉
2
titudinem consequatur: tamen hoc certum non est nisi penes pau〈-〉
3
cos. Sed multi opinantur. non tamen sunt ex hoc certi: nec cu-
4
rare videntur propter victoriam partis materialis. ¶ Sed quan-
5
uis hoc regimeu difficile inueniatur. tamen volumus ab eo se-
6
parari: quoniam de eo breuiter loquemur. quia Auicenna multum
7
de hoc dixit: et sufficienter determinauit. ¶ Dicimus quod
8
Galienus sentire videtur in regimine complexionis temperate quando
9
indiuidua nascuntur: vt sal tritum super corpus eorum spar-
10
gatur. vt eorum corpora propter extrinsecus aduenientiam indu〈-〉
11
rentur. ¶ Sed quod mihi melius videtur est quod super eorum
12
corpora ponatur res non mordicatiua sicut oleum de glandi〈-〉
13
bus. sicut dicit Auenzoar. et quasi eandem operationem facit
14
quam Galienus dicit facere salem. et etiam melius. quia mordicatio〈-〉
15
nem non habet. Et precipit vt alio non cibentur nisi lacte. donec
16
eius dentes oriantur. quia dictum est quod necesse est cibum esse similem
17
cibato: et natura lactis nature pueri est similis. et etiam quia iste est ci-
18
bus quem eidem natura preparauit. ¶ Et post dentium ortum
19
precipit vt grossiori cibo vtantur et humido. Tamen vt nu〈-〉
20
trix a malis abstineat cibis et vt exercitio vtatur tempera-
21
to. et a coitu elongetur. quia coitus sanguinem prouocat menstru〈-〉
22
um. et saporem et odorem lactis permutat. et vt omni die in aqua
23
tepida balneetur. et in aere temperato. vt horippilatio[*]horippilatio corrupt for horripilatio tem-
24
pore balnei non adueniat. Et Galienus sentit: vt hoc in domo
25
balnei fiat. et ego dico quod si aer est temperatus non oportet vt hoc
26
in casa balnei fiat. et non balneetur nisi cum venter a lacte
27
vacuus existit ad hoc vt cibus ad membra indigestus non at〈-〉
28
trahatur. Et fiat post longum somnum: et cune motus lo〈-〉
29
co exercitij existit. et a rebus eis terrorem et tristitiam inferenti-
30
bus conseruentur: vt eorum nature ad pigritiam non conuer-
31
tantur. ¶ Et vt calor ipsorum naturalis in ipsis non suffocetur
32
et dulces cantus. et dulces soni. et omnia que ipsos letificant
33
sunt congrua. vt eorum naturalis calor accrescat. et ipsorum
34
animales virtutes confortentur. Et similiter indigent pulchris
35
formis et figuris. Et maior lesionum pars que pueris ac〈-〉
36
cidit est. aut propter calorem aut frigus aut terrorem aut
37
alia extrinseca: et hoc modo pueri regi debent donec deam〈-〉
38
bulare ceperint. hoc est vsque ad annum tertium. ¶ Et ab
39
inde exercitio omni die vtantur. et post exercitium fricatio〈-〉
40
ne: et post ipsam balneo. Et plus debent cibari cibo in quan〈-〉
41
titate et qualitate temperato. Et iterum cum cibari volue〈-〉
42
rint ista eadem sibi ordinentur. Exercitium tamen eorum
43
excessum non debet habere: vt per ipsum eorum corpora
44
non desiccentur: et ne per hoc eis augmentum prohibea-
45
tur: et in aqua frigida balneari non debent. quia aqua fri〈-〉
46
gida cremento resistit. Et hoc regimen tribus septimanis
47
annorum seruetur. Et scias quod vinum et ceruisia sunt ma-
48
la. quia eorum capita replent: et malo calore calefaciunt
49
eos: et mentem ipsorum perturbant. In tempore vero iu-
50
uentutis bonum eis et vtile existit: eo quod tunc in eis due cho〈-〉
51
lere manifestantur. videlicet rubea et nigra: vna per naturam: alia
52
vero per accidens: et vinum atque ceruisia istis duabus resistunt
53
choleris: et eas a corpore expellunt. melancholie vero a tota
54
specie resistunt. Sed choleram rubeam per vrinam educunt
55
et membra humectant: in quibus siccitas superuenit.
56
¶ Uniuersaliter cibi iuuenum subtiles esse non debent.
57
Et ex melioribus carnibus quas comedere debent vel pos〈-〉
58
sunt sunt carnes perdicum cum medulla panis prepara-
59
te. Et ab herbis omnibus et fructibus humidis abstinere
60
debent: et videtur mihi quod homines talis complexionis et qui
61
tali regimento reguntur sunt parati physicam scientiam
62
recipere per naturam: et vnam ex tribus perfectionibus quas
63
dixit Alexander necessarias esse philosopho videntur habere: post
64
vero tres septimanas eodem regimine regantur. Sed post
65
digestionem panis exuantur: et cum oleo fricentur dulci. et fri〈-〉
66
catio sit mollis et lenta vt duriciem non operetur. et hec
67
fricatio est necessaria vt corpus bono exercitio preparetur.
68
Et si ante fricationem exercitium inchoarent. possibile esset vt
69
ex hoc pori oppilarentur propter superfluitates que exitum pre-
1
pararent. ¶ Et oleum oliue calidum necessarium est: quia duriciem
2
remollit et supfluitates[*]supfluitates corrupt for superfluitates dissoluit. ¶ Mandilia mollia esse
3
debent. ne contagio carni vllam lesionem possint inferre. Et
4
fricatio quidem a superiori debet ad inferius et ab inferiori ad su-
5
perius. et ex latere ad latus: et ex transuerso ad transuersum
6
Et hoc agendo ab omni parte pori aperiuntur. Et aer in quo
7
pannos exuet debet esse similis aeri veris: ad hoc ut superfluita〈-〉
8
tum euacuationes mensurate efficiantur. quod est. quia frigidus
9
aer euacuationi resistit. et calidus superfluam operationem ope〈-〉
10
ratur. Et ideo temperatus aer ab omnibus vel a pluribus po-
11
stulatur. Et post fricationem supradictam debet aggredi exerci-
12
tium mediocre inter debile et forte: et velox et tardum. quem〈-〉
13
admodum est ludus parue balle. sicut dicit Galienus in libro quem
14
de balla composuit. quod est. quia ludus grosse balle[*]balla, hi cf. Venice 1574: pila, pilae qui cum pe-
15
dibus perficitur non laudatur. quia fortis est et efficitur cum ti-
16
more. Et hoc exercitium peseuerare debet donec anhelitus.
17
eleuetur. et corpus rorari incipiat. et tumor ipsius diminui
18
incipiat. ¶ Item dicit Galienus quod hec quantitas exercitij ab exer〈-〉
19
citantibus non cognoscitur nisi secundo aut tertio die ita
20
quod errore cognito ab ipso consentit corrigere si exercitium
21
superfluum fuerit vna die sequenti diminuetur. Post hec
22
vero anhelitus retineatur secundum quod possibile est quod est
23
quia retinendo anhelitum naturalis calor fortificatur: et poros
24
aperit: et per eosdem superfluitates expellit: quemadmodum illi fa〈-〉
25
ciunt qui foramina dilatare intendunt: quia exuffiando foramen
26
aperitur: et debet constrictio esse cum extensione musculi pectoris
27
ac diafragmatis. Sed extensio musculi ventris parua debet esse
28
quod est. quia per hanc extensionem superfluitates pectoris et pul-
29
monis ad membra nutritiua expelluntur: et propter extensionem
30
musculi ventris superfuitates que in ipsis sunt: et que ab illis
31
transmisse sunt inferius expelluntur: et qui habet diafragma
32
debile a constrictione anhelitus penitus abstineat. quia tunc su〈-〉
33
perfluitates ad cerebrum mitterentur: sicut videmus in sufflan-
34
tibus in instrumentis. quia ipsorum vene inflantur in facie. et ipse
35
facies rubedinem adipiscuntur: et hoc accidit propter humorum et
36
spirituum ascensum ad caput. Hoc facto fricatio fieri de-
37
bet que eldalich dicitur. Et hec fricatio multa debet esse. et
38
ad asperitatem declinans propter duas intentiones. Una est vt superflui〈-〉
39
tates subcutanee emundentur que ab exercitio sunt transmis-
40
se: et alia est vt corpus solidetur: et vapores boni retineantur vt
41
ab his que ab exercitio accidunt: non alterentur. Iste quidem
42
operationes que circa corpus exercentur interpollationem requi〈-〉
43
runt et quietem. Sed fricatio simul ac velociter fieri debet si-
44
cut dicit Galienus quia si totum corpus mandilibus[*]mandilibus corrupt for mandibulis simul et semel fri〈-〉
45
cari posset vtilius esset vt superfluitates simul et semel a cor-
46
pore exalarent: et hec fricatio vt dictum est cum oleo dulci debet
47
fieri. ¶ Iuuenes autem qui hanc habent complexionem quando peruene〈-〉
48
rint ad quartam septimanam annorum in aqua frigida balneari de〈-〉
49
bent propter solidationem raritatis in eorum membris ab exercitio
50
derelicte: vt calor propter exercitium sparsus aggregetur: et ad suum
51
proprium tenorem reuertatur operationes suas integre adimplen-
52
do. et eodem modo hic aqua queritur frigida quemadmodum in exe〈-〉
53
untibus a balneo postulatur. aqua vero ista nimiam frigidita-
54
tem non habeat. nec etiam in ipsa temperantia adesse debet: quod est
55
quia frigida vt nix membra ledit: et remisse frigida nostram inten〈-〉
56
tionem non habet: et hec balneatio subita debet esse. Sed in balnea-
57
tione vel ablutione capitis aqua frigida indigemus specula〈-〉
58
tione. Et quando Galienus fuit de ea locutus non posuit sufficientes
59
conditiones: nec de ea ego dubito: nsi[*]nsi corrupt for nisi quia caput est membrum
60
frigidum per naturam: et in summa vtrum debeat balneari aut non: dico
61
quod non. Et post hec omnia cibari debet laudabili cibo sicut car-
62
nibus galline: et pane perfecto vt dictum est preparato. et carnibus
63
hedinis: et annualis agni et vituli lactentis. ¶ Hora vero ciban〈-〉
64
di erit cum omnes digestiones fuerint celebrate. Et secundum sententiam
65
dicentis quod homo bis in die cibetur. erit necessarium: vt bis ex-
66
excitetur[*]ex-excitetur corrupt for exercitetur: et bis balneetur. Et Galienus dicit quod quidam medici dicunt
67
quod hec debent ter in die celebrari. et hoc eidem placere videtur
68
de quo non modicum ammiror: quod est. quia si hoc fiat ter: et hore
69
cibi tertiam sectionem habebunt. quod est. quia cum corpus iuuenis
1
hoc regimine vtentis sit fortis nature. et bone digestionis non indiget
2
vt ipsius cibus tertia digestione diuidatur. et hoc partitio non con〈-〉
3
uenit nisi senibus et debilibus natura. vt idem ipse Galienus refert. Et
4
si aliquis diceret quod huius partitionis necessitas propriam
5
necessitatem sequeretur: inde error prouenit: quia contrarium habet verum
6
quod est. quia necessitas partitionis horarum exercitij et balneorum
7
sequitur necessitatem partitionis horarum ciborum. Tamen no〈-〉
8
ui medici sentiunt quod conuenientia tempora comedendi tem〈-〉
9
peratis complexionibus sunt vt tribus vicibus duobus celebretur
10
diebus. Et similiter exercitium et balneum debent fieri tribus vi〈-〉
11
cibus duobus diebus et isti mihi videntur veritati magis appro〈-〉
12
pinquare: et etiam mirabilis Auenzoar huic assentire videtur.
13
¶ Capitulum .VII. Quod est de regimine corporis temperati per coitum.
14
〈E〉T coitus huic moderato vsu conueniens existit
15
ita vt per hoc eidem nihil accidat ex eis que preter
16
naturam sunt: et hoc non concedimus: nisi quia sperma est
17
vna superfluitas preparata a natura. vt expellatur
18
sicut alie superfluitates: excepto quod in se bona est: et ideo pro〈-〉
19
pter paruum errorem euacuationis ipsius fit magnum nocumen〈-〉
20
tum. et plurimi sapientum prohibent vsum coitus in conser〈-〉
21
uatione sanitatis. Item si exercitium est aliquo modorum
22
conueniens post coitum illud est nocumentum coitui repu〈-〉
23
gnans Et quia coitus desiccat corpora et virtutes debilitat:
24
et euaporat corpus: necesse est vt fricatio que post coitum
25
fit hec nocumenta coitus recompenset. Et necesse est: vt
26
hec fricatio habeat asperitatem vt poros constipet et mem-
27
bra confortet: et fiat cum oleo multo.
28
¶ Capitulum .VIII. Quod est de regimine eius per somnum et vigiliam.
29
〈E〉T somnus ipsius necesse est etiam vt sit temperat secundum
30
exigentiam nature. et vltra hoc in somno vel vigilia non
31
cogat naturam. Et hec omnia obseruari debent nisi in
32
ipsius regimento commiserit peccatum. aut aliud ex〈-〉
33
trinsecum ei non superuenerit. Sed si in ipsius regimento pec-
34
cauerit indiget correctione vt repugnet huic per contrarium
35
verbi gratia. si comedat aliqua stiptica: et ex hoc ventrem
36
habeat constipatum: necesse est vt rebus pinguibus vtatur. Et
37
si hoc accidat cibi paucitate. et temporis longitudine per con〈-〉
38
trarium corrigatur. quia plurimum est causa constrictionis superflui〈-〉
39
tatum est propter rerum extrinsecarum malam complexionem. hoc est ca-
40
liditatis et frigiditatis. ob hoc. quia conseruari ab istis diffi-
41
cile est. et cum dico hic superfluitatum constrictionem non solum
42
stercoris et vrine intendo. sed totius corporis superfuitates[*]superfuitates corrupt for superfluitates que
43
ex eo manant sicut ex meatu qui inter epar et fel existit. et inter
44
epar et splenem: et qui prouenit ad palatum et nasum: et vniuersaliter quando hec
45
membra regimem dimittunt indigent medicinis has superfluita〈-〉
46
tes euacuantibus. Et scias quod exercitium est vna ex rebus que
47
indigent correctione si in ipso delinquitur. et peccatum quod ma〈-〉
48
xime in exercitio committitur est illud quod nominatur labagi
49
idest sicut pigritia aut lassitudo que post exercitium acci-
50
dit. Et iam diximus in his que preterierunt quod labaget quod
51
prouenit a rebus extrinsecis sunt 3. species simplices. vna est
52
vlceratiua. secunda est extensiua. tertia est apostemosa: et vlce-
53
ratiua est illa que fit ab humore calido. et fit etiam propter
54
retentas superfluitates non dissolutas. per exercitium. aut propter
55
humiditates liquefactas ex pinguedine et carne propter immo-
56
deratum exercitium. Unde necesse est vt medicine adhibeantur
57
vt has superfluitates euacuent et dissoluant. et hoc fiat fri〈-〉
58
catione leui et multa. quia hec fricatio propter sui leuitatem
59
non oppilat. immo dissoluit. et quia multa euacuat. et debet etiam
60
fieri cum oleo calido veteri stipticitate carente. Ex balneo
61
vero magis necessarium est aereum. deinde tepidum aqueum
62
et cibentur cibis subtilioribus humidioribus atque frigi-
63
dioribus solito. et paucioribus quantitate. Et correctio exten〈-〉
64
siue debet fieri mollificatione: et iccirco debet fieri fricatio
65
lenis cum oleo calefacto in sole. cum oleo anetino. et cum
66
oleo camemilino inutile non est: et est necesse morari in bal〈-〉
67
neo temperato. et moram in ipso trahere. ¶ Correctio apo〈-〉
68
stemose que cum extensione fit. et lesionis sensibilitate. et
69
quantitatis membri augmentatione tribus efficitur modis
1
Euacuatione videlicet repercussione: infrigidatione et mollificatione:
2
propterea indiget fricatione subtili leui et multa: et debet multam
3
attrahere moram in aqua calida vel tepida. et inungi multo oleo
4
tepido. sed in estate oleum debefasceg idest violaceum vtilius existit
5
Et cibus paucitatis istius speciei paucior debet esse cibo aliarum spe〈-〉
6
cierum paucitatis et frigidior. Hoc est regimen temperate com-
7
plexionis in etate iuuentutis vsque ad .XXXV. annum.
8
¶ Capitulum .IX. Quod est de diminutione cibi.
9
〈P〉Ost hec vero exercitium diminui et cibus sub-
10
tiliari est necesse. et cibi sint humidi aliquantu〈-〉
11
lum ad calorem declinantes: et in senij etate ex〈-〉
12
ercitium fiat equale sicut itineris suauis: et cali〈-〉
13
dis et humidis indigent cibis: et hoc regimen latitudinem
14
habet secundum magis et minus in pluralitate et dimi-
15
nutione annorum: et tales in vnoquoque die cibentur. et su〈-〉
16
pradictum exercitium eisdcm precipiatur. et balneum et
17
fricatio. Et quia in corporibus senum vt plurimum super-
18
fluitates generantur. et non sufficit exercitatio illas super〈-〉
19
fluitates euacuare potenter. necessario oportet in conser-
20
uatione sanitatis vt cibis medicinalibus aut medicinis po〈-〉
21
tiantur. Et propter hoc in principio suarum comestionum
22
oportet vt rebus humidis reficiantur. vt bletis elixis pa-
23
ratis cum almuri: oleo et sale. aut in alijs similiter preparatis.
24
Clystere vero lenitiuum vltimum eis existit. et vti debeut[*]debeut corrupt for debent
25
ficubus cum semine vrtice et croco. et similibus ante cibum
26
et aqua mellis existit vtilis maxime istis qui neque vinum
27
neque ceruisiam bibunt: sed vinum vtilius potest existere inter
28
alios potus. ceruisiarum que fiunt ex passulis. meliores
29
ille existunt que ex passulis carentibus nucleis fiunt. Et
30
hoc ideo quia res que nobiliores sunt senibus sunt ille in
31
quibus virtus stiptica non reperitur: eo quod resistunt amba〈-〉
32
bus suis qualitatibus ei quod queritur in eis: et debet esse
33
vetus ceruisia vsque ad finem sue perfectionis: et color suus
34
sicut color vini. Et ceruisia que in nostra fit terra vetus non
35
appellatur nisi spacio sex mensium transcendat. Et in mi〈-〉
36
nori tempore non est conueniens conseruationi sanitatis: et
37
etiam vinum terre nostre non appellatur vinum vetus ni〈-〉
38
si consequatur spatium vnius anni aut medij. Et si in se-
39
nibus sunt membra lesa per naturam: exercitium eis conueniens
40
non erit. quia senex cui exercitium ordinatur: est ille in quo naturalis
41
lesio membrorum non est. Et senibus necessarium est balneum
42
ter im[*]im corrupt for in mense: aut quater. Et iam diximus quod iuuenes istius
43
complexionis non indigent balneo ad regimen sanitatis: sed se〈-〉
44
nes indigent eo propter eorum exercitiorum paucitatem. quia regi〈-〉
45
men senum compositum est ex conseruatiuo et preseruatiuo. Et dif〈-〉
46
ferentia istorum duorum regiminum est in hoc quod vnum per simile ali-
47
ud per dissimile fit. Et est necessarium senibus vitare cibos gros〈-〉
48
sos inter alias res. Et si contingat eos aliquando comedere as〈-〉
49
socies eos rebus subtiliatiuis. Sed lac bonum est senibus ve〈-〉
50
nas habentibus largas: sed necessarium est vt cum melle vtan〈-〉
51
tur. Senes vero frigide complexionis per naturam et venas haben/〈-〉
52
tes strictas lacti non approximent. ¶ Hucusque locuti su-
53
mus de regimine temperate complexionis qualiter regenda sunt cor〈-〉
54
pora ab infantia vsque ad senectutem. et quanuis ista regimina
55
sint longinqua a possibilitate istius conseruationis. tamen regule
56
sunt ordinate volenti suam sanitatem conseruare. et si in hoc
57
deficit. corrigere debet cum euacuantibus superfluitates. et cum
58
medicinis oppilationes aperientibus. et putrefactioni et
59
apostematibus resistentibus.
60
¶ Capitulum .X. Quod est de regimine corporum haben〈-〉
61
tium distemperantiam compositam.
62
〈D〉Ehinc volumus loqui de regimine aliarum com-
63
plexionum. Et dicimus quod istorum corporum due
64
sunt species. vna est super cuius membra omnia
65
dominatur mala complexio distemperata ex loco
66
et complexionibus distemperatis. et alia est super cuius membra
67
mala complexio dominatur. que in ipsis recipit diuersitatem
68
verbi gratia. sicut cerebrum calidum et stomachus frigidus
69
et hec species secundum Galienum est deterior prima. et maxime quan〈-〉
1
do talis complexio in membris radicalibus sita est. Et re〈-〉
2
gimen istorum magis est propinquum preseruatiue quam con〈-〉
3
seruatiue maxime in illis quibus membra principalia in su〈-〉
4
is complexionibus sunt discrasiata. et hoc regimen est quasi
5
medium inter regimen corporum que non sunt lesa: et contradi-
6
ctionem aptitudinis que egritudinem adducit corporibus in
7
quibus est vnum signum aut plura sanis existentibus que
8
egritudinem pronosticantur: et ego narrabo in hac parte:
9
in eo quod futurum est.
10
¶ Capitulum .XI. Quod est de regimine corporum calidorum.
11
〈D〉Einceps volumus narrare de mala complexio〈-〉
12
ne simplici et incipiemus a calida. Et dicimus
13
quod in complexione istorum non apparet in princi〈-〉
14
pio multa lesio: sed cum inueteratur ipsam sic-
15
citas comitatur: et super corpora talium cholera citrina do〈-〉
16
minatur: et ideo oportet vt eorum exercitium sit facile et sua〈-〉
17
ue cum suaui deambulatione et quietatione. Sed quod dicit
18
Hyppocrates quod corpora calida debent quiescere et non exercitari
19
non debet intelligi nisi remisse. quod est quia omnimoda
20
quies corporis non ingreditur viam sanitatis. Et ob hoc
21
necesse est vt exercitium sit cum suaui fricatione temperata
22
que quidem fricatio crementum efficit in carne. et ipsi frica〈-〉
23
tioni associetur aliqua ex oleis inunctio ex oleis frigidis.
24
vt oleo violato: et similibus. Et balneentur in aqua tepida
25
ad hoc vt ex corporibus eorum superfluitates fumose re-
26
soluantur. Sed aer balnei eis vtilis non est. et si postea bal-
27
neantur in aqua frigida prodest vt corrigatur damnum si
28
quod aqua calida facit: et eorum refectio sit bina in die: et si
29
siccitas in eis multum manifestaretur tertia refectione vtan〈-〉
30
tur. Sed species ciborum secundum quod dicunt medici debet esse
31
secundum similitudinem in sanitate presentis conseruationis: et isti
32
cibi debent esse calidi: aut calidi et sicci et si volunt eorum com〈-〉
33
plexiones alterare debet fieri per contrarium: tamen paula-
34
tim ad hoc regimen accedant. Sed dico quia iste comple〈-〉
35
xiones que exeunt a temperamento ad vnam extremitatum
36
ipse sunt proxime illi parti vt incidant egritudines ex ge-
37
nere illius complexionis. et hoc fit cum superuenit aliqua
38
causa extrinseca: et propter hanc aptitudinem que in eis est
39
inuenta. dico quod eorum regimen per simile ex toto fieri non
40
debet: propterea quia tales complexiones quales iste sunt
41
secundum vnum modum non perseuerant. immo sunt mobiles versus egri〈-〉
42
tudinem complexionalem. Et propter hanc causam intelligere non
43
debemus in regimento suorum ciborum conseruationem:
44
immo et preseruationem ad resistendum ei quod accidere eis
45
posset ex parte suarum preparationum malarum. Et propter
46
hoc totum est necesse vt in cibis sit aliquod contrarium com〈-〉
47
plexionibus eorum: et hoc est propter timorem occasionum extrin〈-〉
48
secarum. Nam ex parte complexionis solius non est timendum
49
vti similibus in toto: et hec est sententia illorum qui sententiam
50
istam seruant: quanuis ex toto hoc non declarent: tamen istud regi-
51
men non sufficit nisi euacuetur humor qui hanc fouet com-
52
plexionem per vomitum aut per fluxum ventris: et debes intende-
53
re euacuare illum humorem per locum consuetum a natura.
54
ita quod si per vomitum: per vomitum. et si per fluxum ventris: per
55
fluxum. et melius est per fluxum. quia talis euacuatio est ma〈-〉
56
gis nature manifesta. Et mihi videtur sufficere: vt habens hanc
57
complexionem calidam: vel calidam et siccam. purgetur cum
58
tamarindis. violis et mirab.[*]mirab. (?) cf. Venice, 1574: myrobalanis citrinis: et alubleb idest corrizio〈-〉
59
la[*]corriziola cf. Venice, 1574: corrigiola et similibus. et iste complexiones calide aut calide et sic-
60
ce secundum plurimum sunt vaporose et fumose: et ob hoc
61
balneatione indigent ne cito effimeram incidant. et simili〈-〉
62
ter si tenui dieta longo vsi fuerint tempore. Et bonum est
63
istis aliquando post cibum balneari vt eorum corpora impin-
64
guentur. sed qui in dextro latere sentiet grauitatem hoc vi-
65
tare debet. et est necesse vt rebus vtatur ex oppilatiuis. Neque
66
istis est conueniens potatio vini. et si bibant vinum bibe-
67
re debent aquosum. Et vniuersaliter dico quod regimen com〈-〉
68
plexionum calidarum et siccarum et calidarum simplicium non diuersifica〈-〉
69
tur in fine nisi seundum plus et minus. quia impossibile est vt calidi-
1
tas in fine non deueniat ad siccitatem: et vtile est istis oxi-
2
zachara in temporibus calidis frigida cum aliquibus semini〈-〉
3
bus et herbis que habent virtutem aperitiuam et prouocatiuam sine
4
caliditate: sicut est semem scariole et capillus veneris: et etiam
5
semen apij: cuius sit sua virtus repressa in quantitate cum se-
6
minibus melonis: et cucumeris: aut cum alia re que habeat
7
temperare caliditatem et siccitatem materierum dictarum: quemadmo-
8
dum est stipes scariole et viole. Et mirabilis Auenzoar di-
9
cit quod in omnibus locis in quibus vtimur oxizacara debemus
10
vti flore nenufaris. et maxime calido tempore. Et dicit per expe〈-〉
11
rientiam quod nenufar habet sua proprietate preseruare tales a fe〈-〉
12
bre. Item dicit quod semper cum oxizacara debemus vti rebus
13
que os stomaci fortificant sicut aqua masticis: aut cinamo-
14
mum aut spica: quia acetum inquantum est acetum os stomaci
15
ledit. Et mihi videtur quod aqua ordei tempore calido sit regimen
16
conueniens: dummodo cum ipsa sit aliquid quod reprimat nocumen〈-〉
17
tum oris stomaci ex ea. Et qui habent complexionem siccam
18
necesse habent eorum corpora humectare: ne in eis acceleret
19
senectus: et hoc debet facere cum cibis humidis laudabilis chi〈-〉
20
mi: sicut est caro pullorum iuuenum: et vti balneo aque dul-
21
cis tepide. et fugere laborem et vigiliam: et omnia accidentia anime que
22
corpori faciunt acquirere caliditatem: sicut furor et ira: et eorum
23
similia. et assuefacere ea que corpori adducunt delectationem
24
et gaudium: vt extrinseca que eis intendimus facere sint con〈-〉
25
traria sue complexioni: et folia salicis et vitis et aque frigide: exce〈-〉
26
pto gaudio temperato: aere temperato: et mobilibus lectis: et
27
audire sonos amenos eis conueniens est. ¶ Sed complexioni〈-〉
28
bus calidis et humidis superueniunt egritudines putride et
29
discursus superfluitatum: et maxime tempore iuuentutis. Et
30
iccirco necesse est vt exercitentur forti exercitio et veloci: et
31
vtantur fricatione multa et forti: et quod etiam balneentur ante ci〈-〉
32
bum. et oportet vniuersaliter stomachum talium intueri. nam si ipsius complexio
33
ad malam complexionem conuerteretur humores totius corporis ad
34
idem declinarent: et tunc cibus eorum declinaret ad frigiditatem
35
et siccitatem. Et ista complexio non est temperata sicut opinatus est
36
Galienus. Et antiqui dixerunt quod complexio naturalis est calida et humi〈-〉
37
da. quia cum comparamus complexionem naturalem inquantum est media
38
extremitatibus tunc dicimus quod est temperata equalis et extre〈-〉
39
mitates intelliguntur hic .VIII. complexiones. Et quando ip〈-〉
40
sam comparamus dominio superfluitatis elementorum que sunt
41
in ipsa. nos dicimus quod fit calida et humida. eo quod caiditas[*]caiditas corrupt for caliditas
42
et humiditas plus dominantur in ipsa quam frigiditas et sic〈-〉
43
citas. et non dicimus hic complexionem temperatam hanc
44
de qua loquimur hic quod sit calida et humida nisi compa〈-〉
45
ratione ad naturalem. ergo cum dicimus calidam et humidam. esse
46
temperatam nisi equiuoce dicitur. Et Galienus met dicit quod na〈-〉
47
turalis dicitur respectu extremorum: et calida et humana compara-
48
tione temperantie dicitur: et ideo dubitatur secundum hoc tempus quod
49
hec temperata complexio non inueniatur.
50
¶ Capitulum .XII. Quod est de euacuatione corporum calidorum[*]Capitulum .XII. Quod est de eucauatione corporum calidorum is missing in Venice 1574.
51
〈D〉Einceps reuertamur ad id a quo separati fui〈-〉
52
mus: et dicamus quod non oportet appropriare conser〈-〉
53
uationem sanitatis solum super exercitium balnea〈-〉
54
tionem et cibos habentibus hanc complexionem: verum
55
oportet cum hoc euacuare superfluitates cum medicinis
56
laxatiuis a capite per viam sternutationis: et gargarizando
57
ore masticem et grana stafisagrie: et etiam prouocando vrinam: et me〈-〉
58
diciue conuenientes ad purgandum habentes hanc complexio〈-〉
59
nem sunt medicine leues sicut agaricus turbith: et carta-
60
mum. Et oportet quod isti multum ab oppilationibus sibi cauere de-
61
beant: et inter ceteras causas putrefactionis huic resistere
62
debent euacuando humorem qui putrefieri consueuerat: et
63
cum medicinis resistentibus putrefactioni suis qualitatibus
64
et suis proprietatibus. quod quia natura putrefactionis stat per ex〈-〉
65
traneum calorem cum humiditate superflua fetida sicut sunt
66
ei medicine odorifere in vltimo contrarietatis. Ei si tu fece〈-〉
67
ris vnam compositionem in qua omnes iste virtutes aggregentur
68
erit vltima medicina ad conseruationem sanitatis ipsorum
69
dummodo represse sint in illis eius virtutes quibus non in〈-〉
1
digent. Sed complexio frigida debet conseruari cum rebus ca〈-〉
2
lidis sine humectatione. videlicet exercitio balneis siccis cibis et
3
his similibus. Sed complexio frigida et humida debet regi cum regimi〈-〉
4
ne calefaciente et exiccante et cum multiplicatione exercitij: et
5
indiget euacuatione propter superfluitates que a tali comple-
6
xione generantur. Sed complexiones frigide et sicce ceteris
7
sunt deteriores: et indigent in earum regimine calefacientibus
8
et humectantibus: et leui fricatione: et dulcis aque balneo
9
et exercitio temperato et somno longo. Et vniuesaliter com-
10
plexiones humide indigent inter refectionem et refectionem mo-
11
ra longa: quemadmodum sicce indigent breui et complexiones
12
frigide et sicce indigent superfluitatum euacuatione vt humo-
13
ris melancholici. Et medicine ad hoc valentes sunt miro-
14
bal.[*]mirobal. (?) cf. Venice, 1574: myrobalani indi. et polypodium. Et vina aromatica sunt conuenien〈-〉
15
tia valde huic complexioni. Et coitus nocet plus ceteris
16
omnibus complexionibus maxime frigidis et siccis. Et inter com〈-〉
17
plexiones calida et humida superfluum tolerare potest le-
18
uius: et que peiores sunt frigide et sicce existunt. humide ve〈-〉
19
ro medio modo se habent circa illud. Ista sunt regimina
20
complexionum distemperatarum in qualitatibus actiuis
21
et passiuis. Sed complexiones distemperate solum in passiuis
22
tantam non recipiunt lesionem: quantam distemperate in
23
vtrisque aut in actiuis.
24
¶ Capitulum .XIII.[*].XIII. cf. Venice 1574: 12 Quod est de resumptione extenuatorum.
25
〈S〉Ed regimen corporum extenuatorum debet esse per
26
contrarium causarum extenuationis: vt si fue-
27
rit huius causa caliditas cum siccitate membrorum
28
valebit frigida et humida dieta. et si causa extenua〈-〉
29
tionis fuerit propter debilitatem attractiue que est in mem〈-〉
30
bris. inunctio olei oliue affert iuuamentum: dummodo solum
31
stet super membra donec trahant cibum et non plus: et si
32
moram contraxerit nimium dissoluet. et alterabit: et si causa
33
exiccationis erit super virtutem digestiuam frigiditas admi〈-〉
34
nistrentur ea que confortent digestiuam. sicut vinum et ea que
35
scis: et vniuersaliter extenuatio siccitati associatur. ¶ Sed
36
siccitas aliquando prouenit propter dissolutionem multam. et ali〈-〉
37
quando propter paucitatem digestionis: et aliquando propter vsum ciborum
38
siccorum. Et rectificatio istorum est facilis: et extenuatio. corporum
39
pinguium fit per contrarium. secundum quod tu scis.
40
¶ Capitulum .XIIII.[*].XIIII. cf. Venice 1574: 13 Quod est de conseruatione corporis
41
cuius membrum est distemperatum.
42
〈H〉Ucusque narrauimus regimen distemperate com〈-〉
43
plexionis vniuersaliter. Deinceps narrare vo〈-〉
44
lumus de regimine distemperate in singulis
45
membris. Et dicimus quod regimen istarum com〈-〉
46
plexionum plus ingreditur genus preseruationis quam regimen
47
complexionis distemperate communis. Et intentio nostra in tali com〈-〉
48
plexione qualis est ista: est vt virtus illius membri fortificet
49
suam complexionem temperando et euacuando superfluitates que in
50
eo generantur: et remouere causam que illam generat superfluitatem
51
considerando vtrum sit lesum in se aut per alterius membri com〈-〉
52
passionem queadmodum stomachus in aliquibus hominibus
53
est lesus per se: et in alijs per compassionem cerebri: et membra que
54
magis damnificantur alijs sunt membra principalia: cum complexo erit
55
alteri contraria verbi gratia. cum epar est calidum. et stomachus frigidus: et
56
corpus est extenuatum: et lumbi in arenis[*]lumbi in arenis cf. Venice 1574: renes arenis abundant. vel vt in corpore
57
extenuato testiculi multum generant sperma: in talibus indigemus
58
regimine mixto. et plus instare distemperantie periculosiori. ita
59
quod aliud obliuioni non tradatur: et hoc ingreditur doctrinam
60
de ingenio sanitatis: et ob hoc non plura his dicemus. Sed
61
regimen preseruatiuum est de genere curatiui sicut dicemus po〈-〉
62
stea. Et scias quod deterior harum complexionum est illa que est in cerebro
63
declinante multum ad caliditatem aut frigiditatem. ideo quod quan-
64
do complexio cerebri est ad malitiam conuersa est causa aduentus ma-
65
li multi et magni: quemadmodum sunt apostemata colli: et squinantia
66
et oris pustulationes: et apostemata vulue: et raucedo: et pthisis: et
67
tussis: et dysenteria: et alia istis similia: et aliquando currunt superflui-
68
tates iste ad stomachum: et corrumpunt ipsum: ita quod si fi luxus fuerit
69
frigidus conuertet ipsum ad frigiditatem. et complexio
1
totius corporis corrumpetur: et hoc cum patiens eructationes emit〈-〉
2
tet acetosas: vt michi tempore iuuentutis accidit: quia meus sto〈-〉
3
machus propter malitia regiminis malam aquisiuit complexionem: et medi〈-〉
4
cus meus ignorans eam dixit quod taliter fuit confirmata quod ipsam re〈-〉
5
mouere non potuit. et ego ignorans omnino eram scientie medicine: et
6
ab hac omnes distemperantie mee ortum habent. Et quando distemperan〈-〉
7
tia fuerit calida fluxus humorum in aliquibus erit calidus. reme〈-〉
8
moratio vero omnium harum in capitulo de ingenio sanitatis continetur.
9
¶ Sed conseruatio complexionis cerebri ut non discrasietur[*]discrasietur cf. Venice 1574: distemperetur est vt si
10
est frigidum superponantur ei res exiccatiue habentes caliditatem cum aro〈-〉
11
maticitate: sicut macis et gariofili puluerizati. postquam cum vino
12
fuerit ablutum et euacuantur superfluitates que in ipso continue generantur
13
cum sternutatione et fricatione que fiunt cum radice nucis: et etiam
14
gingiuarum fricatio confert. Et crebra masticatio masticis: et vti
15
medicinis que euacuant humores in eo abundantes temporibus congru〈-〉
16
is: et maxime in vere et autumno. ¶ Sed cerebrum distempera〈-〉
17
tum in caliditate in quo superflutates.[*]superflutates. corrupt for superfluitates calide generantur per contrari〈-〉
18
um huius conseruatur: et hoc fit inungendo caput eius oleo rosato
19
et euacuando humorem contristantem secundum quod melius videtur conuenire.
20
Et vniuersaliter cerebrum magis alteratur frigiditate quam caliditate: et propter
21
hoc oportet ipsum a frigore conseruare conseruatione vltima. Sed rei〈-〉
22
gimen[*]reigimen corrupt for regimen illorum quorum impossibile est regere ipsos isto regimine:
23
necesse est conseruare eorum qualitates: quantum sicut est equalis com-
24
plexionis a sua natiuitate videtur mihi vt egritudines eisdem su-
25
peruenientes sint ex repletione: et ob hoc indigent euacuatione vniuersali. videlicet fle〈-〉
26
botomia: et maxime si in eo apparuerint signa repletionis. et
27
oportet cum hoc vt abstineant a cibis multi nutrimenti. Sed qui non
28
habet complexionem temperatam maior pars suarum egritudinum a ma-
29
lis humoribus habet prouenire: et ob hoc oportet ipsos abstinere: et
30
scire illos euacuare considerando semper quantitatem euacuationis vt non
31
sit superflua nec diminuta: eo quod tales sunt quibus vna euacuatio suffi〈-〉
32
cere non videtur in vere: et tales sunt qui indigent duabus: vna scilicet in
33
vere: et alia in autumno. Et ego dico quod illi qui vtuntur potionibus
34
in septimanis annorum: aut in medietatibus eorum rectius faci〈-〉
35
unt quam illi qui omni anno purgationes exercent. quia nos videmus
36
quod egritudines vt plurimum non accidunt hominibus nisi circuiti-
37
bus terminatis aut circa ipsos. Et ideo circa vnumquodque indi〈-〉
38
uiduum hoc est considerandum: quoniam spero quod cum hoc regimine mul-
39
ti poterunt euadere ab egritudinibus eis accidentaliter euenien〈-〉
40
tibus: et conuenit etiam vt qui volunt mutare consuetudinem ma-
41
lam: vt mutent ipsam suo posse paulatim: ne terreant subito.
42
¶ Capitulum .XV.[*].XV. cf. Venice 1574: 14 Quod est de conseruatione corporum que prepara〈-〉
43
ta sunt in egritudines cadere.
44
〈D〉Einceps volumus tractare de corporibus que pro〈-〉
45
pinqua sunt: vt in egritudinem cadant: vt eorum ma-
46
lis aptitudinibus obuiemus. ¶ Et vniuersaliter dicimus
47
quod genus preseruationis futurarum egritudinum fie-
48
ri debet quando aliquod signum manifestatur: tunc recte est ex genere cure
49
egrotantis in presenti. verbi gratia. resistere lepre vt non fiat est idem
50
cum rebus quibus curatur quando est: illud idem dicimus in alijs egri-
51
tudinibus. Malarum vero aptitudinum et manifestior est illa que
52
dlcitur spontaneus labor. nam quando hic corporibus adest apta et ac〈-〉
53
cepta sunt in infirmitatibus multis: et ob hoc de isto vniuersalem ser〈-〉
54
monem faciemus quod non erit simile alijs malis aptitudinibus pro〈-〉
55
prijs in omni egritudine: eo quod modus obuiandi illis aptitudini〈-〉
56
bus malis est vnus et idem modus cum cura egritudinum ipsarum
57
et iccirco id non est recitandus. Et scias quod non obliti sumus
58
de conseruationibus corporum tempore corruptionis aeris: sed in po〈-〉
59
sterum dicemus. Sed incipiemus loqui de labore. et dicemus
60
quod iam dictum est in libro egritudinum quod potest esse tribus modis
61
Unus est labor vlceratiuus: et hec species fit ab humoribus chole〈-〉
62
ricis qui hoc mouent: et de hac specie ad presens intendimus loqui. Alia
63
species dicitur extensiuus: et hec ex sanguinis multitudine fit. et secudum
64
aliquos dicitur ventosus. Tertia species dicitur apostemosus et com〈-〉
65
positus ex extensiuo et vlceratiuo: et de eius proprietate est vt su-
66
perneniat[*]su-perneniat corrupt for superueniat omnibus membris apperitio crementi circa omnia
67
extrema. Et volumus incipere a cura omnes has species continente
68
postea vero de vnaquaque specie loquemur per se. Et dicimus quod
69
eam efficiens est mala complexio materalis. ergo medicina communicans
1
istis speciebus erit aut alteratiuai[*]alteratiuai corrupt for alteratiua: aut euacuatiua. Et altera-
2
tionem et euacuationem facit natura cum cibis et medicinis que habent di〈-〉
3
sponere humores ad hunc finem: et aliquando adiuuant ad hoc som-
4
nus quies et fames. Et euacuatio fit cum medicinis que prouocant vri〈-〉
5
nam et sudorem et ventum: et est cum exercitio: et hec fiunt: quia ars sequi〈-〉
6
tur cursum nature: et iste sunt medicine communicantes omnibus
7
supradictis: verum de propria vniuscuiusque istarum volumus di-
8
cere. eo quod non euacuatur vnaqueque istarum specierum vna specie eua〈-〉
9
cuationis. nec alteratur vnaqueque istarum specierum vna spe-
10
cie alterationis.
11
¶ Capitulum .XVI.[*].XVI. cf. Venice 1574: 15 Quod est de remotione et preseruatione
12
corporum a labore vlceratiuo.
13
〈I〉Ncipiamus nunc a labore vlceratiuo: et dicamus
14
quod causa efficiens istius est humor acutus mordicati〈-〉
15
nus et tu scis quod humor mordicatiuus est cholericus
16
aut melancholicus aut flegmaticus salsus. ideo quia
17
vnusquisque istorum est mordicatiuus. Sed cholera est acuta pro〈-〉
18
pter suum acumen. et melancholia propter suam acetositatem: et flegma sal〈-〉
19
sum propter suam salsuginem: et hic accidunt alique distinctiones.
20
quod est. quia isti humores non effugiunt quoniam aut sub cute solum sunt
21
locati aut profundati in musculo: aut sunt in musculo et venis
22
ex via qua inueniuntur in sanguine paterno[*]paterno in Venice 1574 add. in marg. alias paternitati propinqui. Adhuc non est lon〈-〉
23
ginquum. quin sint cum istis humoribus alij humores mucilaginosi:
24
et forte non sunt: et si sunt non effugiunt quin aut sint in spongiositate
25
carnis aut in venis. et si sunt in venis. aut sunt cum paucitate san〈-〉
26
guinis aut cum eius multitudine. Et non est multus sanguis
27
in venis: nisi cum isti humores sunt pauci: et non sunt multum elon-
28
gati a complexione sanguinis: eo quod inuentio quorundam in actu non
29
sit nisi ante conuersionem ipsorum in sanguinem: et aliqui post conuersio〈-〉
30
nem in eundem: vt est colera et melancholia: et aliqui cito conuertuntur: et aliqui
31
tarde. quoniam quando multum elongati sunt a sanguine longa indigent
32
conuersione: et qui propinqui sunt in breui conuertuntur: et hoc est quod
33
potest dici de hoc labore: et vnusquisque istorum propriam habet medicinam
34
Et dicimus quod quando isti humores efficiunt laborem: et sub cute sunt
35
locati forte exercitium et fortis fricatio erit sufficiens medicina
36
cum balneo et cibo subtili: aut aqua ordei et squinzabin et simi-
37
lia. Et quando isti humores in poris sunt locati non indigent exercitio
38
sed quiete et somno et abstinere a cibo: eo quod ista adducunt dige〈-〉
39
stionem: et sero balneentur in aqua tepida: et cibis subtilibus ci-
40
bentur post assumptionem squinzabin: eo quod squinzabin euacuat per
41
vrinam et sudorem illum humorem qui potest moueri a natura. Et si hoc ac〈-〉
42
cidens sedabitur: per hoc tum plene causam huius cognoscimus: et si
43
non sedatur: et somnus patientis fuerit debilis et varius: tunc non est
44
humor in carne et musculis solum: sed etiam in venis. Et tunc consideran〈-〉
45
dum est si cum istis humoribus qui faciunt hunc laborem sunt humo-
46
res mucillaginosi aut non. et dicimus quod si non sunt humores
47
mucillaginosi et humores facientes laborem sunt in porosita-
48
tibus aut venis. et tunc attendendum est si cum eis est sanguis
49
multus aut paucus. aut si illi humores sunt remoti a substan〈-〉
50
tia sanguinis aut propinqui. Et si paucus est sanguis et hu〈-〉
51
mores sunt remoti a substantia ipsius. tunc humor iste faci-
52
ens laborem debet euacuari per pharmaciam et non per flebo-
53
tomiam secundum speciem illius humoris facientis laborem:
54
siue fuerit cholericus siue melicus siue fiaticus salsus. quo-
55
niam quando isti humores exeunt a natura in qualitate: tunc
56
indigent euacuatione cum medicina attractiua. que proprie habeat re〈-〉
57
spicere illum humorem. eo quod qualitate peccant. Sed si peccant quan〈-〉
58
titate tunc facienda est flebotomia. sicut diximus in libro de in〈-〉
59
genio sanitatis. Et si isti humores sint cum multo sanguine. et
60
non multum remoti a sanguinis substantia. tunc in primis debent eua〈-〉
61
cuari per flebotomiam. et postmodum per pharmaciam. hoc est si non
62
adsint humores mucillaginosi quod est. quia si cum istis apparent
63
humores mucillaginosi. tunc considerandum est si humores
64
fuerint in venis cum multo sauguine[*]sauguine corrupt for sanguine. et non erunt multum ab ip〈-〉
65
sius substantia remoti. tunc similiter debent euacuari cum flebotomia et
66
et tamen pharmacia difficilis esse debet. Et si humores mucilla-
67
ginosi fuerint in venis multi cum sanguine pauco: et humores
68
laborem inferentes a substantia sanguinis fuerint remoti: tunc
69
non est flebotomandum net pharmacandum. eo quod flebotomia per-
1
necabilis esset. nec in pharmacia propositum secuti essemus. quia
2
propter eorum grossitiem humores obedientes non essent. Sed plus
3
fluerent. et etiam vene clauderentur. et hic interponenda est quies
4
medicinalis. et subtiles cibi et incisiui sine multa caliditate ad
5
hoc vt multa in membris illorum sparsio non fiat. et conuenientius
6
in hoc casu est squinzibin de seminibus. cuius siccitatis sit repres-
7
sa cum radice lilij et violis. Et aqua ordei conueniens hic est et
8
maxime in iuuenibus cum radice feniculi. et hydromel etiam
9
Et quia in corporibus istorum ventositas grossa et inflatiua ge-
10
eneratur. precipit Galienus dari diapipereon[*]diapipereon cf. in Venice 1574: diatriompipereon et diaciminum. Sed in no-
11
stro climate hoc est vitandum: quia posset febrem incitare. Et ipse
12
Galienus his non vtebatur nisi in tempore frigido: et frigida complexione:
13
et medicine subtiles membra intrinseca confortantes cum remisso
14
calore vtiles sunt sicut darsiue: et assari: et cinamomum: et am-
15
bra et cassialignea: et in arabico ichalicha et gariofili: et simi-
16
lia aromatica. ¶ Et si Galienus aliquam istarum repudiet
17
facit hoc propter suam stypticitatem: et si cum alijs composueris bo〈-〉
18
na erit confectio ob hoc: quia membra principalia sunt in vltimo
19
debilitatis: et maxime os stomachi in hac compositione mastix
20
non obmitatur. Sed rosa non est hic commendanda propter sui fri-
21
giditatem et siccitatem. quamuis sit confortatiua. Sed sticados est vltimum
22
in hac compositione qualitate et proprietate. et quemadmodum in hoc
23
casu phlebotomia inhibetur: et vomitus ratione eadem. Sed quando
24
humores mucillaginosi sunt in musculis et sanguis venarum
25
est mundus: tunc non timende sunt res multum calide et vrinam
26
prouocantes: propterea quia tunc non est timendum vt humor in mem〈-〉
27
bris spargatur. Et Galienus hic vtitur medicia ex pulegio facta: et mi〈-〉
28
hi multum placet illa aut ei similis. ¶ Et scias quod mihi non fu〈-〉
29
it necesse narrare hec signa significantia dominium humorum
30
istorum: nec signa significantia quantitatem nec locum ideo quia
31
omnia sunt tibi nota in libro signorum. Et tu debes confide〈-〉
32
re in vrina in cognitione generum humorum qui inter mu-
33
sculos sunt: quantitatem debes sumere a regimine anteceden〈-〉
34
te a complexione a tempore et etate: et alijs rebus in libro si-
35
gnorum dictis.
36
¶ Capitulum .XVII.[*].XVII. cf. Venice 1574: 16 Quod est de remotione et preseruatione
37
corporum a labore apostemoso et extensiuo.
38
〈S〉Ed labor apostemosus et extensiuus de necessita〈-〉
39
te proueniunt a sanguine multo: ideo conueniens est
40
patientem primitus phlebotomare et autumando
41
quantitates secundum tempus et etatem et complexionem si〈-〉
42
cut in libro de ingenio sanitatis docetur. Et sunt distinguen-
43
da membra in euacuatione istius laboris. ita quod si in capite
44
grauitas affuerit cephalicam flebotomare debes. et si in mem〈-〉
45
bris medijs basilicam et cum ambas continuerit partes me〈-〉
46
diana erit flebotomanda.
47
¶ Capitulum .XVIII.[*].XVIII. cf. Venice 1574: 17 Quod est de conseruatione corporum tem〈-〉
48
pore pestilentie aeris.
49
〈I〉N hac particula adhuc narrare remansit corporum
50
preseruationem ab egritudinibus ab aere preter
51
naturam. ¶ Et dicimus breuiter quod aer vt alibi di〈-〉
52
ctum est permutatur aliquando in qualitate. et aliquando
53
in substantia sua. sed cum sit in vno aut alio. tunc preparata sunt corpo-
54
ra recipere egritudines similes illi complexioni tamen omnia corpo-
55
ra ab istis dipositionibus non legduntur. sed solum nocentur corpo〈-〉
56
ra preparata. nam si esset hoc omnibus commune egrotarent omnes in aere
57
supradicto. Iccirco confidere debemus in regimine vniuersali omnes has
58
continenti permutationes. hoc est in apertione oppilationum et in
59
resistendo causis putrefactionis ex toto. et cum dico quod omnes has
60
permutationes contineant. intendo permutatones que in substantia sunt.
61
Sed permutatio que in qualitate existit in vna videlicet aut in pluri-
62
bus regimen ipsis qualitatibus contrarium esse debet. et hoc regimen
63
particulare est verbi gratia. si est distemperatus in caliditate
64
et siccitate cum frigidis et humidis regi debet. et degere in septentriona-
65
libus locis in quibus adhuc aer reprimatur roratione aque et folijs aro〈-〉
66
maticis humidis. sic omnibus alijs qualitatibus excedentibus
67
contrarium apponatur. Et si magna caliditas non obstaret leui〈-〉
68
ter euacuande essent superfluitates que in temporibus illis essent
69
generate. Sed aeri corrupto in substantia similiter resistendum est eua〈-〉
1
cuationibus vniuersalibus: et cum resistentibus epidemie a tota spe〈-〉
2
cie. et vtantur cibis frigidis et siccis a putrefactione remotis sicut
3
aceto et lentibus: et aromatizare aerem cum rebus resistentibus pu〈-〉
4
trefactioni sicut cum costo: et storace et galbano. Et terebinthine
5
inest proprietas in hoc casi. et tyriaca maior isti tempori epide〈-〉
6
miali multum resistit sumendo ab vno characte vsque ad .ʒ.I. et
7
non debet comedere nisi celebrata in omnibus membris digestione: et
8
hoc fit spacio .6. horarum. Solus armenus et terra sigillata
9
in aere pestilentiali magnum prestat iuuamentum. et per nomen
10
Auenzoar odor vrine hircorum confert multum: et dicitur ex aloes
11
duas partes croci et myrrhe partem .I. de quo sumatur omni die pon〈-〉
12
dus .XII. caratorum. cum .2.I. vini aqua mixti iuuat multum. et
13
non est inuentus adhuc aliquis qui hac medicina sit vsus qui a
14
pestilentia non securetur. Sed in corruptione temporis calidi de-
15
bent eligi loca alta in quibus regnet ventus septentrionalis
16
aerem mundificans. Sed si sit corruptio in substantia tota: habitan-
17
dum est in domibus subterraneis et cauernosis et loca alta vitare
18
et vitare omnes fructus humidos et tunc necesse est vt omnes pisces
19
tunc temporis penitus sint nociui: ob hoc: quia sanguis ex istis
20
rebus generatus est cite corruptionis. Et similiter omnes carnes
21
exceptis volucribus montanis: sicut perdices et similes istis. et
22
vniuersaliter res ventrem lenificantes hoc tempore optime sunt: quemadmo〈-〉
23
dum tamarindi: viole: cassia et manna: et quod dictum est in hac par〈-〉
24
ticula secundum nostram intentionem sufficiens est.
25
Explicit liber sextus colliget.
26
¶ Incipit liber septimus qui est de curatione egritudinum si〈-〉
27
ue de ingenio sanitatis. et est continens capitula triginta nouem.
28
¶ Capitulum .I. Quod est de modo euacuationis male complexio-
29
nis materialis et non materialis.
30
〈L〉Iber medicationis qui de ingenio sa〈-〉
31
nitatis intitulatur: dicimus: quod
32
ob hoc quod rerum contra naturam sunt due species
33
videlicet egritudines et accidentia consequentia egri-
34
tudines. et iterum egritudinum sunt due species
35
videlicet egritudines proprie et prime consimiles et
36
composite seruatio: vt sunt a malitia octo spcierum[*]spcierum corrupt for specierum male com〈-〉
37
plexionis materialis et non materialis. et sunt egritudines pro〈-〉
38
prie membris officialibus. Uidetur nobis vt narremus inci〈-〉
39
piendo prius a via de ingenio sanitatis a remotione egritu-
40
dinum propriarum membrorum consimilium si sint materiales aut
41
non materiales: et postea ingenium remotionis egritudinum
42
membrorum officialium. et vltimo curatione accidentium per〈-〉
43
curremus. quamuis in medicatione egritudinum contineatur. quia
44
per remotionem egritudinis accidentia remouentur. Et volu〈-〉
45
mus primo narrare egritudinum membrorum consimilium cura〈-〉
46
tionem materialium et non materialium: et postea vnamquamque spe-
47
ciem intendimus pertractare. et hec nobis videtur ordinata
48
distinctio. Et dicimus quod intentio in mala complexione non ma〈-〉
49
teriali est vnica sola. hoc est vt ad suam reuertatur naturam. et
50
hoc non fit primo et substantialiter nisi per contrarium per quod
51
male complexionis remouentur species: et sunt cibi et medicine
52
secundum plus male complexioni egritudinali sua prima virtute resi-
53
stentes. verbi gratia. si mala complexio sit calida et sicca. remo-
54
uetur per cibos frigidos humidos et medicinas. Et quia diximus
55
quod remotio male complexionis non materalis primo et substantialier a
56
contrario remouetur: Dicimus quia conuenit aliquando vt a simili per accidens similiter
57
remoueatur. sicut aqua frigida malam remouent complexionem fri-
58
gidam. eo quod claudit poros. etiam inspissat cutim. et sic calorem
59
intrinsecum fortificat. et hec medicina multum est timenda. et non
60
debet fieri nisi in necessitatis tempore et maior pars medicorum qui
61
ea vtuntur errant vt postea ostendemus. Sed intentio remo〈-〉
62
tionis male complexionis materialis in duabus rebus existit.
63
vna est vt malus humor euacuetur. alia est vt mala complexio
64
membri rectificetur que relicta est a mala materie sparsione
65
in membris. Euacuatio duobus fit modis. vnus fit cum phleboto〈-〉
66
mia. et alius fit per pharmaciam secessiuam aut vomotiuam
67
aut vrine prouocatiuam. et per clysteria et sudorem quas omnes
68
operationes operantur medicine cum suis virtutibus secundis
69
et tertijs et proprietatibus: quemadmodum mala complexio
1
prima remouetur virtutibus primis: et aliquado fit euacuatio per ieiu〈-〉
2
nium exercitium: balneum: et fricationem. Sed euacuationem per phleboto〈-〉
3
miam ratione et experimento cognoscere possumus: et iuuamentum ab
4
experientia cognitum manifestum est. Sed iuuamentum ratione co〈-〉
5
gnitum duobus existit modis: vnus modus est: quia ostensum est quod
6
medicus semper sequi debet viam nature: sed dicimus quod natura sa-
7
nat per fluxum sanguins egritudines sanguineas multas. et
8
eadem ratione inuenimus iuuamentum medicinarum laxatiuarum.
9
Secundus modus est quod impossibile est vt aliquando cibus et potus
10
superflue non sumantur: ita quod in corpore sanguis saperfluus aggre〈-〉
11
getur: aut alter humor et superflua indiget euacuatione: ergo necessaria
12
phlebotomia aut pharmacia aut euacuatio alia. Sed ieiunium et
13
exercitium in hoc casu sufficientiam non habent quia nimis minuunt
14
paulatiue comparatione habita ad hanc repletionem que est secundum
15
vasa. Nam accidere posset sicut accidit illi qui somniabat in
16
balneo sanguineo balneari: vt dictum est superius in libro signo〈-〉
17
rum sicut dicit Galienus vnde cognouit sanguinem in sua complexione
18
abundare: et ideo phlebotomiam sibi fieri imperauit. et consilium
19
habens ab alijs medicis sequentibus viam erasistratis ei prohibue〈-〉
20
rant minutionem: et iniunxerunt sibi abstinentiam et abstinendo facta
21
fuit dissolutio humorum et inde duplicatus fuit calor et extin-
22
ctus fuit sicut extinguitur lampas ex multitudine olei quando super
23
abundat. Sed quando debet quelibet istarum euacuationum fieri aut
24
vna plus altera hoc volumus determinare in primis et post-
25
ea redibimus ad curationem vniuscuiusque speciei singulariter
26
male complexionis post narrationem rerum significantium mani〈-〉
27
feste faciendi vel non faciendi secundum quantitatem euacuationis et rectifica〈-〉
28
tionem male complexionis: et hec sunt natura egritudinis: et vir〈-〉
29
tus et complexio et etas et tempus et alia que rememorari debent. Et
30
dicimus vniuersaliter quod euacuatio non debet fieri nisi cum hu〈-〉
31
mores cursum nature egrediuntur in toto corpore aut in vno
32
membro: et hoc aut qualitate aut quantitate aut ambabus. A
33
quantitate vero prouenit species laboris extensiui que est re-
34
pletio secundum vasa. Sed repletio secundum virtutem a quantitate et qua〈-〉
35
litate prouenit: ita quod virtutes nutritiue et motiue aggregantur
36
et vniuersaliter omnes virtutes operatiue: nam quando debilitantur
37
virtutes tunc operationes in humoribus naturales non fiunt
38
et secundum plus hanc repletionem sequitur labor vlceratiuus propter
39
humorum malitiam qui in hac specie repletionis existunt. Isti
40
sunt euacuationis modi superfluitatum que in toto sunt corpore aut in
41
vno membro. Sed locus in quo phlebotomia debet antici〈-〉
42
pare in quantitate quando omnes humores in quantitate extra cur-
43
sum naturalem augmentantur: et hoc non prouenit nisi cum aug〈-〉
44
mento sanguinis quantitatiuo ob hoc quod humores in ipso sunt
45
in potentia: et ista augmentatio secundum plus laborem prestat exten〈-〉
46
siuum. ¶ Sed locus cui minus necessaria est euacuatio phle-
47
botomie est quando humores extra cursum nature in quanti-
48
tate: et qualitate egrediuntur. ¶ Et maxime hic conceditur phle〈-〉
49
botomia quando humorum qualitates qualitati sanguinis non
50
repugnant: neque etiam a substantia sanguinis elongantur: hoc
51
est quia non sint crudi et mucillaginosi. Et aliquando phleboto〈-〉
52
mia per accidens fit sicut fit per fluxum sanguinis narium: et flu〈-〉
53
xum hemorroydarum et simile. Sed hoc quantum possumus
54
vitare debemus: et aliquando hec species euacuationis fit propter
55
atractationem materie de membro ad membrum sine intentio〈-〉
56
ne euacuationis ipsius ex corpore: et vt plurimum hoc fit quan-
57
do sanguis est paucus. sed tamen maliciosus existit. Et aliquan〈-〉
58
do in hoc ambe intentiones aggregantur. hoc est vt euacuetur
59
et subtrahatur: et tunc propter hoc istud facimus vt euacuemus
60
materiam egritudinem facientem: et preseruemus ne augmente〈-〉
61
tur. Et scias quod quando intendimus solam euacuationem tunc a pro〈-〉
62
pinqua parte membri euacuamus: sed quando subtractionem
63
ad diuersam intendimus partem tunc a remotiori trahimus
64
parte. Sed quando ad ambas partes intendere debemus aut
65
ad vnam magis quam ad aliam hoc in subsequentibus dicetur. Et
66
propter hanc diuersitatem intentionis diuersa sunt loca vena〈-〉
67
rum in phlebotomia. Et propterea in quibusdam egritudini-
68
bus intendimus phlebotomare basilicam: et aliquando cepha〈-〉
69
licam. et in quibusdam medianam: et aliquando phlebotomamus
1
dextram et aliquando sinistram: sicut declarabimus: et hec sunt lo〈-〉
2
ca ex quibus euacuatur sanguis. Sed locus in quo phar-
3
macare conuenit in primis est quando humores exhuberant so〈-〉
4
la qualitate: hoc conseruato ne sint de natura prius dicta: vt
5
non sint crudi aut mucillaginosi. nam tunc incisio et digestio
6
precedere debent. Et propter hoc in anticipatione phleboto-
7
mie et pharmacie est constderandum[*]constderandum corrupt for considerandum. ¶ Rasis dicit quod expe-
8
rientia multotiens vidit in matrestum idest in hospitali pleureticos
9
phlebotomatos ante pharmaciam: et mortui fuerunt. et mihi
10
videtur quod hoc fuit propterea. quia mala materia in profundo corpo〈-〉
11
ris in multa erat quantitate et quando detecta fuit ad actum pro〈-〉
12
ducta perdidit patientem. ¶ Et aliquando necesse est antici〈-〉
13
pare phlebotomiam propter multam necessitatem eo quod incon-
14
tinenti liberantur. Et est sciendum quod debemus incipere ab
15
eo quod magis necessarium esse videtur: et noster carissimus Albu〈-〉
16
meron Auenzoar. dicit quod non debet fieri phlebotomia nisi
17
post corporis mudificationem. Et hoc est quia quando vene a san〈-〉
18
guine sunt euacuate sugunt superfluitates malas ad nutrien〈-〉
19
dum ineptas et ab his malam acquirunt complexionem: et intan〈-〉
20
tum erit phlebotomia causa maioris constipationis ventris
21
quia membra euacuata sugendo superfluitates feculentas
22
magis exiccant. ¶ Et scias quod est differentia inter medicinam
23
mollificatiuam et laxatiuam: eo quod attractiua est cum attractione.
24
et mollitiua cum mollificatione et similia huius sunt que expel-
25
lunt feces solum: sed quando humores qualitate peccant scilicet vt sint
26
grossi vel viscosi: tunc non est conueniens phlebotomia neque
27
pharmacia: de phletobomia manifestum est. Sed de purga〈-〉
28
tione: quia humores si sunt viscosi et grossi sunt inobedientes.
29
et ideo medicina trahet bonos: mali autem remanebunt. Et
30
Galienus quando euacuare volebat ante aduentum febris cum me〈-〉
31
dicinis calefactiuis et incisiuis euacuabat: et quando febrici〈-〉
32
tabat faciebat hoc cum fricatione et medicinis subtiliatiuis
33
habentibus calorem modicum: et hoc iam declaratum est in
34
libro conseruationis sanitatis. et quod fit cum febre declarabitur
35
in libro febrium. ¶ Preterea pharmacia per accidens fit
36
aliquando quemadmodum phlebotomia: sicut quando da-
37
mus pharmaciam vt humorem trahamus qui causa fluxus
38
existit: et hoc quamuis resistat cause: egritudinem tamen augmen〈-〉
39
tat. Et ego in sequentibus explicabo vtrum per simile sit aut
40
per contrarium. ¶ Clysterijs vtimur quando superfluitates so〈-〉
41
lum ex intestinis trahere intendimus aut per viam trahen-
42
di materiam ad oppositam partem: et sicut aliqui laudant vo〈-〉
43
mitum in egritudinibus partium inferiorum: sic et pharmaciam
44
in egritudinibus partium superiorum laudatur: et aliqui sunt
45
facientes clysteria quando non possunt recipere medicinam
46
laxatiuam: vel quando ipsam infirmus deglutire non potest
47
aut propter lesionem ipsius epatis vel stomachi. quia leduntur ex
48
transitu eorum. ¶ Et balneum vt plurimum humores sub〈-〉
49
tiles euacuat et propterea in passionibus ex grossis humori〈-〉
50
bus fieri non debet nisi precedat digestio: quia ex hoc inflamma〈-〉
51
tio totius corporis sequetur: et forsan principalium membro-
52
rum et fames est vna ex speciebus euacuationis: et maxime in
53
egritudinibus in quibus status et crisis sunt propinqua.
54
¶ Isti sunt modi euacuationis male complexionis mate-
55
rialis et non materialis.
56
¶ Capitulum .II. Quod est de modo: et quando fieri debet
57
euacuatio et curatio.
58
〈D〉Einceps dicendum est qualiter in supradictis agen〈-〉
59
dum sit secundum magis et minus. aut quando nihil fie〈-〉
60
ri debet et maxime in euacuationibus et curatio-
61
nibus que fiunt per contrarium: nam in pluribus
62
locis euacuatio et alie contrarietates non competunt: quamuis na〈-〉
63
tura egritudinis illud requirat et dicimus quod nostra intentio
64
in remotione male complexionis non materialis est vt rectifi〈-〉
65
cetur: et hoc fieri non potest nisi per contrarietatem curantis in
66
gradu exitus illius contrarietatis a temperamento. Sciendum
67
est quod vt cognoscatur mensura distemperantie illius corporis
68
oportet: et hoc cognosci non poterit nisi quando illius corporis
69
complexio cognita fuerit sana: etas clima tempus anni: regimen
1
et consuetudo similiter virtus: causa et accidens propterea qui in mul-
2
tis locis non attenditur cause nec virtuti: nisi quando causa ma〈-〉
3
le complexionis materialis existit. Sed quando mala comple〈-〉
4
xio non materialis est in aliquo singulari membro tunc mensu〈-〉
5
ra curationis per contrarium sumitur a membro complexione:
6
et ab ipsius iuuamento. et a colligantia ipsius. et a situ ipsius
7
et ab ipsius sensibilitate: et alijs cognitis rebus. Sed modi
8
curationis male complexionis materialis ob hoc. quia intentio
9
sola est in superflui euacuatione. et in alio non vt recte proce〈-〉
10
dat. Sciende sunt cause que illas generant superfluitates. et
11
si a natura complexionis corporis proueniunt aut non. quia in
12
aliquibus corporibus humores superfluunt ab eorum na-
13
turis. et in quibusdam ab etate. tempore anni aere et nutrimen〈-〉
14
to: et regimine: et a purgatione eorum que ex corpore purgari
15
solebant: vt sunt sanguis hemorroidarum et menstruus et pri〈-〉
16
uatio consueti exercitij: et negligentia euacuationum: et etiam vir〈-〉
17
tus operatur in hoc genere multum. eo quod in maiori parte na-
18
tura egritudinis contrariatur euacuationi. Per virtutem in〈-〉
19
telligo virtutes operatiuas: sicut virtus expulsiua: et virtus
20
nutritiua: et virtus motiua. Et aliquando motus euacuatio〈-〉
21
nis vniuersalis accipitur a membris infirmis. et maxime a prin〈-〉
22
cipalibus: et operationes habentibus principales sicut ab il〈-〉
23
lo qui phlebotomia indiget. et oris stomachi debilitatem ha〈-〉
24
bet: et etiam quando intendimus euacuare aliud membrum
25
ex membris corporis aliqua sunt recipientia demonstrationem
26
a locis suorum subiectorum: et suarum communicationum
27
et iuuamentorum et suarum sensibilitatum: et forme disposi-
28
tionis: et modi membrorum totius corporis. eo quia possibile
29
est vt corpus demonstret super euacuationem. et forsan quod
30
non. et hoc quando in corpore non inuenitur repletio vniuer〈-〉
31
salis nisi in vno membro solum. Et impregnatio in mulieribus
32
est ex rebus significantibus euacuationem vel ipsius priuatio〈-〉
33
nem. et hec sunt que significant in contrarietate faciendi medici-
34
nam vel non: et si purgatio fieri debet vel non. Et nunc dicenda est
35
significatio que sumitur a duobus rebus supradictis idest ab
36
euacuatione et curatione siue attractione per contrarium qualiter debent
37
fieri. Et incipiamus a curatione per contrarium. et dicamus quod a
38
medicis dictum est quod quando complexio aer tempus anni. et similia cum
39
egritudine conueniunt. tunc non est egressa complexio a natura pro〈-〉
40
pria nimio exitu. verbi gratia. iuuenis calide complexionis in re〈-〉
41
gione calida. et tempore anni calido et dieta calida cui superuenerit
42
causon. non erit iste a suo naturali ordine multum permutatus.
43
curandus tamen erit cum rebus in frigiditate remissis. Et quando hu-
44
ius contrarium accidit tunc multa facta est elongatio. et ideo
45
huic resistendum erit maiori contrarietate. verbi gratia. sit homo
46
senex frigide complexionis in regione frigida cui superueniat cau〈-〉
47
son. secundum illos indigebit re multum in frigiditate distemperata.
48
Et ego dico quod maxime apparet quod non verum dicunt. quod ma〈-〉
49
nifeste videmus per sensibile argumentum. quia iuuenis supra-
50
dictus qui causonem patitur curari non poterit nisi cum rebus
51
habentibus in fine vel intensam frigiditatem sicut cum aqua
52
cucumerum et canfore. Et seni supradicto si talia propinentur
53
calor naturalis ipsius extinguetur et morietur. Et dico quod il〈-〉
54
lud quod ad hunc errorem deducit eos est vna regula genera〈-〉
55
lis quam posuerunt sine discretione precisa in gradu elonga-
56
tionis senis a suo calore naturali ad extraneum calorem cum
57
equalem portionem posuerunt cum elongatione caloris iuue〈-〉
58
nis a suo calore naturali ad extraneum. Et maxime quando
59
dixerunt quod maior est elongatio. nam hoc impossibile est. nam
60
tu scis quod calor extraneus a naturali ramificatus est: et si pos〈-〉
61
sibile esset vt equalis esset elongatio: tunc vere necessario secundum
62
viam curationis per complexionem essent refrigerantia multum
63
fortiora in corpore senis quasi ad tertium gradum: sed hoc in
64
se ipso veritatem non habet. Ob hoc ponamus iuuenem choleri〈-〉
65
cum calide complexionis in primo gradu et superueniat ei fe-
66
bris que ipusm[*]ipusm corrupt for ipsum transferat ad secundum gradum caloris tunc iste
67
non est elongatus a proprio calore vel complexione: nisi ad vnum
68
gradum: tamen cum rebus in secundo gradu frigidis curari non pote〈-〉
69
rit: et hoc est propter fortem permutationem quam medicine perci〈-〉
1
piunt in corpore iunioris ad substantiam igneam: eo quod elonga〈-〉
2
tus est a suo temperamento propter fortitudinem caloris extra-
3
nei. Sed si seni supradicto frigido in primo gradu superue-
4
nerit egritudo ipsum perducens ad secundum gradum caloris
5
iam elongatus est a sua complexione naturali magis quam iu-
6
uenis prenominatus. quia iuuenis est elongatus per vnum gra〈-〉
7
dum. sed senis elongatio est duorum graduum aut plurium. Et
8
propter hoc si possibile esset concederemus secundum elongationem fie〈-〉
9
ri contrarium nociuum respectu considerationis finis secundum diuersi〈-〉
10
tatem subiecti: propterea quia quasi impossibile est senem ad illum gra〈-〉
11
dum peruenire: et si peruenire inchoaret antequam ad terminum
12
illum attingeret moriretur et si sanatur secundum elongationem su〈-〉
13
pra dictam bonum finem non consequeretur quamuis aliquantulum vi-
14
uere possit. quia medicine eidem conuenientes complexionem membro〈-〉
15
rum suorum radicalium propter ipsarum frigiditatem lederent
16
et sic a temperantia magis elongarentur. et multa elongantio[*]elongantio corrupt for elongatio tem〈-〉
17
perantie causa mortis est aut egritudinis. preterea secundum eorum
18
dictum medicine iuuenis et senis frigide debent esse in eodem:
19
quia si vnum corpus calidum est supercalefactum vsque ad secundum
20
gradum et corpus frigidum est supercalefactum vsque ad secundum
21
gradum et vnum corpus calidius alio non est. Sed scire debes
22
quod si iuueni medicine frigide adhibeantur vltra suam complexio〈-〉
23
nem naturalem quia ei non nocet. immo prosunt. eo quod ipsius virtus
24
fortis existit ad eas permutandas. ob hoc ad gradum corrum〈-〉
25
pendi naturam non perueniunt. sed ipsam ad temperantiam re-
26
ducunt. quod seni non accidit propter ipsius membrorum radica-
27
lium frigiditatem. propter hoc sufficit seni qui febrem calidissi〈-〉
28
mam habet medicina frigida in secundo gradu per rationes
29
supradictas. et etiam quia corpus senis potentiam non habet con〈-〉
30
uertendi medicinas ad substantiam igneam quemadmodum iu-
31
uenis corpus. Et si queratur quomodo possit seni tanta febris ca-
32
liditas aduenire. Respondemus quod fieri potest propter diete sue
33
inordinationem. Nam si dieta conuenienti vteretur impossibile
34
esset vt talem incideret febrem. ob hoc quia egritudines et di-
35
ctum est in libro egritudinum. non nisi duabus fiunt causis.
36
aut a propria complexione membri mala aut a rebus aduenientibus
37
ab extrinseco. Et quando complexio et aer et regio et etas contraria erunt egri〈-〉
38
tudini senis. tunc non remanebit eius causa nisi regimen et dieta et
39
quod ex parte temporis anni consideratur itelligitur a natura partium temporis anni.
40
Et vniuersaliter quando aer contrarius est egritudini tunc bonum est infirmo et
41
gaudium medico. et si aer per se talis non existit. tunc medicus arti〈-〉
42
ficialem facere debet. Et modus medicationis qui sumitur a consue〈-〉
43
tudine in re vtrum fieri debeat aut non aut quantum fieri debet est
44
sicut potus aque frigide in igne ardenti. nam si infirmus assue〈-〉
45
uerat potum aque frigide in tempore sue sanitatis sine lesione se-
46
cure possumus dare tempore egritudinis quanuis epar et os sto-
47
machi habeat frigidum. et si hac assuetus non fuerit aqua fri-
48
gida eidem nullo modo propinetur. quod si necessitas nos ad hoc co〈-〉
49
geret ad hanc dandam tunc minorem dabimus quantitatem et mi-
50
nus frigidam. eo quod consuetudo complexionem in simile conuertit paula〈-〉
51
tim. et longo tempore hanc consuetudinem acquirendo. Sed quando contrari〈-〉
52
um subito fit et secundum multum naturam corrumpit. Et hoc est quia
53
vna virtus propter quam natura intellexit gradatim per tempora anni
54
de vno contrario ad contrarium transire. quia si subito de calido ad fri〈-〉
55
gidum de frigido ad calidun[*]calidun corrupt for calidum transiret natura. tolerare non pos〈-〉
56
set. et propter consuetudinem dictum est a quibusdam quod quidam paula〈-〉
57
tim sumpserunt venenum ac gradatim. et conuersum fuit in eis
58
ad cibum et in habitu sine nocumento. quamuis ita dicant. tamen
59
ego non concedo. immo argumento demonstratiuo. et in epistola ty-
60
riace et veneni reprobaui quam ad glauconem transmissi. Sed quod
61
dicunt concedo quod medicus de vna medicina ad aliam permu〈-〉
62
tare debet quia si solum vna vteretur medicina possibile esset quod
63
natura in habitum conuerteretur. et in corpore debitam non faceret
64
operationem. sed virtus consideranda est in eo quod fieri debet in
65
euacuatione et in medicatione. que per contrarium fit. Sed in euacuatione
66
manifestum est quod tenor virtutis debet attendi. sed in alteratio〈-〉
67
ne est sicut balneatio aque frigide in ethicis quod prodest. Sed
68
si diu assuefiant membra ledet principalia. et mortem inducet.
69
sicut dicit Galenus quod vni accidit iuueni malam complexionem non
1
materialem habenti in stomacoho cui medici aquam vitabant: et
2
ipse propter nimiam aque auiditatem magis elegit mortem quam vitam
3
et multam aquam frigidam bibens subito a mala complexione sto-
4
machi euasit: sed propter aque frigiditatem remansit ei insensibi-
5
litas quedam ipsum in transglutiendo impediens: et sic mortuus fuit.
6
¶ Sed male complexioni que est cum materia necesse est duas
7
species medicationis aggregare: et aliquando significatio sumitur ab al〈-〉
8
teratione male complexionis contraria significationi que sumitur a
9
materia. verbi gratia febres putride: et maxime que de mate〈-〉
10
ria cruda et grossa inquantum sunt de mala complexione calida
11
et sicca indigent humectatione et refrigeratione. Sed considera-
12
tione coctionis malum nocumentum importabunt: et hic bona me〈-〉
13
dici discretio necessaria existit: circa quam plus insistere debet
14
verbi gratia. quondum illud quod plus necessarium febri flematice[*]flematice corrupt for flegmatice
15
existit est euacuatio materiei: et in febribus cholericis est acci〈-〉
16
dentibus obuiare: et quando ambo equales in dubitatione existunt
17
tunc ambo equaliter curare debes. Sed quando accidens non
18
timetur tunc studeas causam totaliter remouere: quoniam taliter ip〈-〉
19
sam curabis complete simili ratione in egritudine: et acciden〈-〉
20
tibus egritudini contrarijs: sicut est febris et syncopis: quia tu
21
scis qualiter curari debent: eo quod in febre necesse est infrigida〈-〉
22
re et in syncopi calefacere: et syncopis indiget nutritione et fe〈-〉
23
bris euacuatione indiget sicut dicturi sumus. Et hic scire de〈-〉
24
bes quod accidens quod egritudini contrariatur non sequitur ni-
25
si egritudinem que contraria est prime egritudini vt est syncopis
26
ex inanitione que contraria existit. Sed quando causa male comple-
27
xionis non est materialis: hec manifestatio ibidem non reperitur
28
vt in ephimera. et etiam quando accidit mala complexio ab ex〈-〉
29
trinseco. quia tu scis qualiter curari debet. He sunt significationes
30
que sumuntur a mala complexione totius corporis. Sed quando in
31
vno membro egritudo singularis existit: tunc significatio sumi〈-〉
32
tur vt dictum est a membri complexione. verbi gratia. quando cerebro
33
euenit mala complexio frigida signum est quod hec egritudo est le-
34
uis: quia pauca et leuis facta est elongatio a sua complexione na-
35
turali: et tunc debet curari cum medicinis debilem calorem haben-
36
tibus: quia tunc alia membra sunt infrigidanda: et non ipsum cere-
37
brum: et hec est comparatio iuuenis et senis: quemadmodum supra〈-〉
38
diximus: et quando indiges calefactione cerebri: tunc calefac
39
ipsum sine timore. et si vis infrigidare illud facias cum timore
40
Sed alia membra frigida sicut sunt nerui et similia. si infrgidan〈-〉
41
tur calefac ipsa sine timore: et quando sunt refrigeranda non calefa-
42
cias iterum nisi cum timore ad hoc vt non trahas ipsum de sua
43
complexione. Et sicut diximus de his eodem modo facias de
44
siccis et humidis: quia corporibus non accidit nocumentum. nisi
45
ex parte elementi dominantis super ipsa. Et quando sciueris quod iuua-
46
mentum membri magnum est in corpore. et erat scilicet membrum ex prin〈-〉
47
cipalibus que magnam habent operationem. arguas augere vir〈-〉
48
tutem ipsius super omnia et hoc non dico nisi propter communicationem mem〈-〉
49
brorum principaliu[*]principaliu corrupt for principalium quam habent cum corde: quod est fons caloris et
50
minera vite. et ideo non oportet multiplicari contrarietatem
51
talibus membris. et proprie qualitatem frigidam. Et propter
52
hoc est timendum quando accidit epati complexio calida refrigera〈-〉
53
re ipsum cum rebus que sunt in vltima frigiditate: quanuis
54
manifestetur necessitas refrigerationis vltime. et hoc dico pro〈-〉
55
pter principalitatem huius membri. Sed verum dicimus ex col〈-〉
56
ligantia istorum membrorum recipitur demonstratio ipsorum.
57
verbi gratia. non debemus refrigerare os stomachi maxima
58
refrigeratione: quia est colligatum cum cerebro frigido. et quan〈-〉
59
uis sit calide complexionis. Et non debemus iterum refrige〈-〉
60
rare multum epar. quia est colligatum cum corde. Et summa
61
huius est quod quando volumus facere contradictionem membro〈-〉
62
rum principalium in calore adhibeas curam de corde eo quod
63
ipsum est colligatum cum his membris scilicet principalibus. ideo
64
quia cor est omnibus his in potentia quamuis sit vnum in actu. sicut
65
declaratum est in libro sanitatis: et tempore quo erit epar male com〈-〉
66
plexionis calide intendas in refrigerando cor cum medicinis
67
facientibus hoc. quia possibile esset quod cor esset causa male com-
68
plexionis epatis. et tunc rediret ad malignandum cor. et pro〈-〉
69
pter hoc non oportet relinquere cor inter alia membra. Et non
1
oportet solum curare super hoc scilicet in refrigerando et calefacien〈-〉
2
do et exiccando et humectando. sed est in omnibus operationibus
3
fortibus scilicet in operationibus secundis et tertijs. Sed demon-
4
stratio huius loci subiecti et hic est manifesta. quia quando erit
5
mala complexio super corpus idest in superficie corporis non
6
eges medicinis fortis qualitatis. sed quando est in corpus
7
oportet te vti medicinis fortibus. eo quod debilitatur virtus ip〈-〉
8
sarum propter transitum quem faciunt per alia membra. ver〈-〉
9
bi gratia. sicut est pulmo.
10
¶ Capitulum .III. Quod est de speciebus euacuationis scilicet
11
de phlebotomia et pharmacia.
12
〈H〉Ucusque diximus de demonstratione medicina-
13
rum per viam contrarietatis. nunc vero loquemur de
14
demonstratione specierum euacuationis. et proprie duarum
15
specierum scilicet phlebotomie et pharmacie. Dico ita〈-〉
16
que quod quando natura egritudinis significat super necessitatem phle〈-〉
17
botomie necesse est vt preuideatur etas. et virtus. et aer. et re-
18
gimen. et consuetudo. et si omnia ista significant super necessitatem phle〈-〉
19
botomie. tunc secure minuas sine timore. et attendas quod non
20
sit in corpore aliquod membrum Iesum quod deneget phlebo〈-〉
21
tomiam. verbi gratia. sicut est os stomachi frigidum quod pa〈-〉
22
titur nauseam: et etiam quod eger non diu egrotauerit: propter quod per-
23
diderit virtutem. Etas aut que est conueniens minutioni est
24
iuuentus et etas in qua minuitur preter iuuentutem est prin-
25
cipium septimane sexte vsque ad septuagesimum annum. Ue〈-〉
26
rum minuere debemus de quantitate sanguinis .I. minus ex-
27
trahere de sanguine quanuis sint homines qui tolerent phle〈-〉
28
botomiam vsque ad octoginta annos. Sed non debemus mi〈-〉
29
nuere vsque ad duas annorum septimanas secundum Galienum quanuis
30
natura egritudinis hoc requirat manifeste. Et dixit Abume〈-〉
31
ron Auenzoar: ego minui vnum meum filium trium annorum
32
et euasit a morte. Et virtus quando est multum debilis non suf〈-〉
33
ficit vt solum minuamus de quantitate sanguinis sed etiam
34
oportet vt prohibeamus phlebotomiam omnino: et si vide-
35
rimus quod patiens non potest viuere sine minutione: sicut ac-
36
cidit in egrintudinibus senum facias cum timore tamen. Tem〈-〉
37
pus autem conueniens phlebotomie est ver: et tempus esta-
38
tis prohibet phlebotomiam: propter debilitatem virtutis in
39
illo tempore: et propter resolutionem spirituum. Uerum si requi-
40
rat natura egritudinis facias euacuationem: sed in parua quan〈-〉
41
titate. tempus vero hyemis prohibet phlebotomiam propter
42
coagulationem sanguinis: et propter grossiciem quam habet
43
isto tempore. Tempus autem autumni: quia est propinquum estati in sua
44
temperantia siccitatis et caliditatis non est conueniens ad flebo-
45
tomiam propter siccitatem ipsius. et propter turbationem ventorum: et pro〈-〉
46
pter debilitatem operationum. et propter tempus calidum quod processit. Nec
47
ita priuatur phlebotomia omnino scilicet quando natura egritudinis requi〈-〉
48
rat: sed minuendum est ex quantitate. Et quando intendimus
49
phlebotomare aliquod membrum corporis: et repletio solum fue-
50
rit in illo membro. tunc significat super diminutione quanti-
51
tatis sanguinis: et ideo necesse est vt trahamus secundum quantita-
52
tem illius loci in duabus vicibus aut tribus: ad hoc vt non
53
reciperet damnum illud membrum si egrederetur totum simul.
54
¶ Capitulum .IIII. Quod est de pharmacia.
55
〈B〉Ibere vero medicinas laxatiuas. etiam hoc signifi-
56
cat super quantitatem euacuationis: et infans non debet euacuari
57
aliquo modo: neque decrepitus etiam: neque euacua〈-〉
58
ri tempore estatis nisi ducat ad hoc necessitas magna
59
propter siccitatem magnam temporis et caliditatem ipsius: et quia acquisi〈-〉
60
uit egritudini complexionem similem complexioni eius: neque sumen〈-〉
61
da est medicina tempore hyemis: eo quod humores sunt duri il〈-〉
62
lo tempore. Et medici laudauerunt pharmaciam vere et autumno:
63
quia humores non egrediuntur: vt plurimum tempore autumni a na-
64
tura nisi in qualitate solum. ¶ Homines vero quos non cogit
65
ad sumendam medicinam nisi conseruatio sanitatis sumere debent
66
postquam pluerit: eo quod pluuie frangunt siccitatem illius temporis.
67
Uerum est si commotio complexionis super euacuationem medicine.[*]medicine. corrupt for medicine [redundant point] est
68
tempore in quo est humor in comparatione complexionis: tunc
69
non debet euacuari nisi cum timore: sed cum erit contrarium mi-
1
nuas ex quanitate idest quando aliquis humor superabundaue〈-〉
2
rit. ¶ Et consuetudo quidem operatar[*]operatar corrupt for operatur in hoc: quemadmo〈-〉
3
dum in alijs. Quando autem erit intentio euacuandi ali-
4
quod membrorum corporis significat super euacuationem
5
ipsius sicut diximus locus subiecti et colligantiam membri:
6
verbi.[*]verbi. corrupt for verbi [redundant point] gratia. quando voluerimus euacuare cerebrum per vi-
7
am phlebotomie minuemus cephalicam. quia propter ma〈-〉
8
iorem colligantiam cerebri cum cephalica quam cum basilica. et etiam
9
quia colligantia adiuuat in euacuatione: et cum intendimus trahere ad
10
contraria. verbi gratia. cum nimis abundant menstrua apponimus
11
ventosas ad mamillas: et cum erit decursus superfluus ex parte si〈-〉
12
nistra nasi apponemus ventosam super splenem. quando vero erit ex
13
parte dextra apponemus epati. ¶ De loco vero appositio〈-〉
14
nis si est membrum quod intendimus euacuare in alto corporis fiat
15
euacuatio in infimo corporis. et hoc est melius. eo quod coadu-
16
natur hic euacuatio et attractio: et ideo laudatur vomitus in egritudi〈-〉
17
nibus existentibus in inferioribus corporis: et pharmacia in su〈-〉
18
perioribus. forma vero membri et creatio ipsius demonstrant ite〈-〉
19
rum super euacuationem ipsius. verbi gratia. nos scimus de cu〈-〉
20
ratione stomachi quod possumus euacuare ipsum per vomitum
21
et solutionem ventris. et scimus etiam de curatione epatis quod
22
cuacuamus[*]cuacuamus corrupt for euacuamus ex gibbositate per procurationem vrine. et ex conca〈-〉
23
uitate per egestionem. Et propterea figura membri est consideran〈-〉
24
da in transitu medicine: eo quod non est conueniens apostema〈-〉
25
ta ipsorum per ipsa euacuare per transitum medicine fortis
26
per membra ipsa nec gule apostemata per gargarisma. Item
27
nobilitas membri et ipsius iuuamentum similiter ad conser〈-〉
28
uandam suam naturam nos inducit: propterea quia talem mem-
29
brum cum corde maiorem colligantiam habet. verbi gratia.
30
quando epatis apostema in statu fuerit. et tunc de iure reso-
31
lutiue essent propinande inquantum apostema existit: sed inquantum est
32
in membro tali medicina a rebus habentibus aromaticitatem
33
uon debet denudari. propterea quia membrum multe sensibilita〈-〉
34
tis fortes non sustinet medicinas. Sed de mala complexione in
35
seipsa a quibusdam creditur quod et ipsa neget euacaationem[*]euacaationem corrupt for euacuationem ma-
36
teriei facientis ipsam. et hoc non est nisi in euacuatione que fit per me〈-〉
37
dicinam laxatiuam solum: eo quod facit malam complexionem abun-
38
dare. Et iterum dicunt medici quod non debemus euacuare cum
39
medicina laxatiua in principio febrium propter duritiem hu〈-〉
40
morum in illo tempore et ego declarabo hoc inferius. di-
41
cit Hypocrates mulier pregnans non debet phlebotomari: nisi quan〈-〉
42
do embryonis virtus fuerit fortis: hoc est a quarto mense vsque
43
ad septimum. nisi humores fuerint furiosi. et pharmaciam con〈-〉
44
cedit tunc. Ego autem dico quod phlebotomia quando adest re-
45
pletio qua embryo non indiget non est mala: sed pharmaciam
46
non credo ad bonum peruenire finem: immo necessario ledit
47
embryonem. eo quod in se substantiam habet venenosam et fortasse
48
faciet malos humores fluere ad embryonem vt ipsum ledant
49
propterea medicine pergantes sunt medicine prouocantes vri〈-〉
50
nam. et quod prouocat vrinam est de genere prouocantium men〈-〉
51
strua. et quod menstruam prouocat abortire facit et iste regule vni〈-〉
52
uersales medicationis male complexionis materialis et non ma〈-〉
53
terialis sunt sicut principia et elementa ad illud quod breuiter di〈-〉
54
cere volumus in qualibet istarum specierum. Et nunc inci-
55
piam in curis vniuscuiusque specierum istarum: et diuidam hoc mo〈-〉
56
do quamuis isto modo non processerim in libro egritudinum: eo
57
quod hec via hic vtilis existit. Et dicamus quod mala complexio
58
materialis aut non materialis aut est vniuersalis toto corpori et que ma〈-〉
59
gis est manifesta est febris: aut existit particularis vni membro
60
solum. Et que materialis existit sunt due species: quoniam aut in
61
concauitate membri existens aut in ipsius substantia imbibita reperietur
62
absque aliqua grossitudine vel tumore in naturali membro euenien〈-〉
63
ti: aut accidet membro grossicies mala que apostema nominatur et in〈-〉
64
cipiemus in mala complexione vniuersali. et post hoc de mala comple-
65
xione loquemur particulari in quolibet membro: et post illud
66
de apostematibus que illa sequuntur. et principium in febri〈-〉
67
bus ab ephimera faciemus.
68
¶ Capitulum .V. Quod est de cura febris ephimere in generali
1
〈E〉T dicimus quo intentio medicationis in illa due res
2
existunt: vna ad remouendum calidam. et siccam malam
3
complexionem que est in ipsius substantia et hoc fieri
4
debet infrigidando et humectando. Et alia vt cause extrinse〈-〉
5
ce febrem facienti resistatur: ob hoc quia hec febris nihil aliud est: ni〈-〉
6
si mala complexio non materialis que vt plus a causis extrinse〈-〉
7
cis causatur. Et mensura infrigidationis et humectationis
8
in hac febre est secundum mensuram rerum particularium: sicut est comple-
9
xio aer: etas. consuetudo. et regio et cause ipsam facientes. Et
10
scias quod refrigeratio in febribus per se et per accidens fit per se si〈-〉
11
cut per medicinas et cibos frigidos. per accidens vero sicut
12
balneari in aqua calida aut tepida. et maxime in hac febre fit
13
eo quod per ipsam in spiritualibus vapores dissoluuntur qui
14
nsi resoluerentur corpus nimis inflammaretur. et fortasse ad
15
putridam conuerteretur: et propter hoc balneum est omnibus
16
cura vniuersalis. Sed inter aquam existit diuersificatio se-
17
cundum diuersitatem causarum facientium febrem. et hec febris se〈-〉
18
cundum plurimum accidit propter cutis densationem quod
19
pluries accidit propter frigus: aut propter in aquis stypticis
20
balneationem: aut propter necessariam balnei negligentiam: aut pro〈-〉
21
prer totius corporis siccitatem: sicut illis accidit qui in aere cali〈-〉
22
dissimo degunt. Et vere plurimum hec febris accidit habentibus
23
complexionem calidam et siccam.
24
¶ Capitulum .VI. Quod est de cura febris ephimere in speciali.
25
〈E〉T de hac prima loqui volumus. et postea de com-
26
plexione calida et humida et vltimo de calida solum. Et di-
27
cimus quod quando accidit propter cutis inspissa-
28
tionem: aut propter aquarum stypticarum balnea〈-〉
29
tionem medicatio per contrarium illis erit balneatio in cali〈-〉
30
da aut tepida aqua post declinationem paroxismi. et fricatio
31
vtilis existit in exitu balnei cum oleo tepido in quo nulla sty〈-〉
32
pticitas reperiatur. non est necessarium balneum reiterare vl-
33
tra semel sicut Galienus faciebat: qui infirmum faciebat intrare
34
bis et ter. eo quod hoc regimen non conuenit. nisi hominibus
35
assuetis multum balneari: sed embrocatio post balneum cum
36
aqua frigida vt mihi videtur iterata conclusionem faceret
37
pororum nisi pori nimium forent aperti aut corpus esset ni-
38
mis calefactum. Et melior cibus qui post balneum est pro-
39
pinandus si erit complexionis calide et sicce et tempus fuerit
40
calidum est ptisana ordei: eo quod infrigidat et humectat. et adiuuat
41
ad expellendum superfluitates per omnes suas vias: et post
42
huius digestionem dandi sunt pisees[*]pisees corrupt for pisces petrosi: carnes perdi-
43
cum et similium. Et si alium fecerit paroxismum balneum et
44
dietam hanc reiterare debes. Et aliquando propter nimiam
45
tristitiam et multam iram fit: et propter multam in sole mo-
46
rami. Et que propter iram accidit maiori indiget refrigera-
47
tione quam illa que propter vigilias aut propter tristitiam
48
prouenit: et nulla istarum indiget fricatione. sed balneo so-
49
lum. Et que propter vigilias et tristitiam fit maiori indiget
50
humectatione somno et gaudio. Et que propter moram plu〈-〉
51
rimam in sole accidit indiget refrigeratione. et vt longam in
52
aqua calida contrahat moram. et facta fricatione cum oleis
53
frigidis et inungatur cum oleo violato et similibus. Et quan-
54
do propter multam accidit frigiditatem balneum intret ca-
55
lidum: et balnei calidus aer vtilior existit balneo aque. Et ci-
56
bi temperati esse debent aut ad caliditatem declinantes vt
57
turtures coturnices et similes. et aqua mellis valde vtilis est.
58
caput vero talium oleo rosa. inungatur: et alijs actu calidis:
59
quemadmodum alijs frigidis in actu inungi debent. ¶ Et
60
scias quod vniuersalis medicina omnibus patientibus ephi-
61
meram existit balneum exceptis patientibus reuma propter
62
frigus. Et in ephimera ab apostematibus inguinum aut sub〈-〉
63
ascellarum causata. et si causa reumatis calida fuerit. Dicit
64
Galienus quod balneum intrare debet. et hoc non dicit nisi quia
65
sufficiens est in humorum subtilium digestione. sed grossos
66
disperget per totum corpus. nec balneari debet nisi post digestionis
67
complementum. Et vina aquosa alba aromatica omnibus
68
istis vtilia sunt si bibere assueti fuerint: ita quod post digestionem
1
bibantur: nam plura habent iuuamenta quam aqua. nam vi-
2
num natationem cibi in stomacho vetat: ventositatem re〈-〉
3
soluit. vrinam prouocat et sudorem: animam letificat et adiu〈-〉
4
uat naturam ad expellendum superfluitates quando pati-
5
entes hanc febrem debilitatem incurrunt digestionis. et ma〈-〉
6
xime habentes ipsam ex vigilia vel tristitia. ¶ Sed que a
7
fessitudine est tantum in sua curatione indiget dieta versus
8
frigiditatem tendente: et vt cibetur quantitate tali que nau-
9
seam non inducat. ¶ Sed illi qui hanc febrem patitur ex fa-
10
me propinanda sunt cibaria valde et cito digestibilia tenden〈-〉
11
tia ad frigiditatem et humiditatem. et propter hoc si cibaue-
12
ris tales in principio paroxismi non febricitabunt. ¶ Sed
13
si propter cutis fuerit constrictionem in primis tribus die-
14
bus erit sufficiens fricatio: sicut cum semina melonum. milij aut
15
hordei farina: aut fabe vel orobi. et que appropriantur pro-
16
pina sicut squinzibin cum aqua hireos[*]hireos cf. Venice 1574: iridis; cum aqua hireos. et capill. vene et viol. (?) cf. Venice 1574: cum aqua iridis. et capillorum vene. et violatum. et capillorum vene. et violatum.
17
et si hec sufficere non videntur. et febris tertium transierit diem
18
aut tu arbitratus fueris principio vt tanta fuerit in corpore
19
repletio vt propter fricationem et aperitionem sine vniuersa〈-〉
20
li euacuatione egrum ledere posses. ob hoc quia tale medi-
21
camen in corporibus plenis plus oppilat quam aperiat: tunc
22
medicatio talium media inter ephimeram et putridam esse
23
debet. hoc est in phlebotomia et corporis mollificatione. et
24
boc facias secundum excessum a signis consideratum. et secundum quod ab
25
experientia et bonitate estimatiue poteris perscrutari. quia
26
propter solam doctrinam certificari non posses quod in vno-
27
quoque indiuiduo faciendum sit in quantitate et qualitate in
28
hac arte. et necessaria est in hac arte preter vniuersalium re〈-〉
29
rum cognitionem experientia. propter quam particularia
30
principia habeantur in eo quod in vnoquoque indiuiduo fie〈-〉
31
ri debet. Et scias quod ista principia scribi non possunt omnia
32
quia sunt infinita. et ista pars scientie medicinalis nobis ve〈-〉
33
tat perfectionem habere in hac arte: eo quod magis est appro-
34
priata experientie quam rationi. et propter hoc dixit Hypocrates
35
ars longa et vita breuis. Et egomet non studui in hac scien〈-〉
36
tia vt videatur mihi vt sim sufficiens: sicut videtur multis me〈-〉
37
dicis nostri temporis: qui multum elongati sunt ab eorum
38
intentione: exceptis filijs Auenzoar et maxime Aboaly et fi-
39
lio eius Abenariam. cui deus conseruet vitam. nam isti ve-
40
ti magistri sunt in scientia medicinali. Reuertamur ad di-
41
ctum nostrum et dicamus quod maior pars istius febris a styptici〈-〉
42
tate prouenit et siccitate. et maxime in complexionibus cali-
43
dis et complexiones siccas habentibus. Et hec eis non pro〈-〉
44
uenit. nisi quia cibi permutantur in eorum stomachis ad fu〈-〉
45
mositatem. et quibus superuenit eis fluxus ventris et pluri〈-〉
46
bus eorum quibus hoc accidit: accidit propter corruptionem
47
ciborum et ipsorum mordicationem. Et aliquando accidit
48
illis ventris constipatio: quod existit. et constipatio hec acci〈-〉
49
dit propter caliditatem et siccitatem. et virtutis expulsiue
50
debilitatem. Et sic dicendum est de medicatione vniuscu-
51
iusque istorum per se.
52
¶ Capitulum .VII. Quod est de cura febris ephimere quan〈-〉
53
do est cum fluxu ventris.
54
〈E〉T dico quod illi cui accidit fluxus ventris in ipsi-
55
us curatione consideratio est habenda. Ita quod si
56
humor eductus est et fluxus cessauit: fac ipsum in-
57
gredi balneum: et ipsum ciba cum confortantibus
58
stomachum. et ipsum stomachum cum vnguentis confortan〈-〉
59
tibus vnge. Sed cum flluxus est in statu melius est vt in bal〈-〉
60
neum ipsos ire non permittas. hoc Galienus dicit: sed noui me〈-〉
61
dici medicantur fortem fluxum cum balneo. quia dicunt quod
62
attractionem facit ad oppositam partem. et quanuis ita sit
63
non est propria medicina. sed est per accidens. et ideo quia est
64
per similitudinis viam. Et tu scis quod contrarium debet ex-
65
pelli per suum contrarium. vnde hoc quando possumus est
66
dimittendum. Sed patiens est cibandus absque positione ip〈-〉
67
sius in balneo. immo debes conseruare vt rectifices ipsius
68
stomachum euacuatione cessante cum lana infusa in oleo ab-
1
sinthij et oleo rosaceo et si masticem contritum acceperis et
2
cum oleo rosaceo[*]rosaceo i.e. rosato miscueris et predicte lane infuderis: mul-
3
to fortius operabitur. Et vniuersaliter scias quod in membris
4
principalibus non est superponenda medicina actualiter frigi〈-〉
5
da. quanuis potentialiter frigida existat. Et si fuerit mul-
6
ta inflammatio in ore stomachi misceas cum istis oleis succum
7
extremorum vitium et succum citoniorum et aliqui apponunt
8
ceram et faciunt inde cerotum. Et aliqui ex hac medicina mi〈-〉
9
rantur: et. dicunt cum eger os stomachi habeat mala comple-
10
xione calida viciatum. cur Galienus ponit masticem cum oleo rosato.
11
et nos respondemus quod significatio hec recepta a mala com〈-〉
12
plexione sola est alia a significatione recepta a complexione
13
membri. Ob hoc quia intentio medicationis istius membri
14
est vt fortificetur cum medicinis habentibus aliquid slypti〈-〉
15
citatis cum amaritudine et aromaticitate. Et propter hoc pri〈-〉
16
mi experimentatores non curabant debilitatem stomachi:
17
nisi cum his supradictis. Et possibile est vt multis homini〈-〉
18
bus noceant: eo quod malam complexionem non considera〈-〉
19
bant. sicut dicit Galienus vni accidit qui malam complexionem
20
habebat in stomacho calidam et siccam. Multum ergo conside〈-〉
21
randum est si mala complexio est tanta vt ipsam nimium ti-
22
meamus: studebimus solum in oris stomachi confortatione.
23
et si non admiscebimus cum his frigidas medicinas obser-
24
uato vt sint illis similes in stypticitate. et tales medicine sunt
25
multe. Sed si fluxus non cessauerit non desistas ipsum ci-
26
bare cum rebus stypticitatem habentibus. et secundum quantita-
27
tem fluxus ipsum rege. Nam si paucus sit fluxus sufficit
28
panis biscoctus cum zucharo vel succo rosato confectus: aut
29
citoniorum succo. Et si multus sit fortioribus vtere vel pa-
30
ne biscocto hordei cum succo citoniorum. et vinum pomorum
31
granatorum est bonus cibus secundum Galienum. Sed si cessauerit flu〈-〉
32
xus mica panis conueniens est. Et si superuenerit casus appe〈-〉
33
titus sumat electuarium citoniorum cum aliquanatulo ma〈-〉
34
stice cum succo extremorum vitis. Et Galienus vtitur hoc ele-
35
ctuario citoniorum quod composuit in fine regiminis sani〈-〉
36
tatis. Sed medicina in qua intrat piper aut res calide tunc
37
est vitanda: et maxime in climate nostro tempore calido et ca〈-〉
38
lida complexione. Et quando istis accidit ventris constipa〈-〉
39
tio: tunc considerandum est in quo loco fit cibi retentio. vtrum
40
in stomacho aut in intestinis. si est in stomacho. Galienus pre〈-〉
41
cepit dari confectionem trium piperum. sed non de forti in
42
qua intrant medicine: sed de debili quam posuit in libro de
43
ingenio sanitatis. Et hec medina non est conueniens nisi il〈-〉
44
li in quo cibus permutatur in stomacho ad acetositatem quia
45
stomachis calidis et nauseam ex caliditate habentibus hec
46
non erit vtilis medicina. Et est dictum Galieni quod iam de〈-〉
47
claratum est in egritudinum libro quot virtus membrorum
48
eque debilitatur per complexionem calidam malam sicut per frigidam
49
quia aliquod membrorum non habet sua accidentia nisi per
50
mensuratum calorem. Et si debilitatur per complexionem
51
frigidam est hoc substantiale. eo quod est ei nccessarium. Et pro〈-〉
52
pter complexionem calidam erit per accidens sicut sol fortis
53
qui extinguit ignem. et calor fortis fornacis extinguit cande-
54
lam. Similiter potest dici secundum Galienum de debilitate stomachi
55
que fit propter causas calidas et nauseas calidas. ergo Galienus
56
non respexit nisi ad frigiditatem que stomacho accidit per ac〈-〉
57
cidens in hac arte. et hoc curare intendebat. ¶ Sed proui〈-〉
58
dendum est super complexionem malam: et sic medicine mi-
59
sceri debent. Sed credo quod clima suum ipsum in hoc susten-
60
tauit. ¶ Et mihi videtur quod electuarium citoniorum mixtum
61
cum ligno aloes: mastice: gari. multum valet si sit taliter com-
62
positum vt frigiditas citoniorum vincat ipsorum calidita-
63
tem. Et non est tradendum obliuioni de modis compositio-
64
nis harum compositionum. quoniam si volueris frangere
65
virtutes ipsarum medicinarum absque citonijs potes hoc fa〈-〉
66
cere cum extremitatibus vitium: vel cum alijs rebus frigi-
67
dis: et stypticis: et medicus in hoc prouisor esse debet vt resi-
68
stat ei quod plus est timendum. ¶ Et melius est quod calor qui ex
1
hae prouenit mixtione sit in primo gradu. et quando fuerit
2
necesse frigiditatem stomachi remouere diminuat res frigi〈-〉
3
das: sicut nos diminumus[*]diminumus corrupt for diminuimus in aliquibus quantitatem cali-
4
darum quando non oportet complexionem calidam procu〈-〉
5
rare. et Galienus precepit embrocari ventrem istorum cum
6
aqua calida: et intendit per hoc ventrem mollificare sed quia
7
mollificatio nocet stomacho: oportet quod fiat cum timore. et
8
quanuis mollificatio sit huic congrua egritudini nature mem〈-〉
9
bri contraria existit. Ob hoc est necesse has duas res misce〈-〉
10
re aut semper rem conuenientem ordinare. ¶ Sed cum ci-
11
bus ex stomacho descendit: tunc embrocatio valde vtilis exi〈-〉
12
stit: hoc obseruato ne cibus indigestus ad membra traha-
13
tur embrocata hic clystere melius est omnibus que fieri pos〈-〉
14
sunt. et si non est mordicatio aut ventositas: tunc sufficit cly〈-〉
15
stere factum ex melle oleo: et aliquantulo sale. et si mordica-
16
tio fuerit: tunc admisceantur pinguedines anseris et galline.
17
Et si ventositas affuerit necesse est vt in oleo coquatur parum
18
rute. et semina resoluentia ventositatem. sicut semen appij et
19
cymini et similium. Et ventositas cum nausea in hoc loco si〈-〉
20
gnificat quod naturalis calor debilis est: et propter hoc non est ca〈-〉
21
lefaciendum nec refrigerandum. sed vtrisque vtendum erit. et
22
aliquando hec febris tribus diebus perdurat: sed non time〈-〉
23
as et rege ipsos post exitum paroxismi. et post euacuationem
24
ventris ponendo ipsos in balneo. et ciba ipsos cibis conue-
25
nientibus. Sed ex nausea acetosa hec febris non fit ob hoc
26
quia ex illis substantia fumosa non generatur que spiritum
27
inflammet. Et scias quod in complexionibus frigidis et humi〈-〉
28
dis raro hec febris accidit. similiter neque in frigidis et siccis
29
Sed calida et sicca omnibus paratior ad hoc existit. et pro-
30
pter hoc illud quod plus nocet corporibus sic dispositis est
31
fames. et exercitium temperamentum excedens et negligen-
32
tia balnei. Sed qui febricitant febre que fit propter buboni-
33
cum apostema quod fit in subascellis inguinibus vltimum
34
medicamen illius apostematis est curatio. Et si propter reu〈-〉
35
ma hoc accidit medicine purgantes necessarie existunt. Et
36
si fuerit propter sanguinis abundantiam minutione indiget.
37
quia hec preseruat ne in vlteriores egritudines cadat. Et Galienus
38
precepit vt has febres patientes ponantur in balneum. sed
39
mihi non placet vt fiat nisi in declinatione. Et hoc sufficit in
40
medicatione ephimerarum: coniuncto tamen hoc causis ex〈-〉
41
terminatis in libro egritudinum.
42
¶ Capitulum .VIII. Quod est de curatione febrium acutarum arsiuarum[*]arsiuarum (?) cf. Venice 1574: ardentium.
43
〈D〉Einceps volumus loqui de febribus arsiuis[*]arsiuis cf. Venice 1574: ardentibus vel
44
acutis que dicuntur arsiue[*]arsiue cf. Venice 1574: ardentes. ideo quia iste febres
45
sunt medie inter putridas et ephimeras. Et dici〈-〉
46
mus quod iam dictum est in libro egritudinum: quod
47
hec febris fit ex multo sanguine: et sunt species due: vna est
48
dum sanguis non est putrefactus: et alia est: dum sanguis iam
49
putrefieri incipit. Et vnaqueque istarum trino disponetur mo〈-〉
50
do. Unus est vt homotenus[*]homotenus cf. Venice 1574: homo tonos cotinue affligatur a principio
51
vsque ad finem equaliter: et hoc fit propterea: quia idem quod
52
dissoluitur est equale ei quod resoluitur. Secundus modus
53
est vt a principio augmentetur vsque ad finem. et hoc accidit
54
propterea. quia illud quod dissoluitur est plus eo quod re-
55
soluitur. Tertius modus est vt a principio vsque ad finem de〈-〉
56
crescat. et hoc fit ideo quia illud quod dissoluitur minus est
57
eo quod resoluitur. Et quia hec febris fit propter oppilatio〈-〉
58
nem secundum vasa: medicatio ipsius erit per phlebotomiam. et
59
maxime cum non est sanguis putrefactus. Et Galienus hic di-
60
cit quod quando natura fortis est extrahamus vsque ad synco-
61
pim. et dicit quod propter hoc corpus refrigerationem habebit.
62
et possibile erit vt cholera abijciatur per partem superiorem
63
aut inferiorem. Et dicit hanc medicationem in hac febre esse
64
necessariam. Et ego dico quod hec quantitas euacuationis ar〈-〉
65
tificialiter non existit. immo valde est erronea. eo quod hec ars
66
imitatur naturam. et nunquam fit crisis laudabilis per euacua〈-〉
67
tionem sanguinis vsque ad syncopim perducentem. immo
68
hec prouenit a crisibus malis. in quibus virtus expulsiua
69
plusquam conueniens est: expellit. Adhuc non est intentio eua〈-〉
1
cuationis inquantum est euacuatio. nisi ad remotionem su〈-〉
2
perflui sanguinis peccantis quantitate. et ad conseruatio-
3
nem quantitatis naturalis. ergo quomodo potest sanguis
4
euacuari vsque ad syncopim. nisi cum detrimento sanguinis
5
naturalis. hoc impossibile esse videtur. Et Galienus non intel〈-〉
6
lexit per hoc nisi subitam corporis refrigerationem. ergo hec
7
medicina accidentalis est periculosa. vnde melius est vt ali〈-〉
8
quantulum ex calore remaneat extraneo. quam calor natura-
9
lis diminuatur. Adhuc non est credendum vt in tali corpo-
10
re quale est istud non sit putrefactionis alicuius humoris pre〈-〉
11
paratio: ergo si diminuis calorem naturalem corrumpetur
12
humor et virtus diminuetur. et non erit qui huius erroris fa〈-〉
13
ciat correctionem. Signa ergo per que cognoscimus febrem
14
esse a putrefactione exemptam. sunt signa commutatiua et
15
non fixa. Considera ergo quot in hoc loco eminent pericu-
16
la. Et cum in hac febre apparent signa putrefactionis per
17
vrinam aut pulsum phlebotomia non fiat vsque ad syncopi[*]syncopi or syncopim cf. Venice 1574: syncopam
18
perducens. quia impossibile est vt post minutionem non re〈-〉
19
maneat putrefactio vsque ad septimum diem. et propter hoc
20
est necesse vt remaneat virtus sufficiens digestioni. Et dicit
21
Galienus quod quando medicabis hanc febrem sanguinis cum
22
putredine. tunc non est expectandum vsque ad digestionem
23
materie. Et ex hoc intelligere debemus quod in principio phle〈-〉
24
botomare debemus. et demum potare aquam frigidam in
25
niue frigidatam tandiu donec corpus ipsius ad frigiditatem
26
deueniat. Et hoc fieri debet consideratis certis considera-
27
tionibus. Prima est vt egritudo sit digesta. et vt in visceri-
28
bus non sit apostema. et vt in ore stomachi non sit debilitas
29
neque frigiditas: nec quando infirmus non est assuetus aquam
30
frigidam bibere. et sic esse debet: quoniam illud quod hic in〈-〉
31
ducit ad malam complexionem contrarium existit eiusdem
32
rei que causam habet remouere: quoniam aqua frigida hu〈-〉
33
morem incrudat et impedit digestionem. Et impossibile est
34
hanc febrem integre remouere donec causa ipsam faciens in
35
corpore reperiatur: ergo quomodo potabit aquam frigidam
36
habens stomachum debilem et frigidum quin ei accidat ti〈-〉
37
mor et stupefactio et consimiles egritudines ex mala comple〈-〉
38
xione frigida. Et iam inuenti sunt homines qui biberunt
39
aquam frigidam semel in quantitate multa. et inde ad con-
40
strictionem anhelitus deuenerunt propter frigiditatem muscu〈-〉
41
li vel nerui et diafragmatis. et taliter quod non potuerunt aliquid
42
deglutire: et qui ipsam bibunt iam facta digestione: tunc natu-
43
ram optime adiuuant: eo quod tunc ibi iam aliud non reman-
44
sit: nisi mala complexio calida: et illa tunc remouetur ab aque
45
frigide bibitione: et sic natura meliorem facit operationem in
46
humore tali scilicet perficiendo digestionem et malam materiam
47
expellendo: quoniam ipsa mala complexio hoc facere pro-
48
hibebat. et hic est tractatus Galieni in potatione aque frigide in
49
hac egritudine. ¶ Et debes scire quod hec febris latitudinem
50
habet magnam in suo calore secundum magis et minus: et propter
51
hoc que fortioris caloris est dicitur arsiua idest causon. ¶ Et hec
52
latitudo diuersificatur secundum climata. Et quando omnia par-
53
ticularia concordant cum febre que est arsiua. et infirmus
54
multum desiderat aquam frigidam: non in hac est digestio
55
expectanda: quia eger ante digestionem consumetur. et si feceris
56
ipsum pati vsque ad digestionis aperitionem: tunc erit ipsius
57
digestio mala: quemadmodum est nebula nigra aut hypo-
58
stasis nigra propter nimietatem combustionis et tunc aque
59
frigide exhibitio non valebit. ¶ Et propterea melius est in
60
principio sine etiam digestionis signorum apparitione exhi〈-〉
61
bere et non curare: ex dictis aliquorum: quoniam hec res est
62
veracissime probata: nam materia que talem facit febrem qua〈-〉
63
lis ista est cum sit in vltimo caliditatis non est priuata dige〈-〉
64
stione nisi propter malam qualitatem acutam: non propter
65
grossiciem nec propter viscositatem: et quando hanc infrigi-
66
dabis: tunc statim erit materia digesta. et melius est vt conuer〈-〉
67
tas tale febrem ad febrem lentam et longam que curari potest:
68
quam eger subito moriatur. nam error qui fit in alteratione com-
69
plexionis febrium facilior est quam mors. Et ego credo quot il〈-〉
1
li quibus digestio debet expectari si detur aqua frigida ci-
2
tius curarentur si eius virtus extitit fortis: quamuis egritudo
3
fuerit longa. Dicit enim Rasis quod duo iuuenes in diebus
4
canicularibus iter agebant: quorum vnus erat dominus et
5
alter seruus: et ambo hanc inciderunt febrem. et medicus do〈-〉
6
mino aquam prebuit frigidam et seruo non propinauit. do〈-〉
7
minus euasit. et seruus mortuus fuit. Et terre iste nostre me-
8
die sunt inter terras. Galienus et Rasis in temperamento. et egres〈-〉
9
si sumus ex eo quod nostre intentionis erat: et propterea quia
10
tractatus curationis istius febris est vna partium tractatus
11
febrium putridarum. et propter hoc bonum fuit narrare medica〈-〉
12
mentum quod vtrisque commune existat.
13
¶ Capitulum .IX. Quod est de cura febrium putridarum.
14
et primo de eis in generali.
15
〈S〉Ed dico quod febrium que sunt ex mala complexione ma-
16
teriali: prima illarum intentio duas considerat res hoc
17
est vt malam remoueat complexionem et malam euacuet
18
materiam. Et quia materia est cum calore putridinali acci-
19
dit hic tertia intentio. hoc est vt remoueantur cause iuuantes ad
20
faciendum putrefactionem. et est superflui diminutio et pororum
21
apertio oppilationis. Et pororum oppilatio accidit proper res sty〈-〉
22
pticas aut frigidas aut desiccatiuas: aut propter humorum
23
grossiciem aut viscositatem. et aliquando hec omnia aggregan-
24
tur. ergo tertia intentio est. vt vnumquodque istorum remoueatur
25
per ipsius contrarium. Ergo vt plurimum accidit vt contrarientur
26
hec accidentia medicationi: et maxime quando superuenit acci-
27
dens quod est contrarium significationi medicationis febris. Sed
28
quando fuerit significatio recepta ab essentia febris et cau-
29
sis ipsius. et vnum erit contrarium alteri. tunc oportet medicum
30
considerare super accidentia si fortissima sint. Et si non co-
31
gatur medicus a febre vel accidentibus. tunc instare debet re-
32
motioni cause. et per hanc viam remouebitur febris sicut est in
33
febribus de frigida causa. vt est febris melancholie et flegma〈-〉
34
tis. Et si febris fortior causa fuerit: tunc opponat se febri sal〈-〉
35
uo vt cause non obliuiscatur. et possibile erit vt cogantur am〈-〉
36
bo considerare equaliter. Et nos volumus in primis narra-
37
re febres que non habent accidentia resistentia eorum medica〈-〉
38
tioni. et postea narrabimus illas que habent accidentia con〈-〉
39
traria. eo quod tractatus resistentie accidentium est alius a medi-
40
catione egritudinum et etiam alius a medicatione acciden-
41
tium. quod est. quia eorum medicatio est per remotionem causarum
42
sicut in egritudinibus. Sed resistere accidentibus fit cum re〈-〉
43
bus que cito ea remouent. et subito per contrarium quanuis
44
vt aliquando augmentant accidentium casus sicut opium in
45
summis doloribus. Dicimus quod frigiditas et humiditas in
46
omnibus febribus ingressum habent per modum medicine: et
47
cibi. et hoc in rebus assumptis in corpus. et hoc fit per primas
48
ipsarum virtutes solum. et aliquando fit vt aerem infridemus[*]infridemus corrupt for infrigidemus
49
et aliquando vt ipsum calefaciamus. et aliquando egrum re〈-〉
50
moueamus de vno climate ad aliud. sicut fit in periplemo〈-〉
51
nico[*]periplemonico cf. Venice 1574: peripneumonico cui prestamus vt vadat in ethiopiam vel ad arabiam.
52
Sed euacuationes in febribus per phlebotomiam vel far-
53
maciam fiunt per virtutes secundas aut tertias. aut per pro-
54
prietates. et aliquando fiunt per balnea aut fricationes. Sed
55
euacuationes per exerecitium[*]exerecitium corrupt for exercitium in febribus non fiunt. et est con-
56
siderandum in quo sit vnumquodque istorum faciendum aut
57
plus vno. et in quo tempore. eo quod tempus est vna ex rebus valde
58
necessarijs in hac arte. et propterea dixit Hyppocrates quod tempus sit acu〈-〉
59
tum: hoc est quod tempus medicine latitudinem paucam habet. Et
60
dicimus quod phlebotomia fieri non debet. nisi signa multi san-
61
guinis apparebunt: sed melius est vt fiat quando non est ma〈-〉
62
licia: nisi quantitatiua sicut superius dictum est. Et tempus
63
faciendi sequitur fortitudo: quia secundum plurimum fortitudo virtu-
64
tis plus est in principijs egritudinum. propter hoc ordinaue〈-〉
65
runt quidam fieri phlebotomiam in principijs egritudinum: et
66
multi sunt egrorum qui phlebotomiam patiuntur vsque ad vl〈-〉
67
tra .7.[*].7. i.e. septimum, cf. Venice 1574: septimum diem. Et ad remouendum illorum errorem dicit Galienus quod de〈-〉
68
bilitatem virtutis aut fortitudinem non sequitur numerus
69
dierum. Et quantitas phlebotomationis recipitur a fortitudi〈-〉
1
ne egritudinis: et a complexione et ab etate. et tempore anni: con〈-〉
2
suetudine: dieta et conditionibus alijs. Sed bonitas virtu-
3
tis et eius malicia sequitur maliciam complexionis et eius
4
bonitatem. et propter hoc ponitur a medico in vno genere.
5
Sed euacuatio que fit aperiendo oppilationes fit inciden-
6
do humores et subtiliando ipsos et digerendo ipsos et recti-
7
ficando illud quod potest rectificationem accipere et expel-
8
lendo illud quod non potest rectificari: et hoc fit in omnibus
9
febribus et maxime in illis que non sunt incensiue. et etiam
10
in omnibus horis seu temporibus egritudinis: eo quod mate-
11
ria putrida non rectificatur: nisi his duabus rebus scilicet expel〈-〉
12
lendo illud quod rectificari non potest. et rectificando quod
13
potest rectificari quemadmodum fit ab hominibus volen-
14
tibus putrefactioni obuiare. Et necesse est regere naturam
15
continue in prouocando vrinam. Sed quia maior pars ha〈-〉
16
rum medicinarum est calide et sicce complexionis vt est se-
17
men appij et feniculi et similium. et possibile est vt ex tali ope〈-〉
18
ratione febris augmentetur. et propter hoc necesse est vt fran-
19
gantur earum virtutes prime cum rebus frigidis ex natura
20
sui adiuuantibus illam operationem. et talia sunt semia me〈-〉
21
lonis cucumeris et horum similium: et sunt etiam ex medici-
22
nis harum operationum que sunt temperate vel pauce ca-
23
liditatis. quas damus febricitantibus: sicut capillus vene-
24
ris et endiuia et similia. Et in summa intelligere debemus quod
25
quando operari volumus medicinas calidas quod frangere
26
debemus earum virtutes. et in his predictis medicinis inue〈-〉
27
niuntur due res scilicet incisio et subtiliatio. Et scias quod euacua-
28
tio per vrinam est ex medicinis magis manifestis in febribus
29
Et he medicine aliquando inducunt angustiam et inquetu〈-〉
30
dinem et corruptionem stomachi et epatis. et proprie in fine
31
febrium chronicarum. et propter hoc conuenit vt eis admi-
32
sceantur ea que habent confortare membra principalia sicut
33
bulliendo in aqua predictarum aliquid masticis. vel vt bi-
34
bant aquam illam cum zucharo rosato et in his conuenit no-
35
bis magna exercere scilicet in confortando: subtiliando et inciden〈-〉
36
do. Et si materia huius febris fuerit humor frigidus. et sic-
37
cus oportet vt abstineat ab his scilicet calidis et siccis co quod ista
38
sicca non debes quartanarijs exhibere. et si uis ei propina-
39
re debes hoc facere frangendo siccitatem earum cum radi-
40
ce liquiritie et zucharo viola. Sed quia zucharum violatum
41
habet virtutem relaxatiuam prohibere poteris cum passu〈-〉
42
lis. quoniam optime existunt in hoc casu: et sunt necessarie:
43
scilicet passule in remouendo siccitatem superfluam squin-
44
zibin scilicet syrupi acetosi. eo quod habet mordicare membra ner-
45
uosa scilicet hypophagum seu meri et stomachum et cannam pul〈-〉
46
monis: et aqua ciceris confert in maiori parte febrium. ¶ Et
47
quanuis aqua hordei sit frigida et humida habet mundifi-
48
care vias a superfluitatibus. et abstergit et lauat vias absque
49
inflammatonie[*]inflammatonie corrupt for inflammatione. et est ex medicinis laudabilis valde in hoc casu.
50
Et propter hoc squinzibin et aqua hordei laudata sunt in
51
curis febrium. Sed aqua hordei interdum ori stomachi ha〈-〉
52
bet inducere nocumentum. et propter hoc indiget rectifica-
53
tione: scilicet ponendo in rotulo dimidio aque hordei cha-
54
racterem vnum ex mastice scilicet pondus .4. granorum hordei
55
et hec omnia indigent consideratione scilicet opponendo se peri〈-〉
56
culosiori et fortiori secundum plus et minus. ¶ Medicine enim
57
laudate in relaxatione nature sunt que habent has secun-
58
das virtutes: scilicet relaxare et qualitati febrili obuiare. et
59
tales sunt tamarindi et benefeg idest viole et tereniabin seu man〈-〉
60
na et medulla bathee. Sed oportet vt vitemus dare mirobala-
61
nos ante digestionem propter stypticitatem ipsorum: sed alublep
62
idest corrigiola optima est in principio febris: quamuis aliquam
63
habeat caliditatem. ¶ Ordo autem medicinarum in molli〈-〉
64
ficando naturam est quam dicturus sum scilicet tereniabin pri-
65
mo. secundo benefeg idest viole. tertio tamarindi. postea alu-
66
blep medulla cucumeris sarraceni scilicet sanguine. et postea kar〈-〉
67
sabar idest cassia fistula. deinde mirobalis et conueniens est omni-
68
bus febribus vti contrarijs a tota specie putredinis febri-
69
lis. Sed quia he medicine pro maiori parte calide existunt sicut
1
suant species: ideo in modica quantitate de ipsis ponere debemus:
2
et frangere debemus earum virtutes primas. Sed medicinis que hanc
3
exercent operationem absque calefactione vti debemus in hoc
4
loco: sicut est vinum pomorum granatorum: et sandali albi et rubei
5
et tabazir idest spodium. Sed in sandalis aliqua existit oppilatio
6
et cum rectificata fuerit medicina materia vtilis existit. ¶ Sed
7
medicine que habent infrigidare et humectare sunt diuerse vel varie
8
vel multe secundum diuersitatem et multitudinem febrium in quantitate ca〈-〉
9
lidarum et paucitate earundem. ¶ Et ordo harum medicinarum est ta〈-〉
10
lis: quia primo danda est aqua hordei: et postea syrupus iulep
11
et est syrupus secundum quosdam factus ex aqua rose et zucharo
12
solum: sicut laudauerunt aliqui noui. Sed propter sicci-
13
tem[*]sicci-tem corrupt for siccitatem aque rosate ponendum est tantundem aque simplicis.
14
et plus et minus secundum quod videtur conuenire: et qui ma-
15
gis fortis existit est syrupus factus ex succis frigidis et hu-
16
midis: sicut est succus cucurbite: et cucumeris sarracenici. et
17
citrullorum et melonum. et sunt exterius coloris citrini: et interi〈-〉
18
us sunt continui et alibi: sed quod fortius existit est bibere suc〈-〉
19
cum predictorum absque zucharo. et maxime succum anguine
20
scilicet cucumeris sarracenici: eo quod contrariatur cholere a tota sub〈-〉
21
stantia sua. Sed tempus in quo de necessitate debemus purgare
22
materiam peccantem cum medicina attractiua est hora in qua exu〈-〉
23
berat malicia humoris exeuntis in qualitate. et iam declara〈-〉
24
uimus superius. et hoc facere debemus forti existente virtu〈-〉
25
te. et tunc est certum quando signa digestionis apparent: quoniam
26
eo tempore collaudatur euacuatio facta a natura: eo quod vir-
27
tus expulsiua non mouetur ad expellendum superfluitates
28
per viam naturalem nisi facta digestione. et in hac arte imitari
29
debemus opera nature toto posse. Et scire debes quod facta di〈-〉
30
gestione fit descensio et expulsio absque aliquo impedimento
31
grossitudinis vel viscositatis vel oppilationis. Sed quan-
32
do non apparet digestio. tunc dissensio inter medicos repe-
33
ritur: eo quod Galienus et maior pars medicorum dicunt quod minime
34
purgare debemus nisi materia sit digesta: nisi egritudo fue-
35
rit in vltimo acuitatis. Et hoc intelligere possumus ex di-
36
etis Hyppocratis: quoniam quando egritudo est in vltimo
37
acuitatis: tunc humores sunt in vltima furiositate. et non est
38
securitas quin descendant ad quedam membra principalia
39
et ledant ipsa nisi sint euacuati in principio egritudinis: eo quia
40
humores qui acutissimi existunt sunt subtiles. et quia ibi non
41
est grossicies nec viscositas que prohibeat operationem me〈-〉
42
dicine laxatiue. Et non potest inde prouenire nisi vnum solum no〈-〉
43
cumentum: quod est: quia medicine laxatiue suis qualitati-
44
bus primis augmentant febrem. et illud potest remoueri mi〈-〉
45
scendo cum eis frigida et humida secundum quod conuenit. Sed quan〈-〉
46
do egritudo non est peracuta valde: sed est quieta: tunc expe〈-〉
47
ctanda est digestio. Et scire debes quod egritudines que acu-
48
te sunt in terris Hyppocratis in terris nostris peracute sunt. et hoc
49
manifestatur: quia Hyppocrates non curabat egritudines acutas nisi
50
cum aqua hordei et melicrato et postquam ita est egritudines acu〈-〉
51
te nostre regionis et illarum calidarum terrarum medicande
52
sunt cum medicinis attratiuis vel laxatiuis in principio egri〈-〉
53
tudinis. Et in egritudinibus peracutis pro maiori parte hu〈-〉
54
mores corrumpuntur circa orificium stomachi. et propter hoc
55
quando apparet abundantia sanguinis. licet non sit super〈-〉
56
flua euacuare debemus: quoniam inde magnum prouenit iu〈-〉
57
uamentum. et incontinenti quiescit valitudo egritudins[*]egritudins corrupt for egritudinis: nisi sit
58
quod prohibeai[*]prohibeai corrupt for prohibeat ex rebus supra dictis. Sed quando egritudines
59
non sunt acute: sed sunt ex humoribus mucillaginosis et visco〈-〉
60
sis et indigestis ipsa euacuare et purgare debemus post sub〈-〉
61
tiliationem et incisionem. et hec est digestio eorum: alioquin
62
non oportet cum medicina purgari. Sed egritudines que non
63
sunt acute et sunt ex humoribus subtilibus: sicut est vera ter〈-〉
64
tiana que non transit vltra .7. periodos: dicit Auicenna quod expecta〈-〉
65
re debemus digestionem: eo quod digestio humoris subtilis est
66
eius ingrossatio et grossi est eius subtiliatio: et sicut difficile
67
est virtuti expulsiue expellere humores grossos propter sui
68
grossiciem: sic difficile est virtuti expulsiue expellere subtilem
69
quia disrumpitur et dispergitur propter sui subtilitatem. qua〈-〉
1
re difficile existit nature expellere humores grossos: eo quod op〈-〉
2
pilant meatus et transitus: et subtiles: quia disrumpuntur et
3
sparguntur et imbibuntur. tamen medicine laxatiue citius ex-
4
pellunt et facilius humores subtiles quam grossos. Et propter
5
ea quidam medici dixerunt quod nunquam dederunt aliquam me〈-〉
6
dicinam laxatiuam ad purgandum aliquem humorem quin cho〈-〉
7
lera prius purgaretur propter sui lenitatem et subtilitatem. et
8
adhuc magis quod quando dantur medicine laxatiue que tra〈-〉
9
here et purgare debent melancholiam: aut flegma grossum et
10
viscosum a proprietate et sui natura prius ille eedem trahunt
11
choleram et expellunt. Et hoc idem manifestat intellectus
12
quod subtiles humores habiliores sunt ad purgandum et ex-
13
pellendum grossis: quanuis hoc non fit ex opere nature: quo-
14
niam si sic faceret natura. illud quod prius exiret in egritu-
15
dinibus acutis esset cholera: eo quod tales egritudines pro ma〈-〉
16
iori parte fiunt ex humoribus subtilibus. et quanto sunt sub〈-〉
17
tiliores tanto difficilius a natura expelluntur. Et propter
18
hoc dicimus quod minime tardare debemus in peracutis ex-
19
hibere purgationes: neque expectare ad perfectam digestio-
20
nem: quia non est tutum quin mala qualitas predominetur na〈-〉
21
ture. et tunc erit mala digestio expectanda cum diffiducia libe〈-〉
22
rationis. Et postquam ita est quod purgare debes non facias illud
23
nisi primo frangas suam caliditatem et siccitatem. Sed in fe-
24
bribus flegmaticis et melancholicis Rasis in principio ea〈-〉
25
rum purgabat: et hec erat eius opinio omnino scilicet purgare in
26
principio febris. tamen Galienus dicit contrarium manifeste scilicet
27
quod minime debemus in principio febrium melancholicarum
28
et illud idem dicit in epistola ad glauconem. Et illud est quia
29
finis harum egritudinum est securus: nec expectatur dige-
30
stio mala: sed flegmatica est male deteriminationis. et propter
31
hoc necessarium existit vt infirmus euacuetur preter quam ex-
32
pectetur digestio perfecta: et propter hoc medicus prius inci〈-〉
33
pere debet a medicinis subtiliatiuis et incisiuis per hebdo-
34
madam vnam: quia non timemus calorem huius febris cum
35
sit debilis vt magnum inferat nocumentum: et cum hoc fece〈-〉
36
rit tunc medicus purgare incipere debet. Et demonstratio
37
huius est illud quod vides fieri in apoplexia: et etiam in similibus egri〈-〉
38
tudinibus timorosis frigidis quia incipimus in talibus ab euacuatione
39
ponendo in medicis laxatiuis incisiua et subtiliatiua. ¶ Et
40
mihi videtur impossibile recipiendo syrupum squinzibin per
41
hebdomadam vnam factum ex decoctione radicum lilij celestis. et se-
42
minis appij: et liquiritie quin preparet humores. et digerat. et le〈-〉
43
uiorem faciat exitum a corpore et quamuis totus humor non euacuetur
44
a corpore: tamen natura inde alleuiationem suscipiet omnino. Et inde
45
redire debes ad incidendum et subtiliandum per aliam hebdoma〈-〉
46
dam quemadmodum diximus. et postea purgare: quia taliter operan〈-〉
47
do humores habiles reperiuntur ad expellendum. Et simile hoc
48
est homini ferenti graue pondus: quaniam quando ferre non potet ipsum et
49
diuidit ipsum in partes facilius tolerat ipsas. et postquam natu-
50
ra fuerit alleuiata: tunc digestio laudabilis apparebit. et re-
51
ctificabitur domnno concedente. ¶ Et hoc melius existit valde
52
quam infirmum dimittere egritudini et nature scilicet si videbis na-
53
turam egritudini preualere tunc dietam et regimen infirmo iu-
54
bebis: et hoc in arte minime collaudantur: quoniam nisi nature vio〈-〉
55
lentiam feceris vel adiuuando ipsam nihil boni ei feceris:
56
nisi quod verba ei dederis retinendo ipsum. Et istud idem regi〈-〉
57
men facere poteris in febribus melancholicis: et sic facimus
58
hominibus sanis quando volumus ipsos purgare scilicet quia
59
ipsis digestiuum propinamus primo ad subtiliandum humo〈-〉
60
res et vias aperiendo: sic et in egritudinibus oportet facere: tamen in
61
egritudinibus maior diligentia est adhibenda: eo quod earum
62
humores difficilius recipiunt digestionem. Et hoc manifestatur
63
in opere Galieni in labore spontaneo febri propinquo: quoniam
64
ipse purgabat omnes humores facientes hunc laborem pre-
65
ter humores viscosos mucillaginosos: eo quod omnes concor〈-〉
66
dare videntur quod tales non sunt purgandi. Galienus autem
67
videtur quot euacuare debemus habentes hanc febrem per
68
fricationem solum. Ego autem affirmo quod climata in hos
69
multum sunt consideranda. propter hoc non est danda re-
1
gula generalis: quoniam mihi videtur quod etiam humores vi〈-〉
2
scosi et mucillaginosi purgari possunt in his nostris regioni〈-〉
3
bus: facta tamen incisione et subtiliatione per longum tem-
4
pus. et tunc tempus digestionis abbreniabis. et natura inde
5
alleuiatur: et ex tunc videbis digestionem laudabilem. ¶ Et
6
te oportet has res multotiens experiri: quia experientia in
7
his rebus non modicam virtutem habere videtur quod scri〈-〉
8
psimus de hoc in hoc loco sufficiat.
9
¶ Capitulum .X. Quod est de cibatione et fricatione et bal-
10
neatione febricitantium.
11
〈D〉Ico quod cibus dari non deberet febricitantibus vs〈-〉
12
que ad statum egritudinis. et hoc vt natura tempus
13
habeat digerendi humores facientes egritudinem
14
et ipsos expellendi: sed quia virtus non est suffi-
15
ciens omnibus: te oportet considerare egritudines: quoniam si
16
fuerit ex egritudinibus peracutis: cuius status est propin-
17
quus et crisis debet esse in septimo et natura fortis existit: tunc
18
illud facere debes. Sed si virtus debilis fuerit nullatenus
19
facere debes. Sed si virtus mediocris fuerit et etas fuerit iu〈-〉
20
uentutis cibabis ipsum aqua hordei. et mica panis lo-
21
ta etiam cum aqua calida ad quantitatem .℥.II. vel .II. pon-
22
deris. et istud est subtilius regimen in nostro climate secundum con〈-〉
23
suetudinem nostram. Sed regimen antiquum subtilius erat
24
nihil dare per hebdomadam vnam. et quando volebant in〈-〉
25
grossare dabant aquam mellis solum. Sed hoc ferre non pos〈-〉
26
sunt illi qui sunt nostri climatis propter complexionem ae-
27
ris et consuetudinem. Sed in climate illorum corpora ha-
28
bent minorem resolutionem. et cum hoc bibunt vinum non
29
in modica quantitate et comedunt carnes porcinas: que duo
30
sunt plurimi nutrimenti. Et generaliter consideranda est con-
31
suetudo. quoniam qui consueti sunt comedere ter in die non
32
possunt predicta sustinere. et maxime habentes complexio-
33
nes calidas et resolubiles Et si cognoueris statum egritudi〈-〉
34
nis esse longum et virtus infirmi fuerit debilis cibandus est
35
plusquam diximus in principio et cum status appropinquabit
36
minuendus erit. et totum hoc est intelligendum fortis exi-
37
stente virtute. et fortitudo virtutis existit in complexione for〈-〉
38
ti. Sed qui habent complexiones calidas et siccas pauci ex
39
his famem possunt sustinere et maxime in egritudinibus si〈-〉
40
bi comsimilibus[*]comsimilibus corrupt for consimilibus [passim consimil-] et in temporibus calidis: eo quod quando ta〈-〉
41
libus pati famem fecerimus febres eorum ad incensiuas de〈-〉
42
clinare faciemus quanuis debiles existant in radice vel ad
43
ethicam. quia in complexionibus consimilibus multiplican〈-〉
44
tur qualitates male sui natura. et magis quando eis facimus
45
sustinere famem multiplicantur et aduruntur humores. Et ho〈-〉
46
ra cibandi eos est in declinatione paroxismi primi. et ante
47
principium secundi vt natura habeat spacium digerendi
48
humorem in tempore paroxismi. et hoc melius existit scilicet con-
49
fortare virtutem ne ei accidat accidens periculosum: cui ne-
50
cessarium sit cibum propinare vt in syncopi ex resolutione.
51
Sed si timuerimus aliquod ex his cibabimus eos in prin-
52
cipio paroxismorum: quoniam inde eos a syncopi taliter li〈-〉
53
berabimus quemadmodum recitat Galienus de puero qui
54
precepto medicorum sustinuerat famem tribus diebus. Et
55
aliquando conamur cibare ipsos in medio paroxismorum.
56
In febribus autem continuis horam cibandi eligere debe-
57
mus in qua maioris existunt quietis considerando tamen
58
consuetudinem. Et ex horis diei meliores sunt frigide scilicet mane
59
et sero. Et scias quod balneum declinatione febrium collauda〈-〉
60
tur: quoniam superfluitates euacuat subtiles. In principijs
61
vero minime: quia rigores habet prouocare: et dissoluit hu-
62
mores et multiplicat oppilationes. et spargit superfluitates
63
per corpus totum. et non est tutum quin inde proueniat apo〈-〉
64
stema in aliquo principali membro: et quanuis humores eua〈-〉
65
cuet multiplicat tamen caliditatem et siccitatem febrilem: si-
66
ue fuerit ex aqua calida factum: siue ex aere calido. Et neces〈-〉
67
se est vt corpora talium non tangantur aqua frigida: quoni〈-〉
68
am humores efficit crudos. et propter hoc balneum fieri
69
non debet nisi post factam declinationem: et in febribus que
1
non sunt acute. Uina quoque aromatica et leuia que modi〈-〉
2
cam aquam sustinere possunt flegmatice et melancholice ex〈-〉
3
hibere possumus: sed in incensiuis a vino omnino elongare de〈-〉
4
bemus. Galienus quoque curabat febres que erant ex humo-
5
ribus mucillaginosis cum fricatione et hoc indiget conside〈-〉
6
ratione. quoniam non est tutum quin humores spargantur
7
ex fricatione per totum corpus. Et ipsemet precipit in libro
8
de conseruatione sanitatis quod ille qui habet laxitudinem et
9
corpus eius fuerit plectoricum vel plenum humoribus mu〈-〉
10
cillaginosis vt minime moueatur vel exercitetur: neque balne〈-〉
11
um intret neque faciat confricationem et similia: eo quod frica-
12
tio non euacuat ex humoribus nisi qui sunt subcutanei et in〈-〉
13
ter musculos: qui autem sunt in venis nullatenus euacuari
14
possunt nisi cum medicinis laxatiuis. Et etiam vides quod si sa〈-〉
15
nus faceret fricationem preceptam ab ipso in laxitudine scililcet
16
ita magna: de necessitate cutis apostemaretur: eo quod fricatio
17
hec in vltimo grauitatis existit. et illis maxime qui hanc pa〈-〉
18
tiuntur egritudinem cum in laxitudine semper videantur es〈-〉
19
se. ¶ Iam ergo sufficienter scripsimus sicut nobis videtur
20
generaliter curas febrium putridarum. nunc autem redibi-
21
mus ad curam vniuscuiusque particulariter.
22
¶ Capitulum .XI. Quod est de cura febrium cholericarum
23
et primo de cura tertiane.
24
〈H〉Ec febris si fuerit pura tertiana erit secura absque
25
periculo. Et scimus certissime quod natura habe-
26
bit dominium super hunc humorem: et propter
27
hoc non debemus eum mouere cum medicinis
28
attractiuis sicut est scamonea. eo quod rectificando eam quan-
29
tum plus possumus semper membris principalibus habet
30
inducere nocumentum. et propter hoc virtutem debilitat. et
31
auget etiam caliditatem febrilem et siccitatem suam. et si aliud
32
non induceret nocumentum nisi conamen surgendi et decum〈-〉
33
bendi modicum non inueniretur. quia complexio inde su-
34
percalefit et debilitatur. Sed apparente signo digestionis non
35
est malum dare aliquam medicinam attractiuam in hunc
36
modum: scilicet quia primo dare debes ea que primo habent
37
lenire materiam et humectare sicut syrupum violis. et tamarin〈-〉
38
di[*]syrupum violis. et tamarin-di cf. Venice 1574: syrupum violatum et tamarindos. et ad reprimendum nocumentum stomachi adde aliquid
39
ex mastice: et reubarbarum in hoc loco optimum existit: quo〈-〉
40
niam reprimendo nocumentum predictarum laxat. Et quan〈-〉
41
titas quam dare debes ex reubarbaro est a duabus .℥. vsque
42
ad tres miscendo ei syrupum iulep et squinzabin ana .℥.I.
43
cum .V. partibus aque frigide. et infra diem potabis eum aqua
44
hordei. et hoc faciendum est omni die nisi natura moueretur
45
bis in die ad assellam: sicut conuenit. et si natura moueretur
46
ex hac medicina vltra quantitatem minue secundum portionem ex
47
ea. Et sumus contenti in hac febre ex infrigidatione et hu-
48
mectatione cum aqua hordei et syrupo iulep. eo quod hec fe-
49
bris non existit intense caliditatis cum sit ex cholera natura〈-〉
50
li. Et sumus contenti oppilationes ipsius remouere cum aqua
51
ordei et squinzabin solum cum modica in ea reperiatur op-
52
pilatio et forsitan nihil. Et facta digestione si sufficit dare mi〈-〉
53
robalanos citrinos bene quidem: sin autem propina infir-
54
mo ex scamonea charateres .II. cum tantundem masticis. et
55
cum .℥. vna syrupi de nenufare. et .℥. media syrupi malorum.
56
Syrupus de nenufare. quia frangit qualitates ipsius sca-
57
monee primas scilicet eius caliditatem et siccitatem. et cum
58
hoc confortat aromaticitate sua membra principalia. Et sy〈-〉
59
rupus pomorum. eo quia frangit eius siccitatem. et remouet
60
nocumentum principalium membrorum ab ipsa. et mastix quia
61
confortat et remouet nocumentum principalium membrorum.
62
medici iam ipsis vsi fuerunt ad occultandum maliciam sca-
63
monee. Et si timebis debilitatem infirmi cibabis ipsum mi〈-〉
64
ca panis lota. et iam testificauit Hyppocrates quod nisi fuerit ex erro-
65
re quod hec febris non transit .14.[*].14. cf. Venice 1574: quartamdecimam diem etiam si fortissima fuerit. Sed
66
si hec febris non fuerit ex pura cholera sed erit ex vitellina
67
vel prassina vel eruginosa non euadit hic absque periculo ma〈-〉
68
gno. et maxime quando fuerit ex prassina vel eruginosa. et mi〈-〉
69
bi videtur impossibile quod aliquis ab eruginosa euadere pos〈-〉
1
set. Et he febres longos habent paroxismos et pessima acci〈-〉
2
dentia. et propter hoc indigent purgatione cum medicina at-
3
tractiua quam suprascripsimus. prius ablata caliditate et sic〈-〉
4
citate ipsius. Et non est malum vt misceas ipsi medicine ali-
5
quid de polypodio quod arabice dicitur belbeg eo quod purgat cho〈-〉
6
leram adustam et grossam et melancholiam. postquam fregeris siccita〈-〉
7
tem eius cum oleo amygdalarum dulcium: et aperire oppilationes in
8
hac febre proprium existit nisi fuerit excedentis caliditatis: quod si fue〈-〉
9
rit: tunc intendere debes solum ad infrigindandum et humectandum.
10
¶ Capitulum .XII. Quod est de cura causonidis.
11
〈H〉Ec febris est intensi caloris et prauorum acciden〈-〉
12
tium. et dicitur incensiua: et impossibile est quod hec ex
13
cholera naturali generetur. Et in ista conueniens exi〈-〉
14
stit purgare cum medicina attractiua a principio
15
ipsius. et minuere ex sanguine si signa sanguinis apparebunt
16
dando ei omni die decem aureos tamarindorum infusorum
17
in aqua simplici absque syrupo et alinqua alia re dulci: et post
18
dabis ei bibere aquam hordei. et postea per totum diem pota〈-〉
19
bis eum aqua angurie. et hoc regimen proprium existit omnibus
20
febribus que sunt in vltima caliditate. et non dimittas aquam
21
angurie et aquam super niuem infrigidatam: quoniam si conuerteris hanc fe〈-〉
22
brem in lentam et chronicam melius longe existit quam vt eger mo〈-〉
23
riatur. Et hoc etiam dixit Abumeron Auenzoar de quodam
24
puero quem ipse medicauit: cui dabat omni die aquam angu〈-〉
25
rie. et quottidie choleram vomebat. et tamen taliter fuit operatus
26
donec illa febris conuersa fuit ad chronicam: et inde liberatus
27
fuit. Et mihi videtur quod aqua angurie longe melior existit quam
28
aqua in niue infrigidata in hoc casu: eo quod aqua in niue infrigi〈-〉
29
data quamuis sit in vltima frigiditate velociter tamem recipit ca〈-〉
30
liditatem et adhuc magis: quia aqua cum sit simplex nihil
31
restaurat neque prestat corpori nisi frigidam qualitatem solum
32
sed aqua angurie restaurat et addit in sanguinem faciendo fri〈-〉
33
gidam substantiam et qualitatem. Sed quando febres erunt lente et lon-
34
gi erunt paroxismi: et certus eris quod non ex cholera pura erunt
35
sed erit ex vitellina que naturali frigidior existit: tunc stude-
36
re debes plus in aperiendo oppilationes quam in infrigidando
37
contrarium eius quod fieri debet in illa que fuerit ex cholera pu〈-〉
38
ra: quamuis raro tales inueniantur. Et laudabiles medicine in
39
hac parte sunt que habent virtutem amperitiuam absque forti calidi-
40
tate sicut capillus veneris. et radix appij. et semen feniculi fran〈-〉
41
gendo siccitatem eorum cum radice liquiritie. et caliditatem cum vio〈-〉
42
lis. et flore nenufaris. et semibus communibus. Et studeas pone-
43
re in medicinis res que habent membra principalia confortare. sicut
44
est mastix et spica nardi componendo ista cum syrupo squinzabin.
45
Et esto studiosus ponere in medicinis solutiuis que habent chole-
46
ram euacuare cum quantitate flegmatis sicut est semen bruili .I.
47
semen cartami. frangendo tamen caliditatem et siccitatem eo〈-〉
48
rum. Et hec est cura omnium febrium cholericarum.
49
¶ Capitulum .XIII. Quod est de cura febris flegmatice.
50
〈H〉Ec febris cum fuerit ex flegmate simplici et natu〈-〉
51
rali. et de hoc fueris certus: tunc studiosus esse de〈-〉
52
bes in incidendo humores. et in subtiliando et op〈-〉
53
pilationes aperiendo plusquam infridando[*]infridando corrupt for infrigidando et hume〈-〉
54
ctando: et sufficit tibi in hac intentione squinzabin cum iure
55
cicerum occultando siccitatem eorum cum radice liquiritie
56
Et adde huic compositioni aliquid ex spica et mastice quoniam in
57
hac fehre stomachus debilis reperitur. et conuenientior ope〈-〉
58
ratio in principio huius febris est lenire naturam cum semi〈-〉
59
ne cartami et semine harunlim[*]semine harunlim cf. Venice 1574: semine vrticarum fracta siccitate eorum prius cum
60
tereniabin. Et seruato hoc regimine per hebdomadam vnam
61
propinabis ei medicinam laxatiuam que habeat illum hu〈-〉
62
morem euacuare. et melior illarum medicinarum est turbit: quia a pro〈-〉
63
prietate habet trahere et expellere humiditatem que in ore
64
stomachi est: et agaricus etiam cum eo: quia eradicat humo〈-〉
65
rem grossum et aperit oppilationes. et si addideris aliud ex
66
hierapicra non est malum confidendo magis in agarico et
67
turbit: et aliquando occultando et frangendo siccitatem eorum
68
cum oleo amygdalarum dulcium. ¶ Coloquintida autem in
69
tuis medicinis euitabis ponere quantum plus poteris. Et
1
si apparuerit tibi quod humor sit tante duriciei quod non possit eua〈-〉
2
cuari absque ea: adde ex ea aliquid in predicta compositione
3
occultando malitiam eius cum chachina: et credo quod sit dragan〈-〉
4
tum et cum amygdalis. Et dosis eius est scilicet pars aurei: et ta-
5
les purgandi sunt bis quoniam in vna vice non possunt pur〈-〉
6
gari propter grossiciem humoris. et hoc non facias nisi vir-
7
tus fuerit fortis consideratis alijs conditionibus supra di-
8
ctis: medicina vero facta ex turbit in principio huius febris
9
non est mala. ¶ Cibus vero in principio huius febris sit
10
pulla parua secure: eo quod status eius non est minor trium se-
11
ptimanarum. et est possibile vt ipsa duret vsque ad .40. dies
12
et vltra. Rasis autem dicit quod transacta septimana quarta non
13
est malum infirmo exhibere trociscos de rosis completos cum
14
aqua cicerum: eo quod hanc febrem patientes in fine leuiter de〈-〉
15
ueniunt ad debilitatem stomachi et epatis. et cadunt de faci〈-〉
16
li in hydroposim. Et ego meo tempore vidi quosdam ha-
17
bentes febres chronicas quibus medici nostri propinabant
18
eis syrupum squinzabin solum. et ceciderunt in hydropisim
19
et mortui sunt. Et quod dico de trociscis de rosis in hoc lo〈-〉
20
lo[*]lolo corrupt for loco non dico nisi causa exempli et similitudinis: tamen tu de-
21
bes dare ex similibus medicinis secundum plus et minus prout ti〈-〉
22
bi melius videbitur conuenire: etiam quod simile huic intenti〈-〉
23
oni reperitur est zucharum rosatum preterquam frigiditati ma〈-〉
24
gis videtur pertinere quam trocisci dicti. Et videbitur tibi con〈-〉
25
ueniens miscere cum iure cicerum syrupum squinzabin: facit
26
illud et si inflatio in pedibus aut in palpebris apparebit tibi caueas a
27
syrupo squinzabin: quoniam habet perducere ad hydropisim quemadmo〈-〉
28
dum diximus. ¶ In febribus vero flanticis non recipientibus
29
digestionem: quorum facies et venter tumescunt: et colores eo〈-〉
30
rum plumbei videbuntur. Galienus videtur quod tales sunt euacu〈-〉
31
andi per fricationem donec vigilant diuidendo tempus eo-
32
rum ita quod dimidium tempus eorum sit fricando: et dimidium
33
sit dormiendo. Et dabimus ei bibere aquam mellis cum sy〈-〉
34
rupo et liquiritia. Sed Galienus potabat eos aqua hordei: sed eam
35
ego non laudo in hoc casu: eo quia nocet stomacho: et facit
36
oripilationem: nisi cum ea fuerit parum masticis et piperis
37
et radicum feniculi: et non debemus eos diu dimittere absque
38
cibo: quia inde recipiunt nocumentum: quanuis leuiter pati
39
famem possint: quoniam quando iste humor mucillaginosus mul〈-〉
40
tiplicatur in corpore talis humor cum difficultate maxima
41
potest ad sanguinem conuerti: et propter hoc virtutes eorum debi〈-〉
42
litantur donec ad syncopim habent prouenire. et ideo eis dare
43
debemus micam panis lotam cum aqua mellis: vel cum vino
44
aromatico. Et hic est modus fricationis qui preceptus est
45
a Galieno in hoc casu scilicet quod habere debes gausapia aliquantu-
46
lum grossa et vetusta: et in primis incipere debes a superiori
47
crurium descendendo inferius ad pedes: et postea frica genua
48
et postea superiora coxarum descendendo ad genua. ¶ Et po〈-〉
49
stea incipies fricationem ab humeris vel spatulis descendo
50
per brachia ad manus. deinde fricabis dorsum incipiendo
51
a summitate eius veniendo vsque ad pedes: et sic fiat per totum
52
diem. Et si infirmus senserit laxitudinem inunge cum oleo
53
non habente stypticitatem. sicut camemillinum et anetinum
54
quoniam est bonum. Et dicit Galienus quod postea abstergere de-
55
bes oleum: eo quod angustiam prestat: et hoc est quod Galienus
56
videtur dicere de huius egritudinis regimine. Et quia in hac
57
febre accidens syncopis consueuit peruenire. ideo memoratus ero
58
eius curam vbi tractabo de curis accidentium obtinendo[*]obtinendo cf. Venice 1574: obmittendo eorum causas.
59
¶ Capitulum .XIIII. Quod est de cura febris quartane.
60
〈I〉Llud autem quo plus indigemus in hac febre est
61
aperire: incidere: et subtiliare: et modicum in ipsa
62
indigemus fricatione: infrigidatione et humecta〈-〉
63
tione quasi nihil: et cura huius febris quasi con-
64
traria existit cure causonidis: eo quod in causonibus attendi-
65
mus ad febrem solum: et in hac cause. Et propter hoc eligere
66
debemus medicinas incisiuas: subtiliatiuas et spleni appro〈-〉
67
priatas sicut radix capparis: et scolopendria et tamariscus:
68
eo quod istud membrum potens est ferre medicinas fortes et ape-
69
ritiuas absque nocumento. Et potes conficere has medicinas
1
cum sirupo squinzibin facto ex vua passa. Et oportet in princi-
2
pio te euacuare materiam cum belbeg idest polypodio extracta vir〈-〉
3
tute eius in iure galli veteris. et oleo amigdalarum et si vis digestio〈-〉
4
nem expectare in hac febre potes facere propter ipsius modi-
5
cum periculum quod ferre potest. ¶ Et si vis purgare ante per-
6
fectam digestionem poteris facere facta incisione cum sirupo pre-
7
dicto per duas septimanas vel tres. Et medicine que habent
8
trahere hunc humorem: et purgare sunt iam manifeste et etiam
9
habent gradus: et que in primo gradu reperiuntur sunt mirob.
10
indi et emblici: et postea polypodium: et tales sunt qui dimittunt
11
mirobalanos propter eorum stypticitatem: et post polypodium est
12
epithimum. Et operatio istius fortior est operatione polypodij
13
et maiorem corpori infert angustiam: et hac de causa indiget occul〈-〉
14
tatione illarum duarum rerum scilicet mittendo ipsius qualitates
15
primas: et eius remittendo malitiam: et propter hoc non est malum
16
miscere isti medicine medicinam que faciat ipsam velociter fe〈-〉
17
stinare sicut ponendo cum predicta medicina karacta duo sca〈-〉
18
monee vel tria cum tertia parte vnius aurei de maiorana: et
19
hoc non facimus causa expellendi ipsum humorem: sed pro-
20
pter debilitatem et tarditatem ipsarum medicinarum ordina〈-〉
21
mus dictam additionem vt recipiat inde principium expellen-
22
di. post epithimum est lapis lazuli. Sed ab helleboro nigro ca〈-〉
23
uere debes toto posse: completa autem digestione huius febris a
24
Galieno tyriaca collaudatur: et ante digestionem recepta posset ip〈-〉
25
sam ad causonidem conuertere. Sed si tempus fuerit frigidum
26
et etas senectutis existere diatrion pipereon: facta digestione
27
mirabiliter confert: et maxime in frigidis regionibus. Et in-
28
diges in hac febre circa splenem studere scilicet emplastrando ip-
29
sum cum rebus remouentibus ipsius tumorem et eius duri〈-〉
30
tiem resoluentibus quemadmodum in cholerica soliciti esse
31
debemus circa epar: et inflegmaticis in orificio stomachi: quo〈-〉
32
niam membrorum istud in quo maxime talis humor putre〈-〉
33
fit et ardet sicut ignis in hac febre melancholica est splen: et
34
in cholericis est epar: et maxime continuas ex cholera patien〈-〉
35
tes: et in flegmaticis circa stomachum existit: quare in istis tri〈-〉
36
bus generibus febrium conueniens est dicta membra confortare
37
et humorem digerere et rectificare. Et si cognoueris in predi〈-〉
38
ctis sanguinem exhuberare in principio eos minuere de-
39
bes. ¶ In flegmatica vero mihi videtur quod cum timore ma〈-〉
40
gno phlebotomia sit sacienda. quia in ea multa quantitas hu〈-〉
41
morum crudorum reperitur. In febre autem acuta que dici〈-〉
42
tur muthabecca: et in latino sinocha vocatur. scire debes quod quan〈-〉
43
do putredo preualuerit: tunc purgatio existit melior phlebo〈-〉
44
tomia. et si quantitas sanguinis plus ipsa putredine reperitur.
45
tunc melius est phlebotomare quam purgare. Et sic iam finitus
46
est tractatus omnium febrium putridarum generaliter et spe〈-〉
47
cialtter[*]specialtter corrupt for specialiter. Et postquam curas simplicium cognoueris perfecte ex
48
ipsis scire debes leuiter curas compositarum velut hemitri〈-〉
49
teorum et suorum similium.
50
¶ Capitulum .XV. Quod est de cura ethice.
51
Unc autem mihi remanet de ethica determinare.
52
〈N〉Hec febris cum sit de mala complexione sine materia
53
calida et sicca. ideo intentio curationis vna existit scilicet
54
infrigidare et humectare et plus indigemus in hac
55
humectatione quam infrigidatione. quare infrigidare debes et
56
humectare cum omnibus rebus quibus potes. Et hoc du〈-〉
57
pliciter fieri potest: vno modo cum rebus intrinsecis et alio
58
cum extrinsecis sicut cum balneo vnctionibus et empla-
59
stris. Hec quidem febris tres gradus habere videtur qui
60
variantur secundum plus et minus: quorum quidem primus leuiter
61
curari potest secundus difficilis existit: tertius vero minime
62
curari potest. Et cura quidem primi gradus et secundi eadem
63
existit. nisi quia diuersificatur secundum plus et minus Cibus au-
64
tem qui maxime conuenit in hac egritudine est lac. et melius
65
ex eo est lac mulieris. et post ipsum est lac asine. et post illud
66
est lac capre: et est necesse ea a quibus recipitur lac nutrire ci〈-〉
67
bis optimis secundum suam naturam et facientibus dige-
68
stionem laudabilem. et ipsum in ieiunio dare debemus in ea
69
quantitate qua digeri possit. et conuenit tibi studere vt bene di〈-〉
1
gerat: eo quod lac in stomacho de facili caseari consueuit: qua〈-〉
2
re incipere debes a modico dando ei primo .ʒ.I. et sic adden〈-〉
3
do donec deuenias ad dimidium rotulum. Aqua quidem
4
crdei eis magnam habet necessitatem: et quanuis corpora eo〈-〉
5
rum maiori indigent nutrimento ceteris corporibus: ideo
6
quia virtus eorum nutritiua debilis existit conueniens est stu〈-〉
7
dium adhibere in prebendo eis cibaria digestibilia et boni〈-〉
8
chimi. Quare de carnibus laudabiliores que eis existunt sunt
9
pulle gallinarum que nutrite sunt ex frumento. Et vitellum
10
oui similiter eis est optimum nutrimentum: capones nu-
11
triti ex amigdalis et frumento eis collaudantur optime. Et
12
si in corporibus eorum calor fortis reperiatur non est malum eis
13
propinare aliquid ex oleribus aliquibus frigidis: et que ex
14
eis magis laudabiliores existunt sunt lactuce: quia somnum
15
prouocant. et ipsi indigent ipso plus ceteris hominibus. et quia
16
virtutes eorum sunt debiles. ideo cibaria eorum debemus di-
17
uidere in vicibus pluribus sicut in sequenti dicturi sumus.
18
Sed in balneando eo debemus magnam habere consideratio〈-〉
19
nem: eo quod isti non videntur habere necessitatem calefaciendi re〈-〉
20
soluendi nec euacuandi quid enim perficies ex infrigidatione acci〈-〉
21
dentali acquisita ex balneo: cum humores inde euacuentur. et hoc
22
non confert nisi in mala complexione materiali. ¶ Et postquam
23
ita est mihi videtur quod ipsi non indigeant aliquo ex aere balnei
24
et quamuis aqua calida habeat humectare cum hoc tamen fa-
25
cit resolutionem. ¶ Sed balneum aque frigide mihi videtur
26
esse melius si possit ipsum conuenienter sustinere. ¶ Et scias
27
quod Galienus manifeste dicit quod ipsi non indigent balneo ni-
28
si causa preparationis suorum corporum vt aquam frigidam vale
29
aut sustinere cum qua balneari debent in fine balnei. Et bal〈-〉
30
neum secundum ipsum taliter debet preparari scilicet quod infirmum
31
ferre debemus cum lecto suo ibi et cum fuerit in camera pri〈-〉
32
ma ipsius balnei extendere debemus plumarium paruum et
33
eum superponere ibi debemus: et si illa prima camera tepida
34
esse reperitur ibi eum a pannis expoliare debes: et ordinare
35
debes quod a quatuor hominibus capiendo a quatuor angu-
36
lis plumarij feratur ad cameram secundam: et ibi ipsum re〈-〉
37
ponant nudum. Sed temperantia camerarum balnei vna al〈-〉
38
teri comparari debet scilicet quod eadem proportio esse debet secunde
39
ad tertiam que prime ad secundam: et cum fuerit in camera secun〈-〉
40
da inungi debet oleo tepido: et postea ponendus est in came〈-〉
41
ra tertia: et ibi ponendus est in balneo vel tina aut pila: quod
42
idem est. Et in vnaquaque camerarum tantum morari debet
43
quantum ipse infirmus posset incedere suauiter ab vno capite
44
earum ad aliud. Et ex tunc ipse infirmus debet poni in bal-
45
neo vel tina seu pila aque tepide plena: et illic morari debet
46
temperate: et postea balneandus est aqua frigida: et istud est
47
regimen quod aperuit Galienus in hoc casu de balneo. Sed ra-
48
sis sentire videtur quod tales infirmi non indigeant nisi balnea〈-〉
49
tione aque tepide. Sed quia impossibile est vt tales quando
50
expoliantur vt eis non eueniant horripilationes: et speciali-
51
ter in exitu ab aqua calida: ideo necesse est vt tina vel balneum
52
eorum sit in camera temperata que non excedat in caliditate
53
vel frigiditate: et aqua similiter temperata esse debet et sic vide〈-〉
54
tur ei vt inde aliquod iuuamentum recipere debeant. ¶ Sed
55
iuuamentum appositionis fecis picis est eo quod virtus istorum
56
attractiua debilis esse reperitur: et propter hoc ponendi sunt
57
primo in aquam calidam: eo quod in illa principium attractio〈-〉
58
nis esse reperitur: et in eadem tantum morari debent quous-
59
que membra eorum vndique tumescere videantur. et pori per to-
60
tum aperiantur: et deinde pix est apponenda. et hec omnia re〈-〉
61
citat. Galienus vbi loquitur de cura malitie complexionis cali-
62
de et sicce stomachi. Abumeron Auenzoar autem velle videtur
63
quod nos eos in tina aque tepide solum ponere debemus abs-
64
que intratione stuphe: et in exitu tine propinandum est eis lac
65
et cum digestum fuerit iterum ponendi sunt in tina: et postea
66
dabis eis aquam ordei: et facta digestione ipsius dabis eis
67
micham panis lotam cum rebus predictis. ¶ Sed ex rebus
68
que exterius fiunt sunt balneum: et balneatio secundum quod diximus
69
et etiam aer. quod si fuerit calidus: debemus eum infrigidare ab〈-〉
1
stergendo domum: et substernedo in ipsa folia frigida: sicut sunt
2
rose. et folia salicis: et flores nenuferis: et folia vitis cum suis
3
floribus studendo vel ingeniando: vt aqua frigida a superio〈-〉
4
ribus ad inferiora descendat. Et vt domus septentrionalis
5
existat. Et quod ille fenestre sint aperte vnde sol minime possit
6
penetrare: et ille claudantur vnde potest intrare. Et quando
7
aer fuerit frigidus non indigebunt predictis: nisi vt ipsum tra〈-〉
8
hant sicut est: et maxime quando principium male comple-
9
xionis fuerit a stomacho vel a pectore vel ab intestino ieiu-
10
no vel a renibus: et ab istis ipsa mala complexio deinde de-
11
riuatur et possibile est etiam quod illa mala complexio incipiat
12
a corde. et inde ad predicta et ad totum corpus deriuetur.
13
Quare studere debes ad sciendum vnde habeat prouenire
14
febris ipsa: et cum sciueris membrum a quo primo procedit
15
hec mala qualitas febrilis studeas ipsum infrigidare et hu-
16
mectare absque trahendo ipsum a sua naturali complexione
17
et specialiter si membrum fuerit maximi iuuamenti. Et em-
18
plastra conuenientia his membris sunt emplastra facta cum ro〈-〉
19
sis et sandalis et herbis frigidis aromaticis: vel cum cera si-
20
cut dicit Galienus. Et cum infrigidare volueris principalia ad-
21
das aromatica et styptica. Et istud est regimen ethice cum fue〈-〉
22
rit in vltimo. sed quando fuerit in principio cum leuioribus
23
curari poterit.
24
¶ Capitulum .XVI. Quod est de syncopi et suis particulis et
25
omnibus accidentibus impedientibus curationem febris.
26
〈E〉T postquam locuti sumus de febribus absque acciden〈-〉
27
tibus prohibentibus curationes earum nunc tra-
28
ctare volumus de febribus secum habentibus ac〈-〉
29
cidentia. Dicamus ergo quod ista accidentia gene-
30
raliter proueniunt ex omni re dissoluente virtutem: et hec re〈-〉
31
solutio syncopis nominatur: et prouenit necessario a mala com-
32
plexione cordis calida vel frigida. Complexio autem mala
33
calida aut prouenit ex rebus extrinsecis: sicut ex aere calido
34
vt sepe contingit diu moranti in balneo calido: aut ex rebus
35
intrinsecis sicut ex mala complexione totius calida corpo-
36
ris vt contingit in causone. Frigido vero contingit aut ex re-
37
bus extrinsecis: sicut accidit ambulantibus per loca frigidis〈-〉
38
sima: aut ex complexione frigida membrorum intrinseca plu〈-〉
39
rimi iuuamenti: sicut accidit ex ore stomachi et ex suffocatio〈-〉
40
ne matricis. Aut ex mala complexione totius corporis frigi〈-〉
41
da vt contingit in febribus putridis que fiunt ex humoribus
42
grossis et viscosis et mucillaginosis: et hec complexio frigida
43
quandoque acquiritur ex superflua euacuatione diminuente
44
calorem naturalem. quoniam quando calor naturalis super-
45
slue[*]super-slue corrupt for superflue diminuitur: impossibile est vt possit regere corpus: et om〈-〉
46
nes operationes frigidiores debito existunt. quare prouenit
47
syncopis. Non dico tamen quod ipsamet diminutio quantitatis
48
inducat sycopim sed inequalitas qualitatum: eo quod cuiusli-
49
bet generabilis et corruptibilis causa est proportio quatuor
50
qualitatum: scilicet caliditatis frigiditatis humiditatis et sic〈-〉
51
citatis. quemadmodum in libris naturalibus declarauimus.
52
Species autem euacuationum que aliquando preabunda〈-〉
53
re consueuerunt sunt sicut superfluus fluxus ventris et vo-
54
mitus: et superfluus fluxus sanguinis narium et hemoroi-
55
darum et aliorum membrorum: et in mulieribus superfluus
56
fluxus menstruorum: et etiam quando in partu superflue ex〈-〉
57
uberant. Et potest etiam syncopis prouenire ex ruptura seu
58
crepatura: vel ex aperitura magni apostematis subito: et vi-
59
gilie similiter hoc facere possunt. Et etiam accidentia anime
60
sicut excedens gaudium et tristitia: quoniam hec faciunt spi〈-〉
61
ritus exalare superfiue dilatando et constringendo: et inde in
62
substantia membrorum anhelitus spiritus malam acquirit
63
complexionem. Et etiam fortis dolor est vna ex rebus que
64
ducunt ad syncopim. et hoc accidit aut ex mala complexio-
65
ne acquisita ex dolore aut superfiuitate motus virtutis expul-
66
siue facientis dolorem sicut dicit Galienus. Hec autem que dicta
67
sunt: sunt omnia accidentia que habent syncopim facere et
68
promouere. Et summarie scire debes quod quando syncopis
69
fuerit cum febre: studendum est tunc in remouendo et rectifi-
1
cando seu curando syncopim: quanuis contrarium febris videa〈-〉
2
tur. ¶ Et nos dicturi sumus modum eius cum ipsius curam
3
tractabimus. ¶ Et nunc incipere intendimus tractare de
4
syncopi procedente ex causa crudorum humorum. Dicimus
5
itaque quod curatio huius est regimen predictum in curatione
6
harum febrium. quare si ex negligentia: vel defectu ipsius in
7
syncopim inciderint: iuuabimus eos in primis propinando
8
cibum etiam si in medio fuerint paroxismi: quanuis nostre in〈-〉
9
tentioni contrarium videatur: cum intendamus quod natura
10
egritudini debeat preualere: et in hoc casu nihil vino melius
11
reperitur quare dico quod quanuis vinum sarracenis bibere li-
12
citum non sit: tamen in hoc loco ita licitum esse videtur vi-
13
num bibere. quemadmodum eis licitum est comedere car-
14
nes morticinas scilicet que per se moriuntur vel suffocantur
15
habentibus necessitatem. quare incipere debemus eis dare mi〈-〉
16
cham[*]micham i.e. micam panis infusam vino. Et vinum quod melius reperitur
17
est aromaticum. cuius caliditas penetrare potest per totum
18
corpus. quod sit sine amaritudine et stypticitate. et est illud vi-
19
num quod est vinosum pungitiuum in princpio. et post dele〈-〉
20
ctabile sine aliqua amaritudine et ponticitate. Et mihi non
21
placent vina in nostris partibus assueta sicut sunt vina pi-
22
cis. ideo quia sunt vina medicinalia et non nutribilia. et no-
23
cent principalibus membris sua siccitate et acuitate. Diamu〈-〉
24
scum autem in talibus propinatum cum vino non nocet. et
25
in principio syncopis rorare faciem et aspergere cum aqua
26
rosa. vel saltem conueniens est cum frigida. et si syncopizans
27
habuerit apostema epatis vel stomachi vel similium mem-
28
brorum. non speres eum curare cum exhibitione cibi quia ci〈-〉
29
bus plus multiplicat apostema quam fortificet virtutem. et fri-
30
care extrema in hora syncopis conueniens existit. Illis ve-
31
ro quibus prouenit syncopis ex caliditate vel acumine renum
32
quod scire poteris ex signis dictis ab Hyppocrate que sunt nares acu〈-〉
33
te oculi concaui. tempora plana. et similia. cura illorum est
34
contraria supradicte. quia ad conseruationem illorum non in〈-〉
35
digemus abstinentia cibi nec respicere diem creticam neque
36
statum egritudinis aliquo modo. Et ex cibis conuenientioribus
37
omnibus est micha panis vel kist[*]kist (?) cf. Venice 1574: Kist ordei cum granis grana-
38
torum. quia in granis granatorum proprietas reperitur resi〈-〉
39
stendi putrefactioni. et vt cibus in fumositatibus malis[*]in fumositatibus malis cf. Venice 1574: in fumositates malas con〈-〉
40
uerti minime possit. et ex cibis etiam qui ipsos habent confor〈-〉
41
tare sunt vitella ouorum. et testiculi gallorum: et pulle parue.
42
¶ Et si syncopis fuerit ex errore cibi cibandus est ex pane in〈-〉
43
tuso in vino. et sit vinum aquosum lene. odoriferum. album
44
sicut dicit Hyppocrates et lymphatum sit cum aqua frigida. quod si snyco〈-〉
45
pis[*]snycopis corrupt for syncopis prouenit ex humoribus viscosis mucillaginosis vinum
46
lymphatum esse debet cum aqua calida. quoniam aqua frigi〈-〉
47
da illis magnum infert nocumentum. ¶ Et tu scis quod siru-
48
pus pomorum et citoniorum cum medicinis muscatis confe-
49
runt syncopi. sed non iuuamento vini. quia natura necessa-
50
rio dominari debet super ipsas ad ipsarum conuersionem.
51
Uinum autem digestioni citius preparatur omnibus alijs
52
cibis et medicinis ita quod dicitur quod in stomacho non mora-
53
tur ad digerendum nisi in epate solum et in talibus tantum
54
indigemus restauratione et nutritione. quod si inueniri posset ali〈-〉
55
quid quod nutrire posset absque digestione illud melius ceteris
56
diceretur. et vtilius propter eorum debilitatem: et quia inten〈-〉
57
dimus ipsos citius iuuare quam esse potest. aer autem in quo
58
infirmus iuuari debet frigidus et stypticus debet esse. et ge-
59
neraliter tibi necessarium existit: vt talibus ordines omnia que
60
habent resolutioni obuiare: et emplastrando super ventres eo〈-〉
61
rum et stomachos res stypticas: et aromaticas. et si calor in
62
talibus esse fortis reperitur. propinabis eis res stypticas. et
63
aromaticas. Et habens syncopim cause apostematis aliquo〈-〉
64
rum membrorum principalium nullatenus de ipsius libera-
65
tione confidere debemus.
66
¶ Capitulum .XVII. Quod est de syncopi proueniente causa stomachi.
67
〈S〉Yncopis quidem ex stomacho procedens si ex cho〈-〉
68
lera que in ore stomachi abundauerit fuerit in pri〈-〉
69
mis vomitum prouocare debemus. ponendo pen〈-〉
1
nam eis in ore: et si cum hoc eijcere non poterit naturam tunc
2
mollificare debes. Et Galienus videtur vt talibus in hoc casu
3
oleum tepidum dare debemus. quoniam si vomitum non ha〈-〉
4
buerit ab eo saltem natura mollificabitur inde. Sed quia he
5
medicine que habent vomitum prouocare de sui natura est
6
et proprietate stimulare virtutem plus eo quod facit humor
7
efficiens syncopim: et addit in eadem egritudine: et propter hoc
8
dico quod longe melius est confortare eorum stomachos cum
9
mastice et spica nardi: et succo cytoniorum et foliorum vitis:
10
quia taliter virtus eorum expulsiua confortatur et humorem ex〈-〉
11
pellit: et si vomitus a se prouenerit in hoc casu valde lauda-
12
bilis existit. in syncopi quidem facta ab humoribus frigidis
13
dabis de electuario diatrion pipereon: studendo extrahere
14
humores quemadmodum dicturus sum in curis cuiusque membri.
15
¶ Capitulum .XVIII. Quod est de syncopi accidente causa doloris.
16
〈D〉Ico quod si potes remouere dolorem remouendo cau〈-〉
17
sas ipsius non intendas curare cum rebus existen〈-〉
18
tibus contrarijs egritudini: et hanc euram[*]euram corrupt for curam inue-
19
nies in curis male complexionis que accidit in vno〈-〉
20
quoque membro: eo quod dolor aliquando procedit a mala com-
21
plexione calida vel frigida materiali vel non materiali: et ac〈-〉
22
cidit aliquando a mala complexione sicca absque materia sicut
23
accidit dolor in spasmo sicco. Sed quando dolor intantum for〈-〉
24
tificatur quod non est tempus expectandi: tunc curare dcbemus
25
etiam cum rebus augmentantibus causam scilicet stupefaciendo
26
membrum dolorosum: et hec cura non confert nisi per acci-
27
dens scilicet priuando sensum illius membri in quo mala com-
28
plexio reperitur causa humoris ibi existentis: et inde diminui〈-〉
29
tur motus eius expulsiuus scilicet eius virtus expulsiua: absque ta〈-〉
30
men resolutione spirituum aliqua. Quando autem sensus
31
superfluus membri esse reperitur: tunc certissime superfluitas
32
resolutionis spirituum reperitur. Et quando facimus hanc
33
speciem curationis in doloribus a causa frigida prouenien-
34
tibus in fine. tunc sequitur magnum nocumentum. Sed si
35
causa fuerit calida. tunc non tantum sequitur nocumemtum[*]nocumemtum corrupt for nocumentum:
36
neque operari debes illam curam in causa frigida: nisi cum in〈-〉
37
firmus in articulo mortis esse reperitur causa doloris. ¶ Et
38
ex huiusmodi medicinis que in hoc casu magnam habent
39
proprietatem est filonium: et est rationabile propter opium re〈-〉
40
ceptum in ipso. Et hec cura generaliter in omnibus dolori-
41
bus acutissimis operatur et in quibus magis necessaria exi〈-〉
42
stit est in doloribus oculorum auris et dentium et in testino〈-〉
43
rum. Et Galienus precipit quod minine[*]minine corrupt for minime exercere debes hanc curam
44
nisi postquam pronosticatus fueris infirmo quod in fine ex ea lesio〈-〉
45
nem habere debet. tamen conari debes in remittendo nocu〈-〉
46
mentum quod ex eo cognoueris esse futurum: et in partibus no〈-〉
47
stris quando volunt opium operari non faciunt nisi miscen〈-〉
48
do cum alijs medicinis: sicut est in phylonio. Et melius filoni〈-〉
49
um est illud quod non est vetustum superflue quia in eo vir〈-〉
50
tus opij est consumpta non recens nimis. quia in eo virtus opij
51
superflue abundare reperitur. Cura vero cum tyriaca in do〈-〉
52
loribus remouendis est cura cause remotionis. quemadmo〈-〉
53
dum faciunt illa que habent remouere malam complexionem
54
facientem dolorem. et propter hoc in illo casu opus tyriace
55
laudabilius existit opere phylonij. ¶ Et cum volueris remo〈-〉
56
uere dolorem remonendo[*]remonendo corrupt for remouendo causam ipsius considerare prius
57
debes quis humor est in causa quoniam si ex humore calido fue〈-〉
58
rit sicut dicit Galienus de illo qui patiebatur dolorem ventris. et
59
estimabatur quod causa illius esset ex humoribus frigidis. si-
60
cut pro maiori parte accidere consueuit. ¶ Et quandocumque
61
dabantur ei calida per os aut clysteria ponebantur. dolor in eo
62
semper augmentabatur. et sic cognitum fuit quod dolor erat ex
63
humore calido cholerico imbibito in pelliculis intestinorum
64
et tunc cibatus fuit cibis non facilis conuersionis: et bis eidem
65
propinata fuit medicina facta cum oleo. et sic fuit liberatus
66
ab ipso. ¶ Sed si fuerit dolor ex humoribus frigidis. tunc
67
curabis eum euacuando humorem dictum sicut fecit. Galienus
68
in sespso[*]sespso corrupt for seipso cum clysteri. cum extraxit humorem vitreum: et in-
69
de liberatus fuit. Et quandoque etiam fit dolor causa vento〈-〉
1
sitatis fumose que resoluitur ex corpore ipsius humoris. et
2
talis dolor non est curandus cum medicinis vltime: calidita〈-〉
3
tis eo quod quamuis resoluant ipsam faciunt oriri iterum ex ipso hu〈-〉
4
more aliam fumositatem. quare cura istius doloris esse de-
5
bet cum medicinis modice caliditatis. et que cum hoc habeant
6
virtutem digerendi: et tyriaca etiam in hoc casu magni exi-
7
stit iuuamenti. ¶ Hucusque iam elongatus sum ab intentio〈-〉
8
ne materie: eo quod curam remotionis cause memoratus ero-[*]ero- corrupt for ero
9
cum tractabo de curis remotionum accidentium: et nunc re〈-〉
10
dire intendo ad illud quod pretermisi de mea prescripta in〈-〉
11
tentione superius. Dico ergo quod in doloribus aliquando fi〈-〉
12
unt localia remedia: sicut cum pinguedine anseris et galline
13
et anatis: et aliquando fiunt cum embrocatione aque calide
14
et olei et ponendo eos in balneo et cum his similibus. ¶ In
15
doloribus vero factis ex vaporibus calidis solum apponi-
16
mus ventosas cum igne: et hoc tandiu est faciendum donec
17
medicus tempus vel spacium habeat causam remouendi: eo
18
quod maior pars illorum dolorum qui ex ventosis remouentur
19
redire consueuerunt: nisi medicus temporis spacij fuerit studiosus ad
20
remotionem ipsius cause: quia vix esse poterit quin error cadat
21
in regimine ipsius infirmi: et inde videbitur recidiuare: et sic
22
rationabiliter esse debet quoniam vapores istius humoris
23
semper faciunt paroxismum donec ex toto sit resolutus vel
24
ex toto euacuatus.
25
¶ Capitulum .XIX. Quod est de syncopi proueniente ex su-
26
perflua euacuatione.
27
〈S〉Cias quod cura istius syncopis fit pluribus modis
28
Primus est vel fit trahendo materiam ad par-
29
tem oppositam. Secundus fit confortando illud
30
membrum vnde fluit materia ne ipsam superflue
31
spargere possit. Tertius modus fit restringendo vias vnde
32
fluunt humores ad locum. Quartus modus fit impediendo
33
virtutem expulsiuam quando superflue expellit sicut fit in il〈-〉
34
la passione que cholerica nominatur et in arabico dicitur al〈-〉
35
mayda in qua vomitus et secessus simul fiunt: que curatur
36
stringendo et ligando crura et brachia: et ponendo eos in bal〈-〉
37
neo: et cum hoc etiam in eadem necessitate habemus ponen〈-〉
38
di styptica intus et extra. Sed quia balneum superflue habet
39
soluere et euacuare: ideo cum timore magno tales in balneo
40
ponendi sunt: etiam exhibendo eis styptica: et etiam de istis ad〈-〉
41
huc locuti erimus quando tractabimus de cura male comple-
42
xionis materialis dum euacuatur de membro ad membrum.
43
¶ Capitulum .XX. Qst[*]Qst corrupt for Quod est de syncopi superueniente ex superfluo flu〈-〉
44
xu sanguinis narium vel aliorum membrorum.
45
〈C〉Ura sanguinis narium si fuerit ex nare dextra po〈-〉
46
nende sunt ventose hypocundrio dextro super epar
47
et si fuerit ex sinistra ponende sunt super splenem
48
et similiter si ex menstruis superflue fluxerit poni〈-〉
49
mus ventosas super mammillis: et cum hoc propinanda sunt
50
styptica que habent constringere orificia venarum.
51
¶ Capitulum .XXI. Quod est de syncopi proueniente ex su-
52
perflua vigilia.
53
〈V〉Igilis subuenimus cum cibis quorum proprietates
54
sunt inducere somnum: et cum vnctionibus pro-
55
uocantibus somnum sicut est oleum nenufarinum
56
et viola. et oleum de seminibus cucurbitarum: et
57
cum odoratiuis inducentibus somnum. et etiam debe〈-〉
58
mus dare eis vinum lymphatum si suerit[*]suerit corrupt for fuerit sine febre. ¶ Hec autem
59
omnia supradicta diximus ad rectificationem seu curatio-
60
nem prauorum et periculosorum accidentium febribus superueni〈-〉
61
entium. Cura autem remotionis cause rememoratus ero quando tracta〈-〉
62
bo de curis accidentium et malorum apostematum.
63
¶ Capitulum .XXII. Quod est de curatione male complexionis
64
spiritualium membrorum.
65
〈E〉T postquam narrauimus breuiter curationem male
66
complexionis vniuersalis: narranda est curatio
67
male complexiouis[*]complexiouis corrupt for complexionis particularis. Sed quando ma〈-〉
68
la complexio est immaterialis cura esse debet per con〈-〉
69
trarium: et quando fuerit materialis cura esse debet per euacua〈-〉
1
tionem et per contrarium simul. Sed in euacuatione et in resistendo
2
per contrarium consideranda est etas. et complexio. et con-
3
suetudo et tempus et etiam attendere debes complexionem
4
membri et formam ipsius et positionem eius et colligantiam
5
suam et sensibilitatem et suum iuuamentum. hoc est quia alicui
6
membro superuenit solutio sine apostemate: et postea de aposte〈-〉
7
matibus loquemur. Et dicamus quod modus. vel vsus medi-
8
caminis male complexionis particularis est vnus. Sed diuer〈-〉
9
sificatur in aliqua proprietate quemadmodum conseruatio
10
proprie complexionis illius membri et figure ipsius et positio〈-〉
11
nis et compassionis vel colligantie subtilitatis et sui iuuamen-
12
ti. et hoc dictum est in his que precesserunt. sed est necesse vt
13
hanc considerationem scmper[*]scmper corrupt for semper habeamus propter illa que hic
14
narrare intendimus.
15
¶ Capitulum .XXIII. Quod est de cura male complexionis
16
sicce stomachi sine materia.
17
〈S〉I stomacho mala accidit complexio sicca solum non
18
materialis dicimus quod modus medendi illam est
19
vnus et idem modus cum modo medendi malam
20
complexionem totius corporis siccam. Sed diuer〈-〉
21
sificatur in hoc: quia dissimilis est complexio naturalis stoma〈-〉
22
chi a complexione totius corporis. Ergo incipere debemus
23
ponendo ipsum in balneo temperato. et post balneum lac bi〈-〉
24
bat temperatum asine: aut capre cum aliquantulo zuccaro.
25
Et quando cognoscemus eum digessisse lac per signa ructus
26
et tumoris stomachi. iterum ipsum in balneo ponemus. spa〈-〉
27
cio tamen interueniente inter vnam et aliam balneationem qua〈-〉
28
tuor horarum aut quinque. et semper in exitu balnei debet in〈-〉
29
ungi cum oleo violato vel communi. eo quod ipsum humectabit: et caue〈-〉
30
bit ei a multa dissolutione et in quolibet exitu balnei propi-
31
netur lac supradictum si ipsum affectauerit. Sin autem aqua
32
ordei propinetur. et hora prandij detur panis mundus bene
33
coctus. et bene fermentatus cum pullis gallinarum: et caponi〈-〉
34
bus impinguatis cum lacte amigdalino. et pisces petrosi ad
35
hoc sunt vtiles carnes perdicum fasinarum. coturnicum etiam
36
vtiles sunt. et cibus conuenientior est ille qui velocis digestio-
37
nis est et multi nutrimenti: quamuis tales cibi aliquando videan〈-〉
38
tur contrarij: et vinum talium debet esse aromaticum cum aqua
39
mixtum: et talis quantitas vt cibum in stomacho natare non
40
faciat: nec extensionem aut grauedinem inferat: et cum hec passio
41
fuerit sedata paulatim ad illius consueta parumper deducemus.
42
¶ Capitulum .XXIIII. Quod est de cura caliditatis et sicci-
43
tatis stomachi.
44
〈S〉Ed quando cum siccitate coniungetur caliditas: tunc cum
45
hoc regimine res frigide sunt admiscende: sicut aqua
46
ordei sirupus de nenufare: et sirupus de violis. et vi〈-〉
47
num magis temperetur cum aqua frigida: et istis
48
aqua frigida conueniens existit. Et si siccitas multum fortis
49
fuerit tunc aqua frigida est timorosa ne os stomachi ledat. et
50
vngendus est cum oleo amigdalino: et inquantum egritudo in
51
caliditate et siccitate excedit in tantum indiget rebus in frigi〈-〉
52
dantibus et humectantibus: sed in eo quod est stomaticha indi〈-〉
53
get rebus habentibus aliquid caliditatis cum stypticitate et
54
aromaticitate et propterea non est malum cum his addere ali〈-〉
55
quantulum masticis.
56
¶ Capitulum .XXV. Quod est de cura frigiditatis et siccita-
57
tis stomachi.
58
〈S〉Ed quando cum frigiditate siccitas coniungetur:
59
tunc cum lacte aliquantulum mellis est ponendum
60
cum boni sit odoris atque saporis: et aqua ordei bi〈-〉
61
mittatur[*]bimittatur corrupt for dimittatur si fortis frigiditas affuerit: et tali stoma〈-〉
62
cho superponatur puluis masticis cum oleo rosato extensus
63
super lanam: et oleum amigdalinum est cum istis iuuatiuum
64
valde. et emplastrum picis inter cetera iuuatiuum existit quando
65
rationabiliter fit hoc est vt ponatur super membrum: et non ibi
66
diutius immoretur: nisi vt poros aperiat: et postea auferatur.
67
Et scias quod siccitas difficilior est ad humectandum quam hu-
68
miditas ad exiccandum: quemadmodum frigide difficilio-
69
res sunt ad recipiendum caliditatem. quam calide ad recipien-
1
dum frigiditatem ob hoc quia difficilius quod in his esse
2
possit est curare frigiditatem et siccitatem: quia est egritudo si〈-〉
3
milis. calida nanque corpora debent custodiri ne ad habitum
4
veniant senectutis.
5
¶ Capitulum .XXVI. Quod est de cura male complexionis
6
calide stomachi.
7
〈M〉Ala autem complexio calida sola videtur: vt cu-
8
rari debeat cum rebus frigidis solum. Sed tamen
9
hoc membrum infrigidari non debet ex toto: pro-
10
pterea quia super hoc membrum dominatur frigi〈-〉
11
ditas: quia secundum plurimum vnaqueque res que alterationem
12
recipit potius illam recipit ad quam sua complexio declinat
13
naturaliter: et ideo egritudines istius membri a frigiditate cau〈-〉
14
santur vt plurimum. Et experimentatores nostri temporis in
15
passionibus stomachi multum errant: eo quod non intendunt
16
calidum stomachum alterare: nisi cum frigidissimis rebus: et
17
tamen cum medicus percipit quod aqua sit danda et hoc vetat
18
erit magnus error sicut recitat Galienus de quodam qui stoma〈-〉
19
cho suo habebat complexionem malam calidam fortem et
20
medicus eidem aquam frigidam bibere inhibebat. et Galienus
21
ei aquam frigidam prebuit et euasit. Et propter aliam causam
22
infrigidationem istius membri vitare debemus: eo quod habet
23
operationem toti corpori communicantem: vnde princeps
24
communicans appellatur: et membra que tale officium ha-
25
bent infrigidari nimis non debent: vt virtutes eorum non le〈-〉
26
dantur. ¶ Et propter hoc preeeptum[*]preeeptum corrupt for preceptum habemus. vt supra
27
stomachum oleum non ponamus actu frigidum: et si sit fri-
28
gidum in potentia. et hoc est simile ei quod facimus in eua-
29
cuatione: quia cum celeriter purgantibus miscemus stypti〈-〉
30
cas medicinas. aliter processus conueniens non esset. Et quan〈-〉
31
do Galienus dicit quod in lesione operationis membri maior cadit
32
timor in euacuando quam in alterando: non sane loquitur: sed errat
33
quia sicut timenda est euacuatio: vt virtutem non ledamus
34
sic in alteratione: et maxime in alteratione frigiditatis. nam
35
ille modus est maioris damni in membris nutritiuis. ¶ Et
36
regula medicationis in principalibus membris non accipi〈-〉
37
tur nisi a colligantia cordis cum ipsis. Et quare vituperat
38
Galienus archigenem cum dicit quod virtus regitiua in corde exi-
39
stit cum ipse medicetur cor. et licet egrotet cerebrum. et pro-
40
pterea quia Archigenes cordi non subueniebat. Galienus ipsum
41
vituperabat. ergo secundum archigenem in medicando procedebat et
42
et causam medicationis ignorabat.
43
¶ Capitulum .XXVII. Quod est de cura frigiditatis et humi〈-〉
44
ditatis stomachi.
45
〈S〉Ed mala complexio frigida et humida est calefa〈-〉
46
cienda et exiccanda: sicut cum electuario trium
47
piperum. Et quod dicimus in medicatione male
48
complexionis non materialis in stomacho: illud
49
idem debet intelligi in alijs membris. et maxime quando
50
fuerint causa dandi malam complexionem toti corpori sicut
51
aliquibus membris: quod si mala complexio calida et sicca ad〈-〉
52
uenerit. erit causa dandi toti corpori ipfam[*]ipfam corrupt for ipsam et in ethicam po〈-〉
53
terit prouenire: et hoc erit quando illa mala complexio vsque
54
ad cor deducetur.
55
¶ Capitulum .XXVIII. Quod est de egritudinibus stomachi
56
et aliorum membrorum principalium cum materia.
57
〈E〉T postquam sumus locuti de mala complexione non
58
materiali loquemur deinceps de mala comple-
59
xione materiali que potest alicui superuenire mem〈-〉
60
bro. Et dicimus quod intentio sunt due res et sunt
61
vt euitetur superfluitas et rectificetur mala com-
62
plexio relicta a superfluitate. et significatio harum rerum
63
habetur ex operationibus et ex positione membri et eius for-
64
ma. et ex colligantia eiusdem. et ex suo iuuamento. et ex sua
65
sensibilitate. et ex demonstratione nature egritudinis et eius
66
cause et accidentis. ¶ Et tu scis quia superfluitatum que-
67
dam sunt que generantur in membro. quedam sunt que ab alijs fluunt mem〈-〉
68
bris: quod est quia consuetudo est quod forte membrorum suas superfluitates
69
ad debile expellat et maxime si ad hoc adiuuat locus et vie
1
que confluunt ad ipsum sicut est cerebrum cum stomacho
2
et hoc in medicatione membrorum est sicut efficiens causa.
3
Et est perscrutandum in rectificatione illius membri in et re-
4
ctificatione sue complexionis si est sufficiens aut si necesse est
5
totum euacuare corpus. et in hoc est necesse anticipare in for〈-〉
6
tificando membrum cum stypticis medicinis vt materia ad
7
illud non trahatur si corpus non sit plenum vt attrahimus
8
materiam ad contrariam partem ad ignobilius membrum
9
et postmodum medicamen conueniens adhibemus. Et viam
10
medicationis membrorum accipimus a forma membri et a
11
loco: sicut stomachus vt plurimum per vomitum debet eua〈-〉
12
cuari: et per farmaciam vt minus. et epar cum ambobus eua〈-〉
13
cuari potest: quibus etiam prouocatio iungitur vrine. Sed
14
intestina solum farmacia et clysterijs. Sed si humor fuerit fi〈-〉
15
xus in substantia membri tunc est necessaria fortior medici-
16
na vt trahatur. Et aliquando erit compositio in eo: quia in
17
ipso est humor proprius et est alter transmissus: et sic est neces〈-〉
18
se duobus modis prouidere. Unus est in periculosiori: alius
19
est in euacuatione alterius sine cuius remotione curatio fie〈-〉
20
ri non posset: sicut verbi gratia vt in essentia stomachi sit hu〈-〉
21
mor vnus acutus et in concauitate alter humor sit locatus
22
tunc non est purgandus vel non poterimus ipsum humo-
23
rem purgare qui est in essentia donec trahetur qui in conca〈-〉
24
uitate existit: sed si humor qui est in essentia esset syncopim in〈-〉
25
ducens tunc prouidendum est: sed si res non existat periculo-
26
sa: tunc in medicatione ordo est seruandus hoc est vt proui-
27
deatur egritudini que currit per viam cause: et postmodum
28
occasionem remouere. Et similiter egritudo que non cura-
29
tur nisi per euacuationem alterius que non est ipsius causa
30
verbi gratia: quando in stomacho vnus humor fixus in eius
31
substantia: et alter est in concauitate qui sparsus est a cerebro
32
dicimus quod primitus prouidendum est cerebro: et postea de
33
humore qui effusus est in stomacho: vltimo vero de illo qui
34
in substantia est imbibitus. Et hic inueniuntur medicine pro〈-〉
35
prie in euacuatione proprij membri et proprie in fortificatio〈-〉
36
ne membri ad hoc vt superfluitates recipere non possit: ver〈-〉
37
bi gratia. quando in substantia stomachi fixus fuerit humor
38
acutus: tunc hiera aloes vtilior est ad ipsum extrahendum quam
39
alia medicina eo quod aloes non nisi a stomacho trahit. Sed
40
alie medicine que istum trahunt humorem quamuis trahant a stomacho
41
propter suam fortitudinem etiam ad stomachum trahunt. Sed quando humor est in
42
concauitate sufficit in abstractione ipsius absinthium cum
43
melle et mirobalani cirini. Sed si iste humor est flegmati-
44
cus aut subtilis: aliquando sufficit vomitus cum aqua hor〈-〉
45
dei et melle quando fuerit diuisus cum oximelle composito
46
et postea studere debes in extrahendo ipsum cum medicinis pro〈-〉
47
prijs huic sicut est agaricum: et colloquintida. et cum gum-
48
mis laxatiuis si necesse fuerit. Et similiter humor melancho〈-〉
49
licus est euacuandus post ipsius incisionem cum medicinis
50
sibi proprijs. Et studiosus esse debes in operationibus tertijs
51
ex proprietatibus medicinarum in vnoquoque membro: et quod vni-
52
cuique membro sibi proprie medicine a tota specie reperiuntur. Sed
53
incisio hec est necessaria si humor fuerit grossus et post ipsam
54
secundum conuenientiam purgatio vniuersaliter hoc sunt considerande tertie vir〈-〉
55
tutes medicinarum: eo quod sunt proprie vnicuique membro et iccir〈-〉
56
co videtur mihi quod narratio medicinarum valentium vnicuique
57
membro cum narratione egritudinum est via completiua in hac sum〈-〉
58
ma. Et propterea vna ex conditionibus que dicitur in hominibus per〈-〉
59
fectis in artibus est vt sit dominus artis ex se ita vt cognoscat res
60
necessarias perfecte cum inspexerit rerum diuersitatem.
61
¶ Capitulum .XXIX. Quod est de inflatione membrorum et apostematibus. in generali.
62
〈D〉Einceps volumus narrare egritudines que sunt
63
cum apostemate. Et dicimus quod prima intentio
64
apostematis in eo quod est apostema diuiditur in duas partes
65
vna est euacuatio materiei facientis apostema alia est
66
remotio male complexionis. Et aliquando minor cadit conside-
67
ratio in vna istarum quam in alia: et aliquando consideratio in
68
vtrisque equaliter currit. Euacutio plus considerari debet in apo〈-〉
69
stemate sanguineo sed alteratio plus in erisipilla est conside-
1
randa quam euacuatio. Sed compositio istorum duorum hu-
2
morum equaliter considerationem prebet. et iste due intenti〈-〉
3
ones non considerantur nisi facto apostemate. Sed quando est in fi〈-〉
4
eri tertia adiungitur intentio. et hoc est ad remotionem cau〈-〉
5
se. Et hoc fit resistendo sparsioni materie ad membrum que
6
prouenit: aut propter totius corporis repletionem: aut pro-
7
pter alicuius membri repulsionem: aut plurium: eo quod forti-
8
us membrum ad debile expellit superfluitates suas: et ad hoc
9
adiuuat communicatio membrorum et habilitatio viarum.
10
Et aliquando causa istius atractionis est mala complexio
11
calida istius eiusdem membri et aliquando existit causa do-
12
lor fortissimus membri. nam manifestum est quod complexio ca〈-〉
13
lida trahit. nam caloris proprium est attrahere. Sed dolor
14
hoc facit: aut propter malam complexionem que generat
15
dolorem: aut propter malam complexionem que fit propter
16
superfluitatem motus virtutis expulsiue cum superfluita-
17
tes expellit: aut propter istas res ambas. Sed mala comple〈-〉
18
xio calida que causa existit attractionis: aliquando accidit
19
propter extrinsecas causas: sicut propter morsuram. percussi〈-〉
20
onem. et similia. et aliquando propter intrinsecas accidit cau〈-〉
21
sas: sicut propter humorem mordicatiuum et similia: aut ven〈-〉
22
tositatem extensiuam: aut propter superfluam repletionem
23
que grauat membrum. Et he tres intentiones curationis
24
apostematum sunt: quarum quedam sunt que sicse habent
25
quod vna aliquando contrariatur alteri: et quedam non: et iam
26
diximus cui magis intendere debemus. ¶ Et deinceps nar〈-〉
27
randa sunt illa quibus competunt he tres intentiones in me〈-〉
28
dicatione apostematum: et incipiemus a resistentia cause ef〈-〉
29
ficientis. Et dicamus si causa attractionis ad membrum pro〈-〉
30
pter resolutionem existit: est facienda tunc euacuatio vniuer〈-〉
31
salis: sicut phlebotomia. si propter multitudinem fuerit san〈-〉
32
guinis: aut per farmaciam et vomitum. si propter maliciam
33
fuerit humorum: aut cum vtrisque si adest vtrunque. Et est ne〈-〉
34
cesse vt ista euacuatio fiat sicut dictum est per attractionem
35
materie ad partem oppositam per vias apostematis propin〈-〉
36
quas sicut incedit natura. quia apostemata epatis vt pluri-
37
mum creticatur per fluxum sanguinis narium. Et ista ea-
38
dem via intelligenda est in euacuatione humorum. nam si
39
materia fuerit in superioribus tunc farmacare et clysterizare
40
debemus. et si in inferioribus educere debemus per vomitum
41
Et si causa que facit effusionem materie erit in vno membro
42
tunc illud euacuandum erit: sicut est cum fricatione. Uerbi
43
gratia. si materia que obtalmiam[*]obtalmiam sc. ophthalmiam habet inducere effunditur
44
per oculos et prouenit a cerebro solum. tunc ventose in fon-
45
tanella colli vtiles sunt: propterea quia hec euacuatio duas
46
aggregat intentiones conuenientes in hoc casu: quia euacu〈-〉
47
at membrum apostematum. et materiam trahit ad opposi-
48
tam partem. Euacuatio vero que fit ex membro apostema-
49
to corpore existente pleno est ex rebus ledentibus multum.
50
vnde si hoc peccatum effugere voluerimus oportet nos to〈-〉
51
tum euacuare corpus. et postea redire habemus ad primum
52
membrum euacuandum. Et quia vnunquodque membrum
53
pro maiori parte reperitur habere proprias vias: per quas
54
euacuationem recipere potest: ideo per easdem vnunquod-
55
que cum indiguerit debemus euacuare: sicut cerebrum quod
56
potest euacuari per sternutationem et gargarisma. Et si fece〈-〉
57
ris ista corpore existente pletorico lesionem inde habebit in〈-〉
58
firmus. Et aliquando huic intentioni euacuandi materi-
59
am ante dictam alia adiungitur intentio secundum quod ante
60
dictum est vt est fortificare membrum cum stypticis et frigi〈-〉
61
dis vt superfluitates non recipiat: et hoc fiat corpore vacuo
62
existente. et si hoc non feceris non erit tutum quin materia
63
non redeat de membro ignobili ad nobile: et hec est vna ex
64
rebus ex quibus apostemata curantur in principio. Et si cau〈-〉
65
sa infusionis membri fuit ipsius caliditas intendendum est tunc
66
vt remoneatur mala complexio ipsius: remota vero comple〈-〉
67
xione mala membrum debet confortari. et si remota non fue〈-〉
68
erit causa: quemadmodum illa que propter morsuram alicu〈-〉
69
us animalis venenosi fit tunc prius euacuandum est illud vene〈-〉
1
num cum medicinis attractiuis aut ventosis. et si humor assue-
2
rit euacuetur. Et aliquando significatio sumpta ab istis est se〈-〉
3
cunde intentioni contraria: hoc est apostematis euacuatio. et quandoque non
4
est contraria. Exemplum contrarie est videlicet quando remotio complexio-
5
nis calide fit cum medicinis frigidis: quia euacuatio non fit ni〈-〉
6
si cum medicinis resolutiuis. Exemplum non contrarie est vt quando
7
causa fuerit humor grossus in membro tunc due intentio〈-〉
8
nes fient vna: eo quod fient solum cum medicinis resolutiuis.
9
Sed medicatio doloris secundum quod dictum est aut fit propter
10
remotionem sue cause aut dando membro complexionem con〈-〉
11
trariam dolorose. et hec fiunt cum medicinis que proprie sunt
12
in mitigando dolorem sicut est pinguedo anatis et galline et
13
oleum vitelli ouorum et similia. Et aliquando remoueretur dolor
14
per membri stupefactionem. Hec est regula istarum trium inten〈-〉
15
tionum superius narratarum. Sed fit secundum ordinem temporum
16
apostematum: quia secundum plurimum medicatio apostematis in primis fit euacuatione
17
et repercussione supponendo frigidas et stypticas medicinas su〈-〉
18
per apostema. et illud quod magis necesse est vt causa sufficiens
19
remoueatur est in apostematibus citi aduentus: sicut in apostematibus acu〈-〉
20
tis que ex cholera et sanguine proueniunt. Sed secunda in〈-〉
21
tentio est quod ipsius apostematis post statum euacuatio fieri debet. et prin-
22
cipium debet esse cum medicinis maturatiuis. Et si euacua〈-〉
23
tio non est sufficiens cum rebus resolutiuis tunc aperiatur
24
cum medicinis corrosiuis aut cum ferro. Et manifestum est
25
quod si euacuatio fiet cum medicinis dissolutiuis dum mate-
26
ria est in cursu: plus ad membrum apostematum traheretur quam pos〈-〉
27
set euacuari. propterea necesse est vt post euacuationem apponantur
28
medicine repercussiue mixte cum paucis resolutiuis: eo quod
29
styptice committent dolorem. Et quando fuerit in statu tunc me〈-〉
30
dicari debet cum medicinis resolutiuis solum. et intra ista duo
31
tempora vtendum est medicinis ex his duobus mixtis. et
32
iste medicine scientur in libro simplicis medicine Regimen
33
vero in apostemate calido male complexionis in primis est
34
refrigeratio: eo quod cum infrigidatione est etiam repercussio.
35
et etiam quia propter mitigationem caloris cursus materie de〈-〉
36
struitur. Apostemata vero frigida curari non debent cum re〈-〉
37
bus frigidis nisi transacto tempore augmenti: quia caliditas
38
non resistit resolutioni. hec est intentio medicationis aposte〈-〉
39
matum inquantum sunt apostemata. Deinceps loquemur de apo〈-〉
40
stematibus secundum quod sunt alicui membro appropriata et ab apo〈-〉
41
stematibus calidis principium faciemus que in membris
42
fiunt intrinsecis et extrinsecis. et cum dico calida intelligo eti〈-〉
43
am illa que ad saniem deducuntur. Et quando fiunt in principali-
44
bus membris febris cum ipsis oritur: sue apostema fuerit sanguine〈-〉
45
um vel cholericum vel flegmaticum vel melancholicum. Sed fleg-
46
matica que ad saniem non perueniunt sunt sicut tumores qui
47
dicuntur nascentie. Et melancholica que ad saniem non perueniunt
48
dicuntur sclirotica[*]sclirotica cf. Venice 1574: scirrhotica et cancrosa et raro fiunt in membris intrin〈-〉
49
secis et quando fiunt incurabilia sunt: eo quod indigent fortibus
50
medicinis quas intrinseca membra tolerare non possunt: eo
51
quod horum cura non fit nisi cum ferro: quoniam talia aposte〈-〉
52
mata non resoluuntur nisi post longitudinem temporis. et
53
tunc virtus infirmi iam defectam esse reperitur. et propter hoc
54
he curationes non fiunt nisi cum fuerint in membris extrin〈-〉
55
secis. Et dicamus quod apostemata inquantum sunt aposte-
56
mata requirunt cum suis medelis intentiones tres supradi〈-〉
57
ctas. Sed diuersificantur in his tribus suis specibus[*]specibus corrupt for speciebus secundum ma〈-〉
58
gis et minus. Nam apostemata cholerica in primis egent re〈-〉
59
frigeratione multa cum violis et cum viriditate illa que supra
60
aquas reperitur. et cum vua canina: et cum cera infusa et ma〈-〉
61
laxata cum frigidis siccis et humidis et his similibus. Sed san〈-〉
62
guinea cum refrigeratione siypticis egent nisi adsit dolor. et
63
si dolor adest sunt miscenda mitigantia. Sed flantica et me-
64
lancholica modica indigent refrigeratione et repercussione
65
quia debilem motum habent. Intentiones coniuncte in apo〈-〉
66
stematibus gratia membrorum in quibus sunt: sunt hic nar〈-〉
67
rande: eo quod in his maxime cadit prouisio. Et maxime si fue-
68
rit in membro principali. Et dicimus quod euacuatio que per
69
phlebotomiam fit propter apostema alicuius membri intrin〈-〉
1
seci debet recipi a colligantia membri a loco suo: eo quod quan〈-〉
2
do non poterit fieri euacuatio in membro leso: tunc debet fi〈-〉
3
eri per membrum communicans ei et magis propinquum:
4
et sint meatus de vno ad aliud recti: aut rectioni propinqui
5
sicut in membris inferioribus phlebotomia basilice valet et
6
in apostematibus capitis pectoris et pulmonis cephalice va〈-〉
7
et[*]vaet corrupt for valet phlebotomia mediane omnibus valet membris. Et si indiget
8
phlebotomia propter epatis apostema in aperitione basilice dex-
9
tre cadit consideratio. quia Galienus dicit in libro de igenio sanitatis
10
quod dextra in apostemate epatis phlebometur: et sinistra in apostmate sple〈-〉
11
nis: et in sermonibus suis vniuersalibus contrarium ponit. Et tu
12
scis quia in euacuatione apostematum due res intenduntur. vna est
13
euacuatio materiei membrorum cum ipso communicantium: alia
14
est vt fiat declinatio humorum ad partem oppositam sicut natura
15
facit quando creticat apostema epatis per fluxum sanguinis ex
16
nare dextra: eo quod illa euacuatio comprehendit oppositionem
17
et communicationem. Sed in phlebotomia basilice in apostemate epa〈-〉
18
tis ex dextro latere non est nisi vna intentio: hoc est communican〈-〉
19
tium euacuatio. propterea quia est secundum dimensionem corporis que
20
secundum latitudinem existit: eo quod dimensiones opposite sunt sex:
21
videlicet due latitudinales: et est secundum dextrum et sinistrum: et due
22
longitudinales vt superius et infserius. et due profunditatis
23
vt ante et retro. Et hoc idem faciendum est in apostematibus
24
splenis. et pectoris: quoniam quando apostema fuerit in parte dextra phlebo〈-〉
25
tomamus basisicam ex parte sinistra. et si fuerit in sinistra phle〈-〉
26
botomamus econtrario. Epar vero cum sit in vna dimen-
27
sione vel extremitate dimensionis latitudinalis. ergo neces-
28
sarium esset vt phlebotomia fieret per aliam partem. et hec ba〈-〉
29
silice lateris sinistri: quia in ea continuetur communicatio et op〈-〉
30
positio: et quando nos intendimus facere euacuationem: commu-
31
nicationem: et oppositionem continentem: tunc iuuatius est
32
per oppositum trahere materiam quam quando vnum intendimus solum.
33
ergo cum fuerit necesse totum euacuare corpus. propter hu〈-〉
34
ius necessitatem: tunc est necesse habere ambas intentiones.
35
Sed quando nobis sufficiet solum membrum apostematum eua〈-〉
36
cuare: tunc nobis vna sola sufficiet intentio: ideo in maiori
37
parte: quando intentionem habuimus in talibus locis faciemus
38
attractionem sine euacuatione remouentem: et tunc poterit
39
fieri cum membrum euacuatione indiget. et non totum cor〈-〉
40
pus. Et potest aliquando esse vt prima intentio sufficiens sit
41
similiter in aliquo loco: et fiet hoc solum tempore status apo〈-〉
42
stematis sicut minuitur ex vena lingue in squinantia facta.
43
nam si possemus membrum proprium phlebotomare con-
44
ueniens esset: eo quod non sit timendus materie cursus. Sed tem〈-〉
45
pus augmenti aggregat res ambas: quia si non curaremus
46
nisi communicationem et non oppositionem plus traheremus
47
ad apostemata quam euacuretur sicut in eo qui medicinis vti-
48
tur dissolutiuis aperitiuis ante euacuationem: quia trahitur
49
de sanguine ad membrum plusquam dissoluatur. Et similiter
50
due considerantur intentiones in passione vulue quando di〈-〉
51
minuimus de saphena: quanuis ibi non sit oppositio nisi
52
per longitudinem leui dimensione. Et similiter cum vento-
53
sis in egritudinibus oculorum in fontanella colli. et in fron〈-〉
54
te in passionibus occipitij capitis. Sed minutio vene que vo〈-〉
55
catur schylos in egritudine splenis a parte sinistra non compre〈-〉
56
hendit nisi communicationem: et si volumus materiam deriuare
57
ad partem oppositam fit illud in apostematibus pectoris et
58
stomachi et occipitij capitis ligando extremitates pedum et ma〈-〉
59
nuum. Et propterea prohibetur in apostematibus vulue om〈-〉
60
nino euacuare cum prouocatibus menstrua. Et similiter in apo〈-〉
61
stematibus epatis cum prouocantibus vrinam: et cum medicis
62
laxatiuis: quoniam cum talibus non fit deriuatio ad opposita. et quia
63
impossibile videtur esse quod quando tales medicine transeunt super
64
apostematibus quin eis relinquant lesionem: et iam diximus quod
65
hec est vna ex rebus augmentantibus apostemata. et similiter
66
prohibitum est euacuare apostema stomachi cum medicinis laxati〈-〉
67
uis. et gargarismum in apostematibus gule: oris: et palati. et
68
eodem modo omnino prohibitum est prouocare vrinam in aposte〈-〉
69
matibus renum et vesice. et hoc omnia non sunt prohibita nisi do〈-〉
1
nec ipsa apostemata fuerint in augmento. Sed quando fue〈-〉
2
rint in statu non est malum vti talibus quoniam habent vi〈-〉
3
gorare euacuationem membri apostemati: quamuis noui practi-
4
ci faciant talia absque alia prouisione et deliberatione. Pro〈-〉
5
pterea considerandum est in apostematibus aurium partis dex〈-〉
6
tre et sinistre in quo latere phlebotomia sit facienda: quia mani〈-〉
7
festum est quod cephalica in primo illo apostemate phleboto-
8
mari debet. Et videtur quod si est apostema in aure dextra non
9
debet minui de manu sinistra: quia cepphalica[*]cepphalica corrupt for cephalica dextra aggre〈-〉
10
gat communicationem cum attractione ad contrariam par〈-〉
11
tem: quia est infra longitudinis extremitatem: nam medium
12
non est extremitas: quia non est credendum. et maxime in cor〈-〉
13
poribus plenis vt sanguis non ad aurem dextram trahatur
14
ab extremitate dimensionis latitudinis opposite. et quando
15
euacuamus cephalicam ob hoc esset melius vt phlebotomia
16
fieret in parte sinistra. quia he due res aggregantur vna est
17
communicatio: alia est oppositio secundum duas dimensiones: eo
18
quod iste operationes opponuntur secundum longitudinem et latitu-
19
dinem. et si possibile esset desideraremus vt quando attrahe
20
re volumus vt ibi omnes existerent operationes. et maxime
21
quando est repletio secundum vasa.
22
¶ Capitulum .XXX. Quod est de euacuatione membrorum
23
principalium.
24
〈E〉T debes scire quod in euacuatione membrorum prin〈-〉
25
cipalium penitus necessarie sunt due euacuatio-
26
nes: vna est ex phlebotomia: alia ex farmacia ob
27
hoc quia illa apostemata secundum plurimum non sunt vni-
28
us humoris: sed in illis aggregatur malicia quantitatis cum
29
malicia qualitatis. Sed tamen in euacuatione tu debes su-
30
per humorem dominantem preuidere. Et Rasis testificatus
31
est quia medici sui temporis faciebant pleureticis solum mi〈-〉
32
nutionem et moriebantur. Sed fignificatio secunde intentio〈-〉
33
nis ex apostematibus habita secundum membra in quibus
34
sunt facile non est et maxime quando refrigeratione indigue〈-〉
35
rit propterea quia apostemata epatis et oris stomachi non con-
36
uenienter medicinas actu frigidas recipiunt: immo necesse est
37
vt actu sint calide: quanuis frigide potentia existant. sicut ole〈-〉
38
um citoniorum et oleum mirthinum. et aliquando eis potentia
39
calidis vtemur. sicut oleum. masticis et absinthij. et hoc fa-
40
cimus vt virtutem conseruemus istorum membrorum pro-
41
pter necessitatem corporis ex istis membris. Et cerebrum eti〈-〉
42
am non sustinet medicinam multum actu frigidam. et quan〈-〉
43
do inducit necessitas rei ad vtendum ea miscendum est cum
44
ea medicina vt ipsam ad profundum ducat. sicut facimus mi〈-〉
45
scendo acetum cum oleo rosato et hoc fit causa cerebri cum sit
46
frigidum: sed vt facilius per craneum et suas commissuras
47
ad medullam cerebri peruenire possit: et hoc non requiritur
48
propter primam qualitatem sed propter secundam. Simili〈-〉
49
ter et oculi propter sensibilitatem multam quam habent de-
50
bent preseruari a rebus fortissimis et mordicatiuis: et albu-
51
men oui superponitur: eo quod res multas bonas in se habet
52
aggregatas. nam remotum est ab omni mordicatione: et lip〈-〉
53
pitudinem abstergit: et temperate frigidum existit. et figitur
54
supra propter ipsius viscositatem. et lac nouiter a mamillis
55
mulsum aliquas ex istis virtutibus habet: et super hoc ha-
56
bet virtutem digestiuam. Et aliquando considerantur apo〈-〉
57
stemata ex parte membri in quo sunt per alium modum vt
58
nihil repercussiuum vel refrigeratiuum super membrum po〈-〉
59
natur hoc est quando apostemata fiunt in locis membrorum
60
principalium purgatiuis vt quando fit post aures aut sub
61
ascellis: aut inguinibus: quoniam quando ista apostemata
62
generantur in his locis et ipsa refrigerabis timendum est ne
63
ad membrum redeant principale quemadmodum illud quod fit
64
post aures ad cerebrum: et illud quod sub ascellis ad cor. et
65
maxime illa apostemata que procreantur per viam crisis om〈-〉
66
nino ab infrigidatione impsius abstinere debemus: eo quod pro〈-〉
67
pter has actiones materia redire posset ad membra princi-
68
palia quemadmodum fugimus repercussionem apostema〈-〉
69
tis pulmonis: eo quod cordi vicinus existit. Iste autem sunt de〈-〉
1
monstrationes recepte a membris: sum predictas duas inten-
2
tiones in curatione apostematum scilicet remouere causam et infrigidare ma〈-〉
3
lam complexionem prouenientem ab eadem: quamuis intentio se〈-〉
4
cunda colligantiam habeat cum prima: eo quod frigida sunt reper〈-〉
5
cussiua. Et quod dictum est semper meminisse oportet hoc
6
est vt apostematibus membrorum principalium que sunt sicut
7
epar stomachum cerebrum et splen. eo quod ista membra ope-
8
rationem faciunt communem toti corpori. et habent colligantiam cum cor〈-〉
9
de et propter hoc eorum virtutes conseruare debemus miscendo
10
semper styptica et aromatica cum resolutiuis. Et dissoluti-
11
ua sunt sicut emplastra que fiunt cum medulla panis: oleo oli〈-〉
12
ue et melle. styptica vero cum aromaticitate sunt sicut absin〈-〉
13
thium mastix et cytonia. Et dictum est quamuis a me non sit bene con〈-〉
14
cessum quod quando apostema in gibbositate epatis existit: quod
15
euacuari debet per prouocantia vrinam. et quando in concauita-
16
te existit per farmaciam: et ista medicamenta a communicatio〈-〉
17
ne membrorum accipiuntur. Et scias quod medicine vrinam pro-
18
uocantes fortes esse debent. et propter loci remotionem inue〈-〉
19
niendo debilitantur: eo quod in epate alterantur sed que euacuant
20
per concauitatem posse tantum non oporter quod habeant. Et
21
iste modus credendus est in omnibus membris ad que veni-
22
unt medicine cum multa digestione sicut est pulmo cui ca-
23
sus iste seruatur. ista significatio est sumpta a loco membri.
24
Et medicine prouocantes vrinam in egritudinibus epatis oppi-
25
lationes aperiunt sicut est absinthium et eupatorium: nam ille due
26
proprietatem habent in epate quemadmodum scolopendria in sple〈-〉
27
ne: et cortex capparis. Medicine vero que faciliter soluunt ven-
28
trem in apostematibus concauitatis epatis sunt sicut aqua Alubleb et
29
cartami. Sed euacutio[*]euacutio corrupt for euacuatio splenis per farmaciam existit. Et si apostema〈-〉
30
ta ista inueterantur: tunc fortioribus indigemus medicinis so-
31
lutiuis: eo quod membrorum istorum natura est vt in fine induren〈-〉
32
tur in eis apostemata: et maxime calida. et hoc maxime acci〈-〉
33
dit epati: propter viscosam et spissam substantiam: et est in renibus
34
apostemata indurantur propter duritiem sue substantie. et in sple〈-〉
35
ne propter grossiciem sui nutrimenti sed splen ipse rare sub-
36
stantie est. Sed medicine que sunt fortis resolutionis in pre〈-〉
37
dictis apostematibus sunt sicut radix lilij celestis. hysopus
38
centaurea. et aristologia rotunda. et his similia. et hoc fieri de〈-〉
39
bet post fractionem eorum siccitatis cum radice liquiritie. et
40
his similibus. Et scias quod necesse est vt quantum esse potest
41
vites ne istorum membrorum apostema ad saniem perdu-
42
cas. et maxime apostema pulmonis. ob hoc quia si perducis
43
ipsum ad saniem perfectam curationem non habebit: quia
44
aut indurabitur. aut eger perdetur. et medicatio apostema-
45
tum quando cum sanie aperiuntur ingreditur ordinem me〈-〉
46
dicationis vlcerum. Propterea scias vnum quod proprium
47
est membris apastematis[*]apastematis corrupt for apostematis subtilem cutem habentibus quod ab
48
ipsorum principio penitus sanies resudat ex eis. et propterea
49
conueniens est ab ipsorum principio in suis medicationibus
50
adhibere abstersiua vt mundificentur meatus. et si in sanie ip〈-〉
51
sa grossicies fuerit miscende sunt res incisiue. et talia mem-
52
bra sunt sicut pectus. et pulmo: epar: stomachus. propterea
53
necesse est vt ista abstersiua ab omni mordicatione sint exem〈-〉
54
pta. et iste res sunt sicut aqua hordei. et pultes furfurum con〈-〉
55
dita cum amygdalis amaris et semine melonis. et electuarium atri-
56
plicis cum oxizacara. in apostemata epatis proprium existit:
57
scariole quidem loco atriplicis poni possunt. In apostematibus
58
vero pectoris et pulmonis res in quibus ponitur acetum sunt fu〈-〉
59
giende: vt multum nociue. Et medicine que eis conuenientes
60
existunt sunt capilli veneris et liquiritie. et syrupus violatus et eti〈-〉
61
am semina melonis sunt optima in isto casu: sed medicatio
62
apostematum que in istis sunt membris est alia inquantum sunt in tali-
63
bus membris quam inquantum apostemata existunt: propter hoc: quia etiam decli〈-〉
64
nationis tempore eorum medicine ab aliqua stypticitate ncn denu〈-〉
65
dantur. et in principio abstersiuis. Et quando apostemata fiunt in inferi-
66
oribus intestinis secundum nostram intentionem clysteria sunt melio〈-〉
67
ra: quemadmodum si in partibus superioribus fuerint exhibi〈-〉
68
te res per os conuenientes esse videntur: et hec significatio su-
69
mitur ab intentione loci. Sed in apostematibus gule omnino vtimur
1
medicinis resolutiuis et conglutinatiuis vt adhereant locis
2
in suo transitu. et etiam ponenda sunt narcotica transglutien〈-〉
3
do paulatine: vt diu in transitu habeant permanere. in apostema〈-〉
4
tibus vero cerebri in declinatione necessarie sunt fortes me-
5
dicine: et maxime quando sunt de natura declinantes ad frigidita〈-〉
6
tem: quemadmodum sunt flegmatica: et tales medicine sunt
7
sicut oleo de casto: eo et similia: et hoc non requiritur nisi pro〈-〉
8
pter regimen membri: quia est per se humidum et passiuum: et
9
quidam euacuant materiam huius apostematis cum ventosis positis
10
in parte cerebri posteriori: sed talis euacuatio est timenda: eo
11
quod forsitan in corpore existit superfluitas que per ventosam ad
12
membrum apostematum poterit peruenire. propter hoc talis cura
13
non est facienda nisi cum securitate habebimus quod humores
14
nullatenus ad locum discurrere possint inde. Sed hec medi〈-〉
15
catio in principalibus membris est periculosa. ¶ Hucusque
16
docui breuiter medicationem membrorum apostematorum inquan〈-〉
17
tum apostmata sunt in talibus membris adiuncta cum medicatione
18
inquantum sunt apstemata: ob hoc quia medicatio apostematum inquan〈-〉
19
tum in membris officialibus existunt: non nisi istis modis com〈-〉
20
pletur. quia medicatio que in carne simplici existit non est ne〈-〉
21
cessarium vt agat: nisi inquantum sunt apostemata. Sed in multis
22
istorum apostematum non indigemus consideratione in causis effi-
23
cientibus ipsa: sicut sunt apostemata facta in carne molli causa re〈-〉
24
rum extrinsecarum: et corpus mundum extiterit: sufficit in cu〈-〉
25
ra ipsorum apostematum oleum calidum solum.
26
¶ Capitulum .XXXI. Quod est de cura apostematum frigidorum.
27
et aliorum apostematum specialium.
28
〈E〉T deinceps volumus loqui de apostematibus
29
frigidis que saniem non faciunt: et de formica de〈-〉
30
ambulatiua. et de carbunculis que fiunt in aere
31
pestilentiali. Et dicamus quod apostemata mollia
32
que fiunt de flegmate non multum grosso multotiens ex epa〈-〉
33
tis errore fiunt: sicut illa que fiunt in extremis in hyposar-
34
ca. Et eorum medicatio procedit secundum modum medicationis
35
eius a quo generantur: et sufficit vt vngantur oleo rosato cum
36
aceto et sale. Et si multa illic spargatur matura prodest euacuare
37
membrum ab illa matera et vti rebus calefactiuis et desiccatiuis
38
et euacuatione cum expressione membri: horum medicatio non fa〈-〉
39
cilis est. Et sufficit spongia infusa in aceto et aqua salsa: quia
40
spongia habet siccare: et stypticitatem facere: eo quod sapit naturam
41
maris. et acetum desiccatiuum et incisiuum existit. Que vero
42
sunt de grosso flegmate embrocari debent cum spongia in ace〈-〉
43
to infusa: mixto cum alumine: cinere. et sale: et debet spongia
44
ligari super membrum: quemadmodum fiunt ligature super mem-
45
brum fractum. Sed apostemata dura que ex humore fiunt gros-
46
so debent emplastrari cum medicinis mollificantibus: sicut cum
47
medulla cruris arietum: aut vituli cum modico armoanico. et
48
ista et similia vtilia sunt: quia medicine multum resolutiue resol〈-〉
49
uunt subtile. et grossum petrificant. et queritur hec compositio in qua
50
sunt resolutiua et preparatiua ad resoluendum: eo quod omnes
51
partes apostematis non recipiunt resolutionem equaliter secundum vnum
52
modum. et aliquando cum istis medicinis miscentur medici-
53
ne fortis resolutionis. et melius omnium est acetum: quando cum
54
istis medicinis miscetur. et hoc fit raro: quia indurantur apo-
55
stemata. Et Galienus hic laudat fumigationem lapidis marcasi〈-〉
56
te vel molaris supersparso aceto: et maxime in apostematibus
57
que fiunt per neruos et chordas ad membra principalia. Ego
58
vero dico quod Galienus hanc medicinam non laudat nisi quando virtus
59
aceti equaliter perdat talorem in ipsum membrum: eo quod est
60
in substantia aerea: et membra recipiunt ab ea: quemadmodum
61
recipiunt res que maturantur in medio aere: que equalem ha〈-〉
62
bent maturationem. Si autem curatur[*]curatur cf. Venice 1574: quaeritur a Galieno vapor iste fit a
63
calore impresso a lapidibus ivis[*]ivis corrupt for istis. et quare propter naturam lapi〈-〉
64
dis eidem conuertatur. ergo quare lapides non teruntur et po-
65
nuntur cum aceto calido super apostema induratum. Et quia
66
cum fuerit in splene acetum superpositum in omnibus suis medi〈-〉
67
cinis semper laudabile existit: propterea quia hoc membrum est ra〈-〉
68
rum. et non accidit ei duricies nisi gratia grossi nutrimenti
69
ex quo nutritur. Et acetum assimilatur huic membro in tota
1
sui substantia: eo quod suum nutrimentum complexioni aceti assi-
2
milatur. et hec est melancholia. et ideo potiones que in purgatione
3
splenis dantur non debent ab aceto priuari. quia ipsum est ei cibus
4
et medicina. Et non sufficit in apostematibus duris que fiunt in sple〈-〉
5
ne emplastrare de foris solum. sed indigent etiam per os re-
6
cipere que habent resoluere duriciem eius et ipsius oppilatio-
7
nem aperire: sicut est radix capparis et scolopendria cum aliqui-
8
bus speciebus aromatici. Sed a preratibus in epate duris ace〈-〉
9
tum propinari non debet: eo quod paratum est duriciem magnam
10
recipere: led cura eius est cum reubarbaro. spica nardi. et as-
11
sara baccara. costo. et squinanto. et similibus. Et dura apo〈-〉
12
stemata epatis ad curandum multum difficilia sunt. et ma-
13
xime si fuerint multum inueterata et vniuersaliter in hydropisim indu〈-〉
14
cunt. Sed scrofule sunt apostemata dura in carne molli generata
15
que ex eis fiunt ex flegmate subtili curari debent cum medicinis
16
dissolutiuis et mollificatiuis. et que fiunt ex flegmata grosso
17
cum medicinis purgatiuis. et cum aperitiuis et cum ferro in-
18
cidi. sed hoc fieri debet magna premeditatione et timore.
19
Et similiter veruce et nodositates tribus curantur modis aut disso〈-〉
20
lutione. aut putrefactone: aut incisione et quibusdam necessarie sunt
21
omnes tres: et quibusdam vna. et quibusdam due. Sed que intus in cor-
22
pore oriuntur curantur cum medicinis aromaticis mixtis cum
23
aperitiuis et mollificatiuis: et sunt omnino difficilis curations
24
Formice vero due sunt species ambulatiue. vna cutem corrodit et
25
incedit interius. et alia vesiculas habet paruas que milio assimi-
26
lantur. et propterea miliaris appellatur. Sed ambulatiua que fit
27
ex humore cholerico subtili debet curari cum medicinis illum
28
humorem euacuantibus sicut scamonea cum sero caprino et
29
superponende sunt superius medicine que desiccent sine mordi〈-〉
30
catione et refrigeratione sicut solatrum et memite et similia. Sed
31
miliaris eo quod fit ex admixtione flegmatis cum cholera. et pro-
32
pterea euis materia deberet euacuari cum medicinis illos hu〈-〉
33
mores purgantibus. Carbunculus vero eo quod maiori pro parte
34
fit in aere pestilentiali ebullit sanguis et putrefit. et proterea[*]proterea corrupt for propterea
35
de necessitate inducit febres pestilentiales. Medicatio vero
36
illarum fieri debet cum ambabus speciebus euacuationis
37
vt phlebotomia et farmacia. Et in hac febre non sufficit me〈-〉
38
dicina vnum tantum purgans humorem: sed medicina om〈-〉
39
nes purgans humores sicut pillule chochie rasis in quibus
40
intrant sticados. et mastix. et scamonea preparata. et colloquin〈-〉
41
tida etiam preparata esse debet eo quod corpora talium recipi-
42
unt putredinem in omnibus humoribus: et talia in hac egri〈-〉
43
tudine multum vtilia existunt. Et superponende sunt om-
44
nes res que sine mordicatione exiccent et vt corrosioni resi-
45
stant: quemadmodum est emplastrum factum ex farina hor〈-〉
46
dei et indico. et lingua arietis que plantago nominatur. Et
47
dabis ei etiam aliquantulum de tyriaca magne que arabice
48
dicitur alferuch. et omnia emplastra que superponuntur de〈-〉
49
bent confici cum aqua rosa. Et Galienus commendat trociscos
50
andaracoron super ipsos more emplastri. et similiter om-
51
nes trociscos habentes stypticitatem. Et hoc non sunt res re〈-〉
52
percussiue superponende: ne materia reuertatur ad membra prin〈-〉
53
cipalia: nec apertiue: ne putrefactionem inducant: sed cancero〈-〉
54
sitates multotiens euacuari debent ex humore ipso generante
55
et superponende sunt medicine desiccatiue sine mordicatione
56
quemadmodum mineralia existunt: vt est calx: plumbum cha〈-〉
57
chine auri. et horum similia. Propterea quia propter malam qua〈-〉
58
litatem quam habent propter paucam mordicationem cito cor〈-〉
59
ruptionem recipiunt ob hoc quia fiunt ex cholera adusta qua su〈-〉
60
per terram sparsa ad modum aceti bullit. Et hec passio sanatio〈-〉
61
nem non recipit nisi a principio. sed si inueterabitur incurabilis
62
efficietur. propterea quia medicine locales sufficientes non sunt
63
et incisio possibilis non est: quia neruos continet et arterias. et si inci-
64
duntur ista membra non est tutum quin corpus perdatur. Et impossibile similiter
65
existit ista apostemata cum corrosiuis remouere: et si fuerit tale
66
apostema in membris principalibus euis cura impossibilis existit
67
He sunt curationes male complexionis materialis et non materialis. Et scias
68
quod apostemata que fiunt in membris principalibus. et febris aliquando
69
sine medicatione sanantur. et sufficit in hoc opus naturae. et propterea
1
multos inuenies complexiones habentes dempsas: qui ex forti〈-〉
2
bus egritudinibus euadunt sine medico et medicina. sicut
3
barbari et arabes. et qui in deserto habitant. et hoc fit. quia
4
aliquantulum cum brutis assimilationem habent. et pro
5
maiori parte hoc accidit illis qui complexionem habent effre-
6
nem. Sed quando medicine componuntur secundum auctorum dicta. tunc
7
adiuuant naturam tempore breui: et bonum finem consequuntur. quia bo〈-〉
8
nam habent determinationem et minime violentam. Sed qui so〈-〉
9
lum per naturaum ex fortibus egritudinibus curantur in fine re-
10
manent in egritudinibus que temporanee dicuntur. sicut mi〈-〉
11
hi accidit quando egrotaui cum febre fortissima. et creticaui ex
12
illa per apostema in testiculis: eo quod mihi necessaria admini〈-〉
13
strata non fuerunt. quare remansi arteticus et podagricus
14
et adhuc sum. Et sunt egritudines quarum correptio non
15
sufficit a natura nisi per medicinas iuuentur. et in hoc me-
16
dicine potentia declaratur. Et sunt alique egritudines si-
17
cut sunt febres et apostemata quibus natura et medicine sufficien〈-〉
18
tes non existunt. sed si euadunt per accidens euadunt sicut in re〈-〉
19
bus naturalibus aliquando extremitates fiunt. tamen de raro contingen-
20
tibus hoc eixistit sicut vlceratio pulmonis et similes. Sic ergo finis
21
istius scientie in proposito habendus est secundum plus. hoc est
22
secundum egritudines plurimas et plura indiuidua. et plura tempora.
23
sicut hoc idem accidit hominibus in mechanicis artibus quia
24
aliquando sequitur artifex intentionem. et aliquando ab ea priuatur. et
25
causa illorum sunt media que in illa arte cadunt. sicut maris
26
nauigium. agricultura. Et propterea dixi in diffinitione.
27
quia medicina est ars mechanica: et multi ex hoc miraban〈-〉
28
tur. et ipsi ignorauerunt quid dixerim super secundo phy〈-〉
29
sicorum. de mechanicis artibus. Hic completus est sermo
30
de mala complexione materiali et non materiali.
31
¶ Capitulum .XXXII. Quod est de solutione eontinuitatis[*]eontinuitatis corrupt for continuitatis.
32
〈D〉Einceps volumus loqui de egritudine soluti-
33
onis continuitatis. Et dicimus quod continuita-
34
tis solutio potest accidere vnicuique consimili membro
35
quando vero fit in carne dicitur incisio. et quando in osse
36
dicitur fractura: in neruo punctura: et que in arterijs dici〈-〉
37
tur scissura. Et indicatio istius speciei egritudinis significa〈-〉
38
tionem habet vniuersalem et particularem secundum membrorum con〈-〉
39
ditiones. et nos ab vniuersali intentione sermonem incipi〈-〉
40
emus. Et dicimus quod continuitatis solutio in eo quod solu-
41
tio continuitatis existit simplex absque alicuius alterius egri〈-〉
42
tudinis socitate eget solum vna intentione: et in pluribus
43
hec solum ligatura curatur. et aliquando cum ligatura et
44
alijs sustentamentis. sicut in fractura ossium fit. et in mul〈-〉
45
tis membris. et quedam fractura indiget sutura. sicut in la〈-〉
46
ceratione mirach fit quando zirbum est egressum. nam ne〈-〉
47
cesse est vt zirbus reducatur: nisi sit corruptus: quod si sit cor〈-〉
48
ruptus oportet vt incidatur. ob hoc quia non est mem-
49
brum necessarium: sed iuuatiuum. Sed quia habet ner-
50
uos et arterias ob hoc ipsas primo ligare debemus radi-
51
citus. et postea quod corruptum est incidere debes. et ali-
52
quando inflat propter frigiditatem aeris: ita quod tunc intus
53
reuerti non potest. et tunc spogia in aqua calida infusa in
54
manibus expressa et optime temperata est superponenda.
55
Et Galienus dicit quod quando feceris hoc et non profeceris: tunc
56
de cute aliquid incidere debes. sed maior pars huius ar-
57
tis perdita est in hoc nostro tempore. Sed aliquibus vul〈-〉
58
neribus non sufficit labiorum vulneris aggregatio vel su〈-〉
59
tura. sed est necesse vt ponantur medicine desiccatiue que
60
desiccent vel sugent saniem que in partibus vulneris est
61
locata. Sed si coniuncte fuerint partes hac non indige-
62
mus. sed tunc medicine stiptice et exiccatiue sunt necessarie
63
desiccatiue enim propter exiccationem saniei et stiptice pro〈-〉
64
pter coniunctionem labiorum vulneris. Et scire debes quod
65
multa membra reperiuntur: quorum solutiones conti-
66
nuitatis minime consolidationem recipere possunt. sicut
67
sunt intestina gracilia et diafragma. et omnia membra que sunt in
68
vltima siccitatate. Quando vero substantie carnis facta est deperditio
69
due cadunt intentiones: vna est diminute carnis restaura-
1
tio: et alia est cicatricis creatio. prima intentio completur quan〈-〉
2
do materia ad membrum veniens in quantitate et qualitate existit
3
perfecta: hoc est sanguinis: et in ipso membro complexio sit secundum
4
suam conuenientiam temperata. et natura suo beneficio sufficiens est
5
ad hoc perficiendum absque medicinarum adminiculo. Sed quia
6
circa horam finis digestionis ad quodlibet membrum currunt due
7
superfluitates: quorum vna est subtilis et alia grossa. et fluxus
8
harum superfluitatum sepe generationi carnis resistit. ob hoc
9
indiget natura auxilio medicinarum ad illam humiditatem
10
desiccandam ad hoc vt noua caro in vulnere non liquesiat: et
11
tales medicine sunt carnis generatiue: et harum numerus est
12
multus sicut thus: farina orobi: et fabe: et hireos: oppopo-
13
nacum: et thutia et istis medicinis vtimur secundum magis et minus
14
nam thus: et farina orobi: et fabe sunt in gradu primo genera〈-〉
15
tionis carnis et post ista farina orobi: et hireos: et post ista
16
aristologia: et opoponacum: nam ista in tertio gradu qua〈-〉
17
si existunt. Et harum medicinarum quantitas et modus a com-
18
plexione membri: loco sensibilitate et ipius nobilitate sumun〈-〉
19
tur: quia membro humido medicina carnis generatiua est
20
thus: et complexioni feminarum et puerorum: quando vero sicca com〈-〉
21
plexio est. thus sufficiens non est: sed necesse est vt fortior ap-
22
ponatur: et orobum et alia. quia in membris fortis siccitatis caro
23
non generatur nisi multum per siccas medicinas. nam aurium vul〈-〉
24
nera cum parua existunt sanantur cum memite et aceto. et si ma〈-〉
25
gna fuerint: tunc trocisci andaracharon vtiles existunt. et si
26
non sufficiunt tunc necessaria est scoria ferri cum aceto. et simi-
27
le est vulneribus gule. Et Galienus propter hoc dicit quod cum mem〈-〉
28
brum naturaliter siccum ad humiditatem peruenit membri a sua
29
natura multum est elongatum: et propterea eget rebus exiccati-
30
uis in eo gradu ad quem peruenit membrum istud versus
31
humiditatem. nam medicine non sanant nisi quando sunt in contrario
32
distemperate in eodem gradu in quo membrum est distempera-
33
tum. ita quod si distemperatum fuerit in secundo gradu. humidi-
34
tatis necesse est vt medicina distemperata sit in secundo gradu
35
siccitatis: et non sunt humectanda vulnera que sunt in mem-
36
bris siccis equali humectatione eius quod in membris humi〈-〉
37
dis existit. Sed est necesse secundum plurimum: vt per comparationem
38
existat. propterea quia corruptio et putrefactio siccis membris
39
accidit antequam humectationem humidis membris equalem re〈-〉
40
cipiant. ergo secundum naturalem philosophiam: dicimus quod causa huius non
41
est nisi difficultas membri sicci: et grossa superfluitas que in eo
42
existit: sicut quod dictum est siccitas est difficile passibilis. Et
43
huius ratio similis est rationi iuuenis et senis sicut supe-
44
rius determinauimus. Et via qua cognoscit medicus quod
45
medicina in mundificatione vlceris debilis existit est mul〈-〉
46
te sordiciei in vlcere abundantia: quemadmodum cognoscit
47
quod medicina nimis est abstersiua propter rubedinem vul-
48
neris labiorum et ipsius profunditatem. Et aliquando medi〈-〉
49
cina corrosiua auget in vuluere sordiciem et in hoc errare
50
potest medicus quia si propter medicinam hec accidit rubedo et ca〈-〉
51
liditas in labijs vulneris existit: et in vulnere profunditas: et
52
si hoc a loco prouenit hoc est manifestum. nam si vulnera fue-
53
rint in membro exposito contactui medicinarum: aut in superfi〈-〉
54
cie positum: ita quod in transitu mutationem non recipiat medici〈-〉
55
ne: tunc necessarie sunt debiles sicut in vlcerationibus suffi〈-〉
56
cit stomachi: et si in grossis intestinis vlcera fuerint debent clysteri〈-〉
57
zari. et si in subtilibus pharmacari. In membris vero profun〈-〉
58
dis medicine exiguntur fortiores. sicut in vlceribus pul-
59
monis: et in membris musculosis que a profunditate corporis sunt
60
remota et propter hanc loci considerationem habenti similiter in gut〈-〉
61
ture vlcerationem in positione medicine ipsum stare precipimus
62
erectum. et paulatim medicinam oportet solutiuam transgluti-
63
re. et habentibus passionem meri medicinam labitiuam dari pre〈-〉
64
cipimus et ei admiscemus viscosam medicinam ipsam in mea〈-〉
65
tibus morari facientem. propterea vulnerum diuersa est medi-
66
eatio[*]medi-eatio corrupt for medicatio. nam quedam oretenus curantur et quedam cum localibus me〈-〉
67
dicantur. et quedam cum ambobus. Adhuc ordinata sunt pro-
68
pter locum et figuram conuenientia instrumenta. vt medicamina
69
in ipsis debite proijciantur. sicut syringa. pessara. et similia. quod
1
vero a sensibilitate sumitur membri manifestum est. nam mem〈-〉
2
brum valde sensibile medicinas fortissimas sustinere non
3
potest similiter et membrum multi iuuamenti. Sed vulneribus que in
4
superficie corporis fiunt. in concauitatibus quorum carnis ge〈-〉
5
neratio existit necessaria. et in quibus cicatrix similis cuti fie〈-〉
6
ri oportet necessarie his sunt medicine desiccatiue finaliter. sicut
7
galla balaustia et similia. et est necesse vt earum exiccatio con〈-〉
8
glutinatiuam operationem excedat. et in quibus caro superflua
9
generatur necessarie sunt medicine corrosiue. que fortiores ge-
10
nerantibus existant. et sunt vt colcotar et viride es et similia. Et pro〈-〉
11
ptera[*]proptera corrupt for propterea non est impossibile vt in aliquibus corporibus viride es iam
12
sit carnis generatiuum. Et scias quod corrosio carnis superflue
13
operationibus nature appropriata non est sicut est carnis gene〈-〉
14
ratio. sed est que res appropriata est operationibus artis.
15
Sufficit quod breuiter dictum est de vulneribus que intus et extra in
16
carne fiunt cum quibus mala complexio non est associata. Sed si ma〈-〉
17
la complexio est appropriata est sicut causa vulneri et curari non po〈-〉
18
test. nisi vt remoueatur. sicut accidit quando euenit apostemati. Et quia
19
medicationem male complexionis iam nouisti. cum hoc etiam hic rei〈-〉
20
terare expedit. Et dicamus quod mala complexio que in vulneribus
21
fit est propter sanguinem qui illuc currit qui in qualitate aut quan〈-〉
22
titate distemperatus existit. aut in ambobus. et hoc aut a
23
toto corpoie[*]corpoie corrupt for corpore prouenit aut a membro vulnerato. aut ab ambo〈-〉
24
bus. et si a toto prouenit eorpore[*]eorpore corrupt for corpore. aut a membro vulnerato.
25
aut ambobus. perscrutandum est vtrum per qunatitatem[*]qunatitatem corrupt for quantitatem aut quali〈-〉
26
tatem: proueniat. si propter quantitatem solummodo competit flebotomia.
27
et si solum propter qualitatem. tunc necessaria est farmacia. si aut
28
ab vtrisque prouenit. et vtrunque faciendum est. Et si fuerit in
29
singulari membro ex membris corporis. tunc ipsum oportet eucua-
30
re. Et si fuerit ipsum membrum vulneratum sicut renes et si-
31
nilia: tunc totum corpus euacuandum est. Ea si a toto prouenit cor〈-〉
32
pore repercussiua necessaria sunt omnibus repercussionis modis
33
secundum quod diximus. et deinde membrum confortare debes. et tra〈-〉
34
here materiam toto posse ad opposita. Et si mala complexio fue〈-〉
35
rit in membro vlcerato: tunc prouidendum erit in suis qualitatibus
36
malis quoniam si vulnus fuerit siccum ipsum humectare debes cum
37
aqua calida. et si fuerit humidum ipsum debes exiccare cum for〈-〉
38
tibus exiccatis. Et similiter facere debes in distemperantia caliditatis et
39
frigiditatis. et si in vulnere caro addita fuerit et indurata val〈-〉
40
de incidenda est cum ferro. et postea apponere debes ea que
41
habent generare et consolidare. Et si ibi fuerit apostema non est via
42
sanationis membri. nisi apostemate remoto. quamuis medicine que
43
curant apostemata contrarie vulneribus existant. et si due aggre〈-〉
44
gantur res in membro velut mala complexio propria membri et cor-
45
ruptio sanguinis illuc aduenientis in his considerandum est.
46
Et scias quod quando vlcera non sanantur propter adhibitas medici-
47
nas illud fit vna trium rerum. vna est propter medicinas que com〈-〉
48
plexioni membri conuenientes non existunt. aut quia materia trans-
49
missa non est conuenibilis aut quia in membro complexio lesa est per〈-〉
50
naturam. eo quod ibi vna species male complexionis. aut plures
51
sunt. ergo scire debes quod sanatio vulneris fit aut propter cor〈-〉
52
poris euacuationem. et cum temperantia complexionis. et cum pla〈-〉
53
ge desiccatione. et aliquando vtimur tyriaca et similibus. Suf〈-〉
54
ficit quod dictum est in cura solutionis continuatis simpliciter
55
materialis et non materialis
56
¶ Capitulum .XXXIII. Quod est de solutione continuitatis
57
venarum et arteriarum.
58
〈D〉Einceps volumus loqui de cura solutionis con〈-〉
59
tinuitatis in venis et arterijs. Et dicimus quod
60
solutio continuitatis in venis facilis est consoli〈-〉
61
dationis: sed que est in arterijs illa est difficilis exce〈-〉
62
ptis corporibus puerorum. et propterea quod solutio continuita-
63
tis istorum nos adducit in aliam rem multum timendam: hoc est
64
sanguinis fluxum necesse est vt in hoc sermonem faciamus. Flu〈-〉
65
xus vero sanguinis multis fit modis: aliquando fit propter vene incisi〈-〉
66
onem vel vlcerationem: et hoc fit aut propter causam intrinsecam: aut
67
extrinsecam. si propter extrinsecam. aut incisione. aut extensione. aut
68
percussione. propter intrinsecam. aut propter humores acutos cor-
69
rosiuos: aut extensiuos. ita vt aperiant venas: et aliquando cur-
1
rit sanguis ex orificijs venarum. et aliquando stillat. Et incipiemus
2
a sanguine decurrente propter venarum lacerationem: eo quod pericu〈-〉
3
losior existit. Et dicemus quod quando dilaceratur vena in corpo-
4
ris superficie sanguis duobus modis potet restringi. vno.º[*]vno.º cf. Venice 1574: vno modo vt
5
subtrahatur illius membri materia. quando propter multam fit quantita〈-〉
6
tem. alio.º[*]alio.º cf. Venice 1574: alio modo vt digyto oppiletur si fuerit parua. nam propter hoc coa-
7
gulabitur in orificio sanguis. et stabit aut propter ligamentum
8
aut propter cauterium: eo quod cauterium crustam preparat super pla〈-〉
9
gam. aut propter medicinas stipticas corrugatiuas: sicut medici〈-〉
10
na facta de visco cocto et tritici farina. et similibus. Et Galienus com-
11
mendat contra fluxum sanguinis arterie aloe. et thus. et albumen oui
12
et pilos leporis. et hec medicina retinet sanguinem et gene〈-〉
13
rat carnem. Sed cauterium sufficiens non est. quia crusta cadere
14
potest et sanguis iterum fluet: preterea cauterium minuit de sub〈-〉
15
stantia membri. et nobis non est necesse minuere de substania mem〈-〉
16
bri. sed potius laborare vt crescat. et non laudatur cauterium
17
nisi quando fluxus fuerit propter vene corrosionem. quia tunc cau〈-〉
18
terium superpositum est loco rei que remouet causam facientem cor-
19
rosinem. Et aliquando ponimus frigida repercussiua super membrum
20
quando fluxus fuerit ex caliditate. Sed aliquando predictam omnia debilia
21
esse dicuntur et insufficientia. quare tunc necessarium existit
22
venam vel arteriam finaliter incidere. habita tamen hic cautela.
23
vt prius liges stringendo fortiter caput ipsius vene que est versus
24
cor et postea incide. Sed subtractio sanguis ex loco illo fit
25
vt preparetur membrum et oriatur vt orificium apertum superius
26
adaptetur. Sed debes tunc materiam trahere ad oppositam partem:
27
vndn sanguis tunc fluebat. aut ad proximiorem locum sicut de
28
ore ad nasum: et de vesica ad matricem. et attractio ad par-
29
tem oppositam fit. sicut quando propter fluxum sanguinis narium ven〈-〉
30
tosas super epar poni iubemus. aut super splenem si fuerit ex
31
parte sinistra. Et ventose etiam posite super occipitium stringunt
32
sanguinem narium trahendo ad opposita: aut super mammillarum
33
radices propter menstruum. Et aliquando fit attractio ad partem
34
oppositam. propter ligationem membri. aut propter medicinas men〈-〉
35
struorum sanguinem prouocantes. Sed flebotomia in sanguinis men〈-〉
36
strui fluxu est medicina per accidens. propterea quia hec me-
37
dicatio in suo genere solum existit. vnde timenda est. et aliquan〈-〉
38
do est naturalis quando fluxus propter multitudinem sanguinis fuerit.
39
¶ Capitulum .XXXIIII. Quod est de fluxu sanguinis qui a mem〈-〉
40
bris prouenit intrinsecis.
41
〈S〉Ed sanguinis fluxus qui partibus intrinsecis exi〈-〉
42
stit non habet viam vt retineatur nisi a medicinis stipticis
43
aut cibis grossis. Et medicine stiptice in hoc
44
sunt sicut balaustie et succus rubi. et galla et si-
45
milia. Et que sunt nimis stiptica sunt sicut bolus arme-
46
mus. et tegula pistata et plantago et solatrum. Et Galienus mul〈-〉
47
tum succum plantaginis commendat in passionibus vulue. pro〈-〉
48
pter corrosionem ibi fientem. Et ex fortibus lacerationibus
49
venarum que in membris fiunt sunt ille que in pectore fiunt. et
50
fortiores illis sunt que in venis fiunt pulmonis. et ita quod
51
aliqui dixerunt quod nunquam consolidantur. sed quando ad saniem dedu〈-〉
52
cuntur perfecte non curantur. sed cum bono regimine si inue-
53
niri potest eorum prolongabitur vita. Et sunt aliqui qui ex hac in〈-〉
54
firmitate minime moriuntur. et hoc dico quod per animam me〈-〉
55
am probari potest ex dictis Galieni quanuis illud non dicat ma〈-〉
56
nifeste. sed multi ex modernis hoc testificati fuerunt et dicit
57
Auicenna quod vidit mulierem que vixit .20. annis post lacerationem
58
venarum pulmonis. sed illa semper comedebat zuccarum rosatum
59
cum pane facto cum coriandro. Et ego assentio quod dixit. eo quod
60
filij Auenzoar mihi simile rettulerunt scilicet quod in pluribus hominibus
61
hoc idem viderunt. In principio vero huius dispositionis si sit propter per-
62
cussionem. aut propter aliam ex rebus extrinsecis debet flebotomari ex ve〈-〉
63
na communi. si multa fuerit repletio. et si non fuerit multa repletio de
64
basilica minuendus erit. et sanguis duabus vicibus extra〈-〉
65
hatur. et tempore phlebotomie testiculi et brachia ligentur. et a tussi
66
abstineat quantum plus possunt. Galienus precipit dare acetum
67
cum aqua mixtum si medicus viderit quod in pulmone sanguis
68
fuerit coagulatus. et hec medicina est contraria iuuamen-
69
to cause et accidenti. propterea quia aceto inest per naturam vt moue[*]moue(?) corrupt for moueat [cf. Venice 1574]
1
tum[*]tum corrupt for tussim et tussis prauum est accidens et hoc timendum. et ace- [missing line] cum sit pungitiuum vulneri nocet: et sanguinem subtili〈-〉
2
at et aperit: et fluere facit: et propter hoc acetum dimittendum
3
est. Et medicine dande sunt habentes repercussionem et sty-
4
pticitatem: et eligenda sunt styptica quibus subtilitas sit ad-
5
mixta propter membri profundationem et quod michi videtur
6
hic melius omnibus alijs rebus est zuccarum rosatum cum
7
aquna in qua cocte sunt glandes et nuces equaliter: et cauda ca〈-〉
8
ballina. Et mirabilis Abumeron Auenzoar mihi indicat quod
9
hec aqua debet esse illa in qua ferrum mustum sit extinctum: ita
10
quod propter hoc a fua[*]fua corrupt for sua quantitate decrescat: et postea in ea res
11
bulliant: et per hanc viam possibile est glutinationem san-
12
guinis fieri: et consolidari plagam. Et quod multum necessarium
13
hic existit est cibi diminutio: et sufficit aqua ordei cum nucleis
14
assis granorum mali granati in prandio: aut pultes ossium or〈-〉
15
dei[*]pultes ossium ordei cf. Venice 1574: pultes granorum ordei: et sero .ʒ.II. panis cum testiculis gallorum. Et si causa fractu〈-〉
16
re vene fuerit reuma que illuc concurrerit: et commouerit tus-
17
sim: et propter hoc vena sit aperta: aut propter humorem acu〈-〉
18
tum qui substantiam corrosit pulmonis: tunc pharmacia phle〈-〉
19
botomie est admiscenda et superponere capiti res desiccati-
20
uas. sed si causa reumatis frigida fuerit superponamus ca-
21
piti puluerem gariofiliorum: piperis: pulegij: et si causa remis〈-〉
22
se calida fuerit sufficit puluis macis: et nucis muscate: et corti〈-〉
23
cis pomorum citoniorum: et omnia que habent virtutem calefaciendi mo〈-〉
24
dicum: et cum modica siccitate sunt causa solidationis vulne-
25
ris. Et quia in breui tempore vulnus ad saniem potest per〈-〉
26
uenire. ideo studere debemus in remouendo causam quantum
27
possumus: et hoc fit exiccando corpus modis omnibus qui〈-〉
28
bus possumus: et propter hoc tyriaca in hoc loco iuuatiua
29
existit et maxime nouiter confecta: et proprietatem habet reti〈-〉
30
nendi sanguinem: quemadmodum habet inhbendi[*]inhbendi corrupt for inhibendi flu-
31
xum: et postquam ita est hic cura conueniens existit dua-
32
bus speciebus sputi sanguinis: siue fuerit ex causa intrinse-
33
ca vel extrinseca: et Galienus commendat hic trociscos andara-
34
charon. Quaudo vero factum fuerit vulnus saniosum. Galienus
35
dicit quod causa sue incurabilitatis est quoniam sine tussi mun〈-〉
36
dificari non potest: et tussis tumorem augmentatur et aperi-
37
tur vulnus. et grossicies tumoris augmentat saniem. Adhuc
38
mihi videtur quod causa sue incurabilitatis sit quia cum hoc
39
membrum apostematur vulnus ipsius induratur et sanatio〈-〉
40
nem recipere non potest. sed tamem longo tempore viuere po〈-〉
41
test. Et habenti laniem in pulmone debemus propinare me-
42
dicinas et cibos qui habent aliquid abstersionis cum asper〈-〉
43
sione et confortatione: sicut capilli veneris et cortex citri. et mastix:
44
et radices lilij: et panem comedat cum zuccaro rosato et vuas pas〈-〉
45
sas pingues: et bibere lac hoc laudabile existit: et bibere aquam
46
ordei: et terras habitare siccas et simile huic faciat qui toto tem〈-〉
47
pore in reumate frigido perseuerat. Et si vlceratio est in canna
48
melius curari potest et hoc fit cum rebus exiccatiuis desic-
49
cantibus vlcera pulmonis: et precipiendo infirmo vt in ore
50
teneat medicinas desiccatiuas: et abstersiuas mixtas cum le〈-〉
51
nitiuis. vt et iaceat supinus vt facilius medicamina transire pos〈-〉
52
sint discurrendo per vulnera quemadmodum ros discurren-
53
do per parietes et muros per terram: quod si causa fluxus sangui〈-〉
54
nis fuerit ex aperitione orificiorum venarum cura eius erit
55
cum medicinis leuibus stypticis. Sed si causa apartionis ve-
56
ne subtilitas sanguinis fuerit ipsius sanatio est cum cibis gros〈-〉
57
sis conglutinatiuis. Sufficit nobis hucusque dixisse de solutio〈-〉
58
nie continuitatis arteriarum et venarum.
59
¶ Capitulum .XXXV. Quod est de cura solutionis continuitatis
60
in neruis et lacertis.
61
Unc vero volumus dicere de solutione continuita〈-〉
62
tis que in neruis et lacertis accidit. Et dicimus
63
quod quando solutio continutatis[*]continutatis corrupt for continuitatis in his membris acci〈-〉
64
dit tunc necesse est corpus cum phlebotomia et phar〈-〉
65
macia euacuare et studiose perspicere vt in vulnere aliquid sa〈-〉
66
niei non fiat ne dolorem spasmosum inducat: et ideo quia neruus
67
est membrum profundum viscosum non sufficit in mundificatio〈-〉
68
ne saniei medicina consolidatiua: sed necessaria est medicina
1
que cum calefactione habeat succionem vt saniem trahat sine
2
mordicatione. et ideo in principio necesse est hoc vulnus ape〈-〉
3
rire. Et medicine he vtiles sunt sicut viscus alboan et quod
4
fortius existit est quando aliquid addimus de euforbio: et ma〈-〉
5
xime si corpora humida fuerint confert valde. Sed in corpo-
6
ribus dure complexionis et siccis valet opoponacum: et assa
7
fetida: et sulfur crudum oleo oliue mixtum in his multum va〈-〉
8
let: et gummi pini in his virtuti visci et glandium proxima est.
9
Et quando inciditur vel scinditur neruus et cutis desuper fue〈-〉
10
rit eleuata: tunc has non posset medicinas sustinere: sed erit
11
sufficiens abluere ipsum cum oleo oliue: et ponere desuper tu〈-〉
12
tiam ablutam. Et si corpus durum extiterit trocisci andara〈-〉
13
charon erunt sufficientes. Et si neruus ex transuerso et ex to〈-〉
14
to non est incisus: tunc vulnus periculosius est quam si incisus in
15
longitudine traheretur: et hic est timor spasmi: et ob hoc regi〈-〉
16
men istud totaliter est adhibendum vt prouidus sis in resi-
17
stendo spasmo. Sed res que mitigant dolorem nerui ipso non
18
existente discooperto est oleum oliue calidum: propterea quia
19
resistit omnibus passionibus nerui: sed quando discooper-
20
tum est: tunc contrarium existit: et non est ponendum nisi do〈-〉
21
loris fortitudo nos impellat. Et necesse est vt medicine que
22
neruo superponuntur sint actu calide. ideo quia hoc mem-
23
brum pro maiori parte a frigore leditur. Et quando aposte-
24
matur neruus: et ex eo timendus est spasmus: tunc ex toto in〈-〉
25
cidendus est. quia ex hoc securabitur a morte: quamuis membrum
26
adducamus ad priuationem sensus et motus. Ligamenta ve〈-〉
27
ro fortiores medicinas patiuntur quam nerui: et similiter chorde:
28
quamuis viciniores sint neruis. Sed ligamenta que cum lacer〈-〉
29
tis sunt coniuncta medicationem similem medicationi ner-
30
uorum recipiunt. Sed que ossibus continuantur fortiores re〈-〉
31
cipiunt medicinas.
32
¶ Capitulum .XXXVI. Quod est de cura fracture ossium.
33
〈D〉Einceps loqui volumus de solutione faeta conti-
34
nuitatis in ossibus que ruptura nuncupatur. Et
35
dicimus quod quando ruptura fuerit in osse ex tran〈-〉
36
suerso: tunc necesse est vt partes ad fua[*]fua corrupt for sua propria loca
37
reducamus: et ad hoc vnamquamque partem trahere cum instru〈-〉
38
mento ad hoc solito: aut manu donec suo musculo vniatur:
39
et quere quod sit equandum: et postea ligatur secundum quod precipit.
40
Hypocrates. Et est vt due fascie accipiantur. et cum vna inci-
41
pere a loco fracture superius ascendendo. et Hypocrates hoc lau〈-〉
42
dat ligamentum: quia per hoc cursui materiei resistitur ne
43
sanietur: quod non accideret si superius ligando ibi incipe-
44
ret et vsque ad rupture locum perueniret. et precipit. Hypocrates
45
vt sic ligatum stet vsque ad .VII. dies propter apostematis me〈-〉
46
tum propterea precipit si dolor membro superuenerit vt su-
47
per membrum ponantur medicine mitigatiue: et si pruritus
48
adfuerit embrocetur aqua calida ad hoc vt pustule non oria〈-〉
49
tur. et hoc prima septimana. propterea si securi sumus ab
50
apostemate: tunc non solum non sufficiunt fascie: immo astel〈-〉
51
le erunt adiungende. Dicit Rasis qui medentur hoc no-
52
stro tempore fracturis in prima septimana astellas ponunt et
53
Hypocrates hoc apostematis metu vetat. Et etiam quia pri-
54
ma septimana non timemus quod membrum fiat tortum sed apo-
55
stemata tantum timemus. Item Rasis dicit quod fractis ossi-
56
bus nostri temporis medici in principio ponunt astellas in
57
extremitatibus medicinarum quibus membra ligantur cum
58
farina ordei et albumine oui. et sic dimittunt donec conua-
59
lescant. Et mihi videtur quod ille qui per hunc modum cura〈-〉
60
tur ille casualiter euadit et melius est dissoluere fasciam. et
61
sic fiat omni septimana et videre et porum sarcoydem: et est il〈-〉
62
lud quod dicimus in latino supra osso: qui si nimis fruerit
63
grossus superponende sunt medicine multum desiccatiue.
64
et fascia bene constringatur. Et si nimis fuerit subtilis em-
65
brocetur spongia et aqua calida et fascia elargetur. Et si fue-
66
rit repletio medicetur phlebotomia et pharmacia et ipsius
67
cibus subtilietur multum: et quando transiuit primam septimnam[*]septimnam corrupt for septimanam
1
debet cibari cibis similibus illi substantie quam volumus generare
2
vt cibis grossis et viscosis: et si fractura cum vulnere carnis exi〈-〉
3
stit necesse est vt orificium vulneris remaneat apertum. Et si
4
os in longitudine scissuram patiatur ligatura sola cum bono
5
regimine sanat. et si fractura sit in osse cranei vt penetret vsque
6
ad telam: tunc necesse est vt circa scissuram os remoueatur:
7
vt mundificari possit a sanie tela ne telam corrumpat: et si sic non
8
fieret sanari non posset: sed hoc in loco nostro non inuenitur qui hoc
9
facere sciat. Et sufficiat hoc in omnibus speciebus male com-
10
plexionis et solutionis continuitatis et primo in membris consimilibus.
11
¶ Capitulum .XXXVII. Quod est de cura officialium egritudinum.
12
〈E〉T dicamus quod egritudines membris officialibus
13
appropriate quedam sunt que sunt egritudines
14
secundum numerum magis et minus. et quedam sunt que
15
sunt egritudines creationis sicut figura oppila-
16
tio et aperitio asperitas et lenitas. et quedam sunt egritudines
17
positionis. Sed egritudines numeri quedam sunt natura〈-〉
18
les sicut digytus sextus: et quasi ars medicine hoc non conside〈-〉
19
rat: et quedam sunt non naturales sicut lapis qui nascitur in
20
vesica: et lumbrici qui in corpore nascuntur: et veruce: et aqua
21
in oculum descendens: et vngula: et accidens causa istorum est
22
materia distemperata in quantitate et qualitate: et si iste egritudi〈-〉
23
nes sunt in fieri causa efficiens remoueri debet cum euacua〈-〉
24
tione vniuersali et postmodum membra superflua erunt remo〈-〉
25
uenda. Et si facta fuerint quod factum est erit remouendum.
26
Et medicinas proprias vniuscuiusque illarum rerum tu scis
27
in multis particularibus libris. Sed que lapidem expellunt
28
et arenam sunt medicine appropriate illi operationi sicut dixi-
29
mus. Lumbrici vero et ascarides occiduntur cum medicinis
30
amaris sicut est absinthium et centonicum. Sed cucurbitini
31
fortioribus indigent medicinis. verrucas vero eradicamus cum
32
ferro vel cum penna ponendo verrucam in concauitate penne: et
33
circumgyrando violenter extirpare: et que huic operationi vtiles
34
existunt sunt penne aquilarum et gallorum.
35
¶ Capitulum .XXXVIII. Quod est de cura aquarum et sanierum
36
in oculis generatarum[*]Capitulum .XXXVIII. … generatarum is missing in Venice 1574.
37
〈D〉E aquis et saniebus que in oculis aggregantur:
38
dicit Galienus de quibusdam medicis oculorum qui in〈-〉
39
firmum ponebant super scamnum et caput inferi〈-〉
40
us squassabant donec videbant saniem ab oculo
41
descendentem. et hoc in aqua oculi fieri non posset: eo quod nebu〈-〉
42
le assimilantur. ita quod quando ipsam descendere sacimus[*]sacimus corrupt for facimus re〈-〉
43
uertitur superius: propterea non valet aliter: nisi inferius cum
44
instrumento trahatur. Et coliria[*]coliria sc. collyria fellium senibus valent et
45
aquis que ad oculum descendunt. Et aliqui sunt qui curant
46
eas aperiendo. Ungula autem quando est magna curatur
47
cum ferro. et si parua fuerit curatur cum medicinis. Sed mo〈-〉
48
lam remouemus cum medicinis prouocantibus menstrua.
49
et cum aborsum facientibus. Sed egritudines diminutionis
50
numeri sunt sicut caluicium propter alopiciam. Et tu scis quod
51
pilorum generatio ex superfluitatibus fit laudabilibus et in
52
laudabilibus. Ergo casus eorum est propter defectus illarum
53
superfluitatum aut ex corruptione dictarum superfluitatum
54
que egresse sunt a sui natura in qualitatibus malis et propter
55
hoc necesse est vt expellamus ipsas soperfluitates[*]soperfluitates corrupt for superfluitates per phar-
56
maciam. Diminutio vero carnis dictum est qualiter debeat
57
restaurari. Sed egritudines[*]Sed egritudines cf. Capitulum 38 De cura aegritudinum in creatione. is added in Venice 1574 in creatione ex quibus vna in fi〈-〉
58
gura existit vt plurimum sunt naturales. Et ideo in curatio-
59
ne medicina ingressum non habet. Et si etiam tempore par〈-〉
60
tus vsque ad finem augmenti ad bonas conuertantur formas
61
rectificari possunt. Et etiam lenitas et asperitas egritudines
62
forme existunt. Et asperitatis causa est humor cholericus acu〈-〉
63
tus: aut flegmaticus salsus et sanatio istius est superfluitatis
64
istius euacuatio: et membrorum confortatio cum rebus stypti〈-〉
65
cis. Ne huiusmodi materia vlterius spargatur. Et postmo〈-〉
66
dum cum medicinis lenitiuis asperitas remoueatur. Sed le〈-〉
67
uitas ab humore fit leui et lubricatiuo. et huius sanatio est
68
illum humorem remouere. et secundum quod dictum est in alio hoc erit
69
faciendum. Et sub hoc genere oppilationis egritudines con〈-〉
1
tinentur. et si in fieri fuerit humorem facientem euacuamus
2
cum vsu medicinarum aperitiuarum que illas aperiant op〈-〉
3
pilationes. Et si facte fuerint: et non adsit repletio aperitiue
4
medicine sufficientiam habent. Et aperitioni viarum que clau〈-〉
5
se sunt medicatio erit per contrarium: sicut sunt medicine sty-
6
ptice et confortatiue. Et aliquando curatur hec passio cum me〈-〉
7
dicinis stypticis et stupefactiuis: et hoc fit quando virtus
8
superat expulsiua.
9
¶ Capitulum .XXXIX. Quod est de cura positionis et situs.
10
〈E〉T positionis egritudo hernia manifestior existit:
11
sicut que in ventre et testiculis fit: et que in ventre
12
fit sanatur vt eger super ceruicem ponatur: et quod
13
egressum fuerat reducatur. ¶ Et fractura stypti〈-〉
14
cis sanatur sicut cum nucibus cypressi: et gumma glandium
15
et similibus et si tumor fuerit qui reductioni resistit remoue-
16
re illum debemus cum rebus remouentibus ventositatem
17
Hernie vero que in intestinis descendit curatio est vt quod
18
egressum fuerit reducatur: et exercitium inhibeatur. Et hec
19
egritudo difficilis est ad sanandum. Ex egritudinibus positionis
20
gibbositas existit. Et huius curatio est humorem grossum
21
viscosum enacuare et exhibere medicinas vaporabiles que ven〈-〉
22
tositatem diminuunt grossam. Et huius egritudinum est dis〈-〉
23
locatio. et hoc per reductionem membri ad proprium locum
24
curetur antequam apostemetur. Et quod quodlibet membrum quod
25
dislocatur eius positio lesionem recipit excepta brachij et spa〈-〉
26
tule dislocatio ne tamem huius scientie artifices cognoscunt eam.
27
Sufficit tibi et illis qui tibi assimilantur quod breuiter de
28
generibus egritudinum dictum est: Quia hunc librum non
29
composui nisi per illos qui tibi in perfectione assimilantur
30
quia illic comprehendent quod dictum est ab eo quod est dictum
31
propter fundamenta et principia que habebunt. Nam tu
32
scis quod omnes scientie principium sumunt duobus modis
33
aut a rebus per se notis: aut ab alia scientia. ¶ Et maxine ti〈-〉
34
bi sufficit quod in hac scientia multas habes doctrinas et prin〈-〉
35
cipia. Et scias quod ille qui a te elongabitur hunc librum vi-
36
tabit. Sed debuissem compleuisse sermonem meum in sa-
37
natione accidentium vnicuique membro supeuenientium.
38
Propterea quia etiam accidentia secundum aliquem modum egri〈-〉
39
tudines dicuntur. Et melius in declaratione rerum vniuer〈-〉
40
salium existit vt ipsa vniuersalia ad particularia reducantur.
41
Sed ad presens mihi comoditas non respondet: quia in alia
42
re vel arte hac nobiliore studere intendo. Unicuique volenti
43
ad huiusmodi preclaritatis scientiam peruenire: bonum est
44
vt libros Abumeron Auenzoar studiose legat. Nam illic me〈-〉
45
dicine thesaurus patet manifeste. Et deus nos ab errore exu〈-〉
46
at: et ex ipsius lumine nostros oculos illuminare dignetur.
47
¶ Explicit colliget Auerroys correctus atque emendatus per
48
excellentem artium et medicine doctorem magistrum Hie-
49
ronymum Surianum filium domini magisiri Iacobi Su〈-〉
50
riani de Arimino physici omnium hac etate preclarissimi.
51
Impressum Uenetijs per magistrum Otinum papiensem
52
de luna. Anno domini nostri iesu christi. MCCCCXCVII. de〈-〉
53
cimo kalendas ianuarias. Regnante inclyto principe Au〈-〉
54
gustino Barbadico.